Ευρωπαϊκός Συνασπισμός για τα Δικαιώματα στη Στέγη: Εργαλείο υπέρ των αγορών το σχέδιο για το στεγαστικό

Για πρώτη φορά σήμερα ψηφίστηκε σήμερα στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έκθεση για την στεγαστική κρίση, η οποία έχει εξελιχθεί σε υπαρξιακό ζήτημα για την Γηραιά Ήπειρο πλήττοντας μεγάλο μέρος του πληθυσμού της. Ωστόσο, το Ευρωκοινοβούλιο στάθηκε κατώτερο των περιστάσεων περιοριζόμενο σε συστάσεις. 

Ο Ευρωπαϊκός Συνασπισμός Δράσης για τα Δικαιώματα στη Στέγη και στην Πόλη (EAC) επέκρινε το ευρωπαϊκό σχέδιο ως ένα νέο εργαλείο υπέρ των χρηματοοικονομικών αγορών. Ακολουθεί αναλυτικά η ανακοίνωση του Συνασπισμού με το χρονικό των διαδικασιών και τα μελανά σημεία του σχεδίου.

Η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια κρίση κατοικίας όχι επειδή υπάρχουν πολύ λίγες κατοικίες, αλλά επειδή η στέγαση έχει μετατραπεί σε περιουσιακό στοιχείο που έχει σχεδιαστεί για να εξυπηρετεί τις κερδοσκοπικές δραστηριότητες ενός διευρυνόμενου φάσματος φορέων – από ιδιωτικές κατασκευαστικές εταιρείες και ιδιοκτήτες θεσμικών υποδομών έως εκμισθωτές κάθε μεγέθους – σε βάρος της κοινωνικής πλειοψηφίας. Τα ενοίκια και οι τιμές των κατοικιών αυξάνονται εκθετικά ταχύτερα από τα εισοδήματα, τα αποθέματα δημόσιων κατοικιών έχουν διαλυθεί και οι κατοικίες αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο ως μέσα για κέρδος και όχι ως χώροι διαβίωσης. 

Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάζει το λεγόμενο Ευρωπαϊκό Σχέδιο Προσιτής Στέγασης ως απάντηση στην κρίση. Στην πραγματικότητα, το Σχέδιο παραμένει δέσμιο των δογμάτων της ελεύθερης αγοράς προσφοράς και ζήτησης και, βασιζόμενο στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, εμβαθύνει τις χρηματοοικονομικές αγορές που προκάλεσαν την κρίση. Έχουμε φτάσει σε ένα σημείο όπου η αντιμετώπιση της κατοικίας ως εμπορεύματος και κατηγορίας περιουσιακών στοιχείων για κέρδος θέτει σε κίνδυνο τη κατοικία ως κοινωνικό αγαθό και θεμελιώδες δικαίωμα για όλο και μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας. Η κατάσταση αυτή απαιτεί μια δραστική αλλαγή κατεύθυνσης.

Πριν από ένα χρόνο, ο Ευρωπαϊκός Συνασπισμός Δράσης για το Δικαίωμα στη Στέγαση και την Πόλη δημοσίευσε τη δήλωσή της σχετικά με το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγαση. Εκείνη την εποχή, το Σχέδιο υπήρχε μόνο σε μερικά προκαταρκτικά έγγραφα και δηλώσεις, αλλά είχαμε ήδη μια αίσθηση της κατεύθυνσής του υπό την επίδραση των λόμπι που υποστηρίζουν τον κλάδο των ακινήτων. Στα μέσα Δεκεμβρίου 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε μια ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με τίτλο «Το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγαση». Το σχέδιο αυτό περιγράφει 10 δράσεις σε 4 πυλώνες για την αντιμετώπιση της κρίσης προσιτής στέγασης που η Επιτροπή επιδίωκε να αντιμετωπίσει.

Η παρούσα δήλωσή μας υπενθυμίζει στους ενδιαφερόμενους φορείς και στους ανθρώπους που αναμένουν από το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγαση να λύσει την κρίση στέγασης, ότι το Σχέδιο αυτό καθορίζει μέτρα και χρηματοδοτικές πηγές για ένα επενδυτικό πλαίσιο για κοινωνική και προσιτή κατοικία που καθοδηγείται από την αγορά και, με αυτόν τον τρόπο, αποσκοπεί στην αύξηση της χρηματοοικονομικοποίησης του τομέα της στέγασης. 

Ο Ευρωπαϊκός Συνασπισμός για το Δικαίωμα στη Στέγαση και την Πόλη επαναλαμβάνει τη θέση του. Η κρίση στέγασης δεν μπορεί να επιλυθεί από τις ίδιες αγορές που την προκάλεσαν. Οποιαδήποτε σοβαρή απάντηση απαιτεί την απομάκρυνση ενός σημαντικού μεριδίου της στέγασης —τουλάχιστον 40%— από τη δυναμική της αγοράς και την αποκατάσταση της κοινωνικής και χρηστικής αξίας της μέσω δημόσιας, κοινωνικής και μη εμπορευματοποιημένης παροχής.

Μια ανακοίνωση της Επιτροπής δεν αποτελεί νομικά δεσμευτικό μέσο και δεν απαιτεί την έγκριση του Κοινοβουλίου/Συμβουλίου. Αποτελεί μια πολιτική στρατηγική που παρέχει καθοδήγηση για την ερμηνεία της υφιστάμενης νομοθεσίας και μπορεί επίσης να σηματοδοτεί την πρόθεση της ΕΚ να προτείνει νομοθεσία στο μέλλον. Ωστόσο, εκφράζουμε ανησυχίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο το σχέδιο αυτό θα ενθαρρύνει τις συνεχιζόμενες νεοφιλελεύθερες πολιτικές των κρατών μελών να απέχουν από την επένδυση δημόσιων πόρων σε δημόσια κατοικία και από τη ρύθμιση των ιδιωτικών κατασκευαστών και των θεσμικών επενδυτών με τρόπους που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τις μεγάλες κατηγορίες ατόμων που έχουν ανάγκη στέγασης.

Οι δύο πρώτοι πυλώνες του Σχεδίου καθορίζουν τις κύριες κατευθύνσεις της προγραμματισμένης παρέμβασης της ΕΚ.

(1) Η προτεινόμενη λύση-πλαίσιο είναι η ενίσχυση της προσφοράς κατοικιών, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί ότι η εξισορρόπηση της προσφοράς και της ζήτησης θα καταστήσει τις κατοικίες πιο προσιτές. Αυτή η διάγνωση και η λύση δεν λαμβάνουν υπόψη το χάσμα μεταξύ του εισοδήματος των πολιτών και του κόστους στέγασης (και διαβίωσης), ούτε τους μηχανισμούς με τους οποίους η στέγαση (και η ενέργεια) ως κατηγορία περιουσιακών στοιχείων οδηγεί στη συνεχή αύξηση των τιμών της αγοράς, ενώ τα κράτη δεν ρυθμίζουν την αγορά για να ανταποκριθούν στις ανάγκες στέγασης των πολιτών. 

Μέτρα όπως η απλοποίηση των διοικητικών διαδικασιών για νέες κατασκευές ή η επιτάχυνση της έκδοσης αδειών δεν αποκαθιστούν την οικονομική προσιτότητα. Αντίθετα, δημιουργούν επιπλέον κατοικίες για την αγορά, σχεδιασμένες με στόχο τη μεγιστοποίηση της ανταλλακτικής αξίας και των οικονομικών αποδόσεων και όχι την κοινωνική χρήση. Λέξεις-κλειδιά όπως «καινοτομία», «αφαίρεση του άνθρακα» ή «λύσεις με πρωτοβουλία της κοινότητας» δεν μπορούν να κρύψουν την απουσία αποτελεσματικών μέτρων για την αποκατάσταση της κοινωνικής αξίας ή της αξίας χρήσης των κατοικιών.

(2) Το Σχέδιο ενισχύει τις τραπεζικές και μη τραπεζικές χρηματοπιστωτικές ιδρύσεις μέσω της Πανευρωπαϊκής Επενδυτικής Πλατφόρμας και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Προτείνει τη χρήση χρηματοδοτικών μοντέλων όπως χρέος/μετοχικό κεφάλαιο, μικτή χρηματοδότηση, ομόλογα στέγασης και ανακυκλούμενα κεφάλαια, παρουσιάζοντάς τα ως εργαλεία για προσιτή και κοινωνική στέγαση. Αυτά δεν επιλύουν την κρίση κατοικίας. Στην πράξη, οι μηχανισμοί αυτοί αυξάνουν τη χρηματοοικονομικοποίηση ολόκληρου του τομέα στέγασης, η οποία δημιούργησε το πρόβλημα της προσιτότητας εξαρχής.

Ο τρίτος και ο τέταρτος πυλώνας του Σχεδίου ορίζουν μέτρα για την αντιμετώπιση δύο συγκεκριμένων ζητημάτων: (3) τη χρηματοπιστωτική κερδοσκοπία και τις βραχυπρόθεσμες μισθώσεις, και (4) την έλλειψη πρόσβασης των ατόμων με χαμηλό και μεσαίο εισόδημα σε κατάλληλες κατοικίες.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι τα προτεινόμενα μέτρα δεν αντιμετωπίζουν τη ζημία που προκαλείται στην προσιτότητα της στέγασης από τους θεσμικούς επενδυτές που χρησιμοποιούν συνταξιοδοτικά και ασφαλιστικά ταμεία, αλλά στοχεύουν μόνο στην αντιμετώπιση των βραχυπρόθεσμων επενδύσεων με σκοπό το κέρδος. Η Επιτροπή περιορίζει την παρέμβασή της στη βελτίωση της διαφάνειας της αγοράς, συλλέγοντας δεδομένα σχετικά με τη δυναμική των τιμών των κατοικιών, την ιδιοκτησία ακινήτων και τις συναλλαγές ακινήτων. Αντί για ρυθμιστικά εργαλεία για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων των βραχυπρόθεσμων μισθώσεων στην προσιτότητα, προτείνονται απαιτήσεις καταχώρισης και μηχανισμοί ανταλλαγής δεδομένων. 

Η Επιτροπή αρνείται να παράσχει στα κράτη μέλη μέσα που θα μπορούσαν να ρυθμίσουν αποτελεσματικά τις δραστηριότητες των χρηματοοικονομικών φορέων ή των ιδιοκτητών ακινήτων στον τομέα της στέγασης και θεωρεί ότι η απελευθέρωση της κοινωνικής και προσιτής στέγασης στις αγορές θα εξουδετερώσει τις αρνητικές επιπτώσεις του ήδη χρηματοοικονομικοποιημένου ιδιωτικού τομέα στέγασης.

Δεν είναι λοιπόν περίεργο που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο παροχής προσιτής στέγασης σε νέους, φοιτητές και εργαζόμενους σε βασικούς τομείς από μη κερδοσκοπικούς ή περιορισμένου κέρδους φορείς στέγασης, παράλληλα με τις προσπάθειες να ενθαρρυνθούν αυτές οι ομάδες να αναζητήσουν κατοικία στην ιδιωτική αγορά ενοικίασης ή να επιδιώξουν προσιτές ευκαιρίες απόκτησης ιδιόκτητης κατοικίας. Ακόμη και το πρόβλημα των αστέγων αντιμετωπίζεται μέσω συνεργασιών με ιδιωτικούς και φιλανθρωπικούς φορείς και όχι μέσω μιας αποφασιστικής επέκτασης της δημόσιας κατοικίας.

Αντί να θεωρούν δεδομένο το όραμα και τις δράσεις αυτού του Σχεδίου, οι εκπρόσωποί μας σε αυτά τα όργανα λήψης αποφάσεων θα πρέπει να προωθήσουν τις ακόλουθες ελάχιστες απαιτήσεις σε οποιαδήποτε μελλοντική νομοθετική πρόταση σχετικά με τη στέγαση:

• Δημιουργία σημαντικού αποθέματος δημόσιων και κοινωνικών κατοικιών για την κάλυψη των αναγκών διαφόρων κοινωνικών και εισοδηματικών ομάδων, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που βιώνουν την αστεγία, και για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της χρηματοοικονομικοποίησης της αγοράς κατοικίας.
• Απαλλοτρίωση σημαντικού ποσοστού ακινήτων που ανήκουν σε θεσμικούς ιδιοκτήτες και ιδιώτες κατασκευαστές, με σκοπό τη μεταβίβασή τους στο δημοτικό και δημόσιο απόθεμα κατοικιών.
• Όταν τα ακίνητα θεσμικών ιδιοκτητών παραμένουν κενά για περισσότερο από δύο χρόνια, χρήση τους για την κάλυψη των αναγκών κοινωνικής στέγασης στις πόλεις.
• Έλεγχος των τιμών των κατοικιών, της γης και της ενέργειας, καθώς και του κόστους των ιδιωτικών ενοικίων, προκειμένου να διασφαλιστεί η προσιτότητά τους σε σχέση με το εισόδημα των πολιτών και να προστατευθούν οι ενοικιαστές από τις εξώσεις.
• Καλούμε επίσης όλες τις οργανώσεις βάσης που είναι συνδεδεμένες με την EAC και συμπαθούν τις θέσεις της να αναλάβουν αποφασιστικές, στοχευμένες και άμεσες δράσεις για να ασκήσουν πίεση στα πολιτικά και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που επωφελούνται από τα μέτρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά τη διάρκεια των επερχόμενων Ημερών Δράσης για τη Στέγαση 2026, μεταξύ 22 και 29 Μαρτίου.