Στις επικίνδυνες κουζίνες του 20ού αιώνα

Η επίδειξη της εξουσίας φαίνεται πως υπήρξε το ίδιο σημαντική με τη γαστριμαργική απόλαυση για ορισμένους ηγέτες με σιδηρά πυγμή. Αυτό επιχειρεί να αποδείξει ο Πολωνός δημοσιογράφος και συγγραφέας Witold Szablowski (Βίτολντ Σαμπλόφσκι), ο οποίος ταξίδεψε σε τέσσερις ηπείρους για περισσότερα από τρία χρόνια, εντόπισε και κλείστηκε στις κουζίνες με τους πιο ασυνήθιστους μάγειρες του κόσμου και παρέδωσε το βιβλίο «Μαγειρεύοντας για έναν δικτάτορα» (Ιντι Αμίν/Ουγκάντα, Σαντάμ Χουσεΐν/Ιράκ, Εμβέρ Χότζα/Αλβανία, Φιντέλ Κάστρο /Κούβα, Πολ Ποτ/Καμπότζη), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο (μετάφρ: Μπεάτα Ζουλκιέβιτς).

Με ρεαλισμό ζωντανές περιγραφές και διαλόγους, σε ένα συνδυασμό ρεπορτάζ και βιβλίου μαγειρικής, ο συγγραφέας παρουσιάζει κομβικές στιγμές της ιστορίας του 20ού αιώνα με επίκεντρο το φαγητό, καταστάσεις με δολοπλοκίες, προδοσίες, πολέμους, εκκαθαρίσεις αλλά και με τραγελαφικές, παρανοϊκές διαστάσεις.

Το να είσαι μάγειρας για έναν αυταρχικό ηγέτη είναι ένα επάγγελμα με κινδύνους. Μπορεί να υποπτεύεται ότι θέλεις να τον δηλητηριάσεις γι’ αυτό υπήρχαν «δοκιμαστές φαγητών», μπορεί να πέσεις σε δυσμένεια και να πας φυλακή, μπορεί από την άλλη να σε επιβραβεύσει με πολυτέλειες. Το σίγουρο είναι ότι οι ορέξεις τους πρέπει να ικανοποιηθούν, ασχέτως εάν η χώρα είναι φτωχή, εάν ο λαός πεινάει. Εξάλλου οι δικτάτορες μπορούν να φέρουν από το εξωτερικό ό,τι επιθυμεί το στομάχι τους. Και ασφαλώς, ό,τι βράζει στην κατσαρόλα μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις τους· αν είναι ικανοποιημένοι ίσως σώζονται ζωές.

Κι ο Κάστρο στους «δικτάτορες»;

Ο Βίτολντ Σαμπλόφσκι υποστηρίζει την πολιτική άποψη των ΗΠΑ, πολλών ευρωπαϊκών κρατών αλλά και μερίδας ιστορικών ότι ο Φιντέλ Κάστρο ήταν δικτάτορας, ωστόσο από τις αφηγήσεις των ανθρώπων που τον γνώρισαν βγαίνει στο βιβλίο το πορτρέτο ενός επαναστάτη, εθνικού ήρωα που ανέτρεψε τον δικτάτορα Μπατίστα, έδωσε στην Κούβα την ανεξαρτησία της από ξένες παρεμβάσεις και σημείωσε κοινωνική πρόοδο. Αλλωστε οι μάγειρές του, όπως ο Εράσμο Ερνάντες, διατείνονται ότι δεν ζούσε πλουσιοπάροχα, έτρωγε ελαφρώς καλύτερα από τον μέσο Κουβανό, ενώ του άρεσε να επιδίδεται σε πολύωρες ομιλίες, όπου εξηγούσε τα πάντα: πώς χτίζεται ο κομμουνισμός και πώς γονιμοποιούνται οι δαμαλίδες.

Ο ίδιος μάλιστα που λάτρευε όλα τα γαλακτοκομικά προϊόντα και ήθελε να φέρει αυτή τη συνήθεια στα χωριά είχε προωθήσει την Ούβρε Μπλάνκα, διασταύρωση αγελάδας ζεμπού με την αγελάδα της γαλακτοπαραγωγικής ράτσας Χολστάιν. Η αγελάδα του μπήκε στο ρεκόρ Γκίνες ως η πιο παραγωγική στον κόσμο, έτρωγε ειδικό φαγητό, άκουγε κλασική μουσική και την άρμεγαν τέσσερις φορές την ημέρα, ωστόσο καμία από τις απογόνους της δεν είχε ανάλογες επιδόσεις.

Ο πρόεδρος συχνά γευμάτιζε στο ξενοδοχείο «Havana Libre», ενώ εξηγούσε στους μάγειρες πώς ακριβώς θα έπρεπε να ετοιμάσουν τον κόκκινο λουτιάνο, δημοφιλές ψάρι στην Κούβα, και πώς τον αστακό. Λάτρευε επίσης τις αποδράσεις για ψάρεμα και περιποιόταν τους καλεσμένους του ψήνοντας τους αστακούς που είχε ψαρέψει, αλλά και με σούπα από χελώνες που εκτρέφονταν δίπλα στην κατοικία του στην Κάγιο Πιέδρα. «Το καλό φαγητό είναι το απλό φαγητό» ήταν η φιλοσοφία του.

Σαντάμ Χουσέιν

Ψαροφαγάς και ο Σαντάμ Χουσέιν. Σούπα με ψάρι, ντομάτες, αμύγδαλα και βερίκοκα ήταν το αγαπημένο του φαγητό και ο μάγειράς του, Αμπου Αλί, ο οποίος είχε πάρει «όρκο σιωπής» για όσα έβλεπε στο σπίτι του δικτάτορα, αλλιώς θα πλήρωνε με τη ζωή του, αποκαλύπτει τώρα τη συνταγή γι’ αυτήν την «κλέφτικη ψαρόσουπα». «Οι χορτάτοι δεν ξεκινούν επαναστάσεις», πίστευε ο Σαντάμ, ο οποίος ζούσε και σαν βασιλιάς και σαν στρατιώτης. Οπως θυμάται ο μάγειράς του, κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν πήγαιναν συχνά στο μέτωπο με στρατιωτικό αυτοκίνητο και κοιμόταν σε τροχόσπιτο. «Ο πρόεδρος ήθελε να δείξει πόσο φροντίζει τους στρατιώτες του: τόσο πολύ, που μαγειρεύει ο ίδιος γι’ αυτούς», περιγράφει. «Είχαμε μια κατσαρόλα με ρύζι, που το ετοίμαζα από πριν. Στήναμε την κουζίνα μας κι αυτός θα έπρεπε να τελειώσει το μαγείρεμα του ρυζιού και στη συνέχει να ρίξει στο ρύζι τη σάλτσα, που κι αυτήν την έκανα εγώ από πριν. Αλλά με τον Σαντάμ τα πράγματα ήταν απρόβλεπτα, μια θα έπιανε κουβέντα με κάποιον αξιωματικό, μια θα πόζαρε για μια φωτογραφία -του άρεσε πάρα πολύ να φωτογραφίζεται- και συχνά έκαιγε το ρύζι. Η έλεγε κάτι -κι ενώ μιλούσε ασταμάτητα- έριχνε στην κατσαρόλα ένα ολόκληρο κιλό αλάτι. Επειτα, αυτό το καμένο ή υπερβολικά αλατισμένο ρύζι το σέρβιρε στους στρατιώτες. Επρεπε να το φάνε, αφού τους το είχε μαγειρέψει ο πρόεδρος».

Ιντι Αμίν

Ο Οτόντε Οντέρα πάλι θυμάται την πίτα με κομμάτια βοδινού και νεφρά που του εξασφάλισε τεράστια αύξηση μισθού από τον Ιντι Αμίν, μια υπηρεσιακή Μερσεντές, τέσσερις συζύγους, φακελάκια για τα σχολεία των παιδιών. Οταν μπήκε στην αυλή του Αμίν, ήταν ένας μαύρος που ήξερε να μαγειρεύει καλά τα φαγητά των λευκών, κυρίως τα βρετανικά. Στο βιβλίο περιγράφει πόσο καχύποπτος ήταν ο Ιντι Αμίν, αφού, όταν είχε φτιάξει ένα πολύ γλυκό πιλάφι με σταφίδες, ο 13χρονος γιος του δικτάτορα Μόουζες καταβρόχθισε τόσο πολύ που τον έπιασε κοιλόπονος. Πίστευε ότι τον δηλητηρίασαν. Ο Οντέρα πήγε τον μικρό στο νοσοκομείο και ο Ιντι Αμίν περίμενε τα νέα από τους γιατρούς κρατώντας με το ένα χέρι το τηλέφωνο και με το άλλο το πιστόλι στοχεύοντας έναν από τους μάγειρες. «Στο μεταξύ ο γιατρός πίεζε συνεχώς την κοιλιά του αγοριού, ωσότου εκείνος αμόλησε μια μεγάλη πορδή. “Αισθάνομαι πολύ καλύτερα” ανακοίνωσε. Ο γιατρός ανέφερε στον Αμίν ότι το αγόρι δεν έχει τίποτα, απλώς παράφαγε κι ότι για μερικές ώρες θα ’χει αέρια. Ο Αμίν για πολλές εβδομάδες το θεωρούσε ένα εξαιρετικό αστείο. Κάθε φορά που μ’ έβλεπε, άρχιζε να γελάει, με χτυπούσε χαρωπά στον ώμο και φώναζε: “Πορδή, πορδή!»», περιγράφει ο προσωπικός του μάγειρας.

Εμβέρ Χότζα

Ο μάγειρας του Εμβέρ Χότζα, που επιθυμεί να μείνει ανώνυμος, είχε να αντιμετωπίσει όχι μόνο τις ιδιορρυθμίες αλλά και τον διαβήτη του ηγέτη. «Μπορούσε να τρώει μόνο χίλιες διακόσιες θερμίδες την ημέρα, δεν επιτρέπονταν εξαιρέσεις. Τα πάντα έπρεπε να είναι μετρημένα όπως στο φαρμακείο», αναφέρει ο σεφ, ο οποίος μία φορά την εβδομάδα έπαιρνε μέρος στα ιατρικά συμβούλια και οι γιατροί τόνιζαν τη σημασία μιας σωστής δίαιτας.

«Ελεγαν ότι η υγεία του Χότζα εξαρτιόταν από τη δουλειά μου». Μόνο όταν τον έβλεπε σε κακή διάθεση έφτιαχνε επιδόρπιο με ζάχαρη για διαβητικούς, σε μικρή ποσότητα και κατόπιν συνεννόησης με τη νοσοκόμα του. «Κατάφερνα έτσι να του φτιάξω τη διάθεση. Αρκετά συχνά καθόταν το μεσημέρι στο τραπέζι εκνευρισμένος και σηκωνόταν με καλή διάθεση, αστειευόταν κιόλας. Ποιος ξέρει πόσες ανθρώπινες ζωές να έσωσα μ’ αυτόν τον τρόπο;», αναλογίζεται ο μάγειρας του Χότζα.

Πολ Ποτ

«Από το να είναι χορτασμένος εξαρτιόταν η ζωή μας. Απ’ αυτό εξαρτιόταν η επιτυχία της Επανάστασής μας», επισημαίνει η Γιόνγκ Μέουν που μαγείρευε καθημερινά για τον Πολ Ποτ τα φαγητά που του άρεσαν όπως ψάρι, σαλάτα με παπάγια, κοτόπουλο, για να διαλέξει, να χορτάσει και να μην έχει ενοχλήσεις στο στομάχι ώστε να κοιμάται τις νύχτες. «Μαγείρευα λοιπόν πολύ. Εβλεπε αυτό το γεμάτο τραπέζι κι έλεγε χαμογελώντας: “Μα η Μέουν μάς μαγειρεύει πολύ λίγα φαγητά. Μάλλον είναι τεμπέλα”. Και πάλι μου χαμογελούσε».

Ο ίδιος και οι Ερυθροί Χμερ πίστευαν ότι η πείνα βοηθούσε στην πειθαρχία. Ο κόσμος στην Καμπότζη έτρωγε λίγο ρύζι κι όταν δεν υπήρχε αυτό έτρωγε αρουραίους και ακρίδες, γρύλους, σκουλήκια, κόκκινα μυρμήγκια, φίδια, τερμίτες, νυχτερίδες. Πουλιά αλλά και τα δελφίνια του ποταμού Ιραουάντι, που παραλίγο να εξαφανιστούν ως είδος».

«Οι λάτρεις του φαγητού και της Ιστορίας θα βρουν αυτές τις αφηγήσεις συγκλονιστικές», αναφέρει στην κριτική του το Publishers Weekly, ενώ τα δικαιώματα για την κινηματογραφική μεταφορά του έχουν αγοραστεί από την εταιρεία παραγωγής του Αμερικανού ηθοποιού Τσάνινγκ Τέιτουμ.