Αδειες καρέκλες. Χιλιάδες σπίτια με άδειες καρέκλες στο οικογενειακό τραπέζι της γιορτής. Η παρουσία τους θα δηλωθεί με τον υπερτονισμό της απουσίας τους. «Κρατήστε μου μία άδεια καρέκλα», έγραφε σε ένα ποίημα λίγα χρόνια πριν ένας κρατούμενος απευθυνόμενος στην οικογένειά του.
«Αυτές οι μέρες είναι κάθε χρόνο οι χειρότερες», λέει ο Σ. την ώρα που παίρνει να ευχηθεί καλά Χριστούγεννα και η κυριολεξία που αποπνέει η φωνή του δεν αφήνει κανένα περιθώριο αμφισβήτησης. «Αυτές οι μέρες και οι μέρες που έχει επισκεπτήρια», συμπληρώνει, όντας κρατούμενος πολλά χιλιόμετρα μακριά από το σπίτι του, με αποτέλεσμα η οικογένειά του να μην μπορεί εύκολα να τον επισκεφτεί. «Θα σε πάρω και την Πρωτοχρονιά, να περάσεις καλά, πιες ένα ποτό και για μένα», είπε και έκλεισε το τηλέφωνο γιατί τελείωναν οι μονάδες της τηλεκάρτας.
Τα Χριστούγεννα στη φυλακή δεν είναι απλώς μια γιορτή που περνάει χωρίς υπερβολικούς στολισμούς ή ιδιαίτερη διάθεση. Οι ημέρες αυτές, που έξω από τα κάγκελα είναι ταυτόσημες με την αγάπη, την οικειότητα και την οικογενειακή επανένωση, μέσα στη φυλακή λειτουργούν αντίστροφα, κάνοντας την απουσία πιο βαριά, τον χρόνο πιο αργό και τον εγκλεισμό πιο αισθητό.
Αλλά και οι κοινωνικές ανισότητες που διατρέχουν συνολικά τη φυλακή γίνονται ακόμα πιο ορατές αυτές τις ημέρες. Κρατούμενοι με σχετικά καλή οικονομική κατάσταση μπορούν να αγοράσουν κάτι παραπάνω από τον μπακάλη, να τηλεφωνήσουν περισσότερο στους δικούς τους, να οργανώσουν ένα στοιχειωδώς «γιορτινό» τραπέζι μέσα στο κελί, ενώ άλλοι, πιο φτωχοί, ζητούν με γράμματα χρήματα από καλόγερους, πουλούν προσωπικά αντικείμενα ή χειροτεχνίες σε χριστουγεννιάτικα παζάρια για να μπορέσουν να συμβάλουν κάπως στο γιορτινό τραπέζι και περιορίζονται στα απολύτως βασικά. Η γιορτή, ακόμη και εδώ, αντανακλά τις ταξικές διαφορές που δεν αναστέλλονται πίσω από τα κάγκελα.
Το πρόγραμμα παραμένει σχεδόν το ίδιο, οι πόρτες ανοίγουν και κλείνουν με την ίδια ακρίβεια, οι μετρήσεις επαναλαμβάνονται ανελλιπώς, οι έφοδοι στα κελιά συνεχίζονται. Η μόνη διαφορά είναι τα τραπέζια των παραμονών. Εθιμοτυπικά τις παραμονές Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς οι κρατούμενοι -όσοι θέλουν- μαζεύονται σε ένα μεγάλο τραπέζι, ανά ακτίνα, και τρώνε εορταστικά, ακούνε μουσική και περνούν ό,τι πιο κοντινό σε γιορτές μπορούν, με τη φυλακή να κλείνει αργότερα. Δεν λένε «χρόνια πολλά» αλλά «χρόνια καλά», γιατί τα πολλά χρόνια μπορεί να είναι και εκτιτέα. Πιο παλιά, μαζί με το εορταστικό συσσίτιο, τους μοίραζαν και ένα κουτάκι μπίρα, πια έχει αντικατασταθεί με αναψυκτικό.
Τιμωρία
Καθώς ο ποινικός λαϊκισμός μπορεί να συνοδεύσει αρμονικά τα χριστουγεννιάτικα εδέσματα, την επομένη των «ρεβεγιόν» πίσω από τα κάγκελα βλέπουμε δημοσιεύματα στα ΜΜΕ με τίτλους που ξεκινούν από «Σοκ» και περιεχόμενο γεμάτο αποτροπιασμό για το γεγονός ότι επετράπη σε αυτούς τους… υπανθρώπους να γιορτάσουν τη γέννηση του Χριστού.
Η φυλακή είναι τιμωρία και η τιμωρία είναι αποδεκτή όποια μορφή και να έχει, ακόμα και βασανιστηρίου, σίγουρα όμως δεν τους αξίζει να χαίρονται. Ωστόσο, ακόμα και ο Σωφρονιστικός Κώδικας προβλέπει για τις ημέρες των γιορτών έκτακτα επισκεπτήρια, ενώ ακόμη και στις πιο αυστηρές φυλακές επιτρέπεται στους συγγενείς να φέρνουν μελομακάρονα. Οι κουραμπιέδες απαγορεύονται για ευνόητους λόγους.
Ο Γιώργος Τράντας είναι διευθυντής δομών εκπαίδευσης και κατάρτισης από το 2014 στις φυλακές Λάρισας όπου υπάρχουν Δημοτικό Σχολείο, Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας αλλά και Λύκειο από το 2006. Οσοι φοιτούν στα σχολεία των σωφρονιστικών καταστημάτων έχουν την ευκαιρία να φύγουν για λίγο από τη ρουτίνα του εγκλεισμού και να νιώσουν, όπως λένε αρκετοί από αυτούς, ξανά άνθρωποι, που κάποιοι τους σέβονται και τους υπολογίζουν.
«Στη φυλακή βρισκόμαστε μέχρι την προπαραμονή Χριστουγέννων. Εκείνη τη μέρα κάνουμε κάθε χρόνο μια μεγάλη γιορτή για τους κρατούμενους και για τους ανθρώπους που έρχονται. Εχουμε κέτερινγκ με φαγητό, ενώ τα τελευταία 15 χρόνια πηγαίνουμε και λέμε τα κάλαντα σε όλες τις πτέρυγες συνοδεία της ορχήστρας παραδοσιακής μουσικής του Δημοτικού Ωδείου Λάρισας. Στολίζουμε το σχολείο και προσπαθούμε να τους φτιάξουμε μια ατμόσφαιρα και ένα περιβάλλον εορταστικό», λέει στην «Εφ.Συν.» ο Γ. Τράντας, προσθέτοντας:
«Το στολισμένο δέντρο στην πτέρυγά τους τούς δημιουργεί μελαγχολία, ενώ το δέντρο στο σχολείο όχι. Αυτό, όπως μας λένε, έχει να κάνει με το ότι νιώθουν πιο έντονα τη φυλακή στον χώρο τους και αυτό επειδή ένα δέντρο σε ένα περιβάλλον εγκλεισμού μπορεί να τους μεταφέρει νοητά στο σπίτι τους, που τους λείπει, ενώ καμιά φορά φαίνεται λίγο παράταιρο και μελαγχολικό. Φέτος ήταν η χρονιά που μου το εκμυστηρεύτηκαν πιο έντονα αυτό. Ενας από τους μαθητές μας μου είπε ότι δεν ήθελε να κοιτάει το δέντρο στην πτέρυγα, αλλά ότι το δέντρο στο σχολείο δεν τον ενοχλεί γιατί, όπως είπε, ‘’το σχολείο είναι αλλιώς’’, με την έννοια ότι είναι ένας άλλος χώρος που προσπαθούν στο μυαλό τους να τον θεωρούν κάτι διαφορετικό. Θυμάμαι μια αφίσα που είχε φτιάξει ένας κρατούμενος για το σχολείο που έλεγε ‘’welcome to the paradise of the hell’’».
Μια ιδιαίτερη πρωτοβουλία
Αυτά τα Χριστούγεννα στη Λάρισα, οι εκπαιδευτικοί του σχολείου προχώρησαν σε μια συγκινητική δράση, μαζεύοντας δώρα για τα παιδιά των κρατουμένων, με τη συμμετοχή και την ανταπόκριση του κόσμου από όλη την Ελλάδα, όπως περιγράφει ο εκπαιδευτικός, να είναι συγκλονιστικές. «Φέτος συγκεντρώσαμε δώρα για τα παιδιά των κρατουμένων.
Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν συγκινητική. Από την Κρήτη μέχρι και τη Λάρισα, συγκεντρώθηκαν πάρα πολλά παιχνίδια. Ετσι, πριν πάνε στο ανοιχτό επισκεπτήριο με τις οικογένειές τους, τους δώσαμε τα δώρα για να μπορούν να πουν στα παιδιά τους ‘’αυτό είναι από τον μπαμπά’’», μας λέει και εξηγεί πώς προέκυψε ο νεοσύστατος θεσμός:
«Η φυλακή εδώ, τα τελευταία τέσσερα-πέντε χρόνια, κάνει χριστουγεννιάτικη γιορτή, που είναι το λεγόμενο αντάμωμα, δηλαδή ανοιχτό επισκεπτήριο. Το αντάμωμα των κρατουμένων με τις οικογένειές τους. Τα δύο τελευταία χρόνια, όμως, εκτός από αυτό που προσφέρει η φυλακή, το επισκεπτήριο, ένα μελομακάρονο και μια σοκολάτα, έχουμε τα δώρα που προσφέρει ο έγκλειστος στα παιδιά του. Πέρυσι που ήταν η πρώτη χρονιά δεν ήμασταν τόσο οργανωμένοι και τα μοιράσαμε εμείς στα παιδιά.
Δεν μας άρεσε αυτό και έτσι φέτος καταφέραμε και τους τα δώσαμε νωρίτερα για να τα προσφέρουν οι ίδιοι».
Αξίζει να αναφερθεί πως στις φυλακές Λάρισας υπάρχουν 148 μαθητές από τους 750 κρατούμενους.
«Στις 23 του μήνα είναι το κλείσιμο του σχολείου. Αυτή η μέρα έχει ανάμεικτα συναισθήματα. Είναι λίγο περίεργα, για κάποιους που αρχίζουν να μας συνηθίζουν μπορεί αρχικά να έρχονται για το μεροκάματο αλλά τελικά αρχίζουν και την αγαπούν αυτή τη ρουτίνα.
Οπότε τα συναισθήματα είναι κάπως ανάμεικτα. Κάθε τελευταία μέρα, κάνουμε μια γιορτή στο σχολείο με ένα θεατρικό όπου συμμετέχουν μαθητές όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων. Φέτος έγραψαν μόνοι τους τα “φυλακίστικα κάλαντα”, όπως τα είπαν, και μετά προσέφεραν κάρτες σε άλλους κρατούμενους αλλά και καλεσμένους της γιορτής, που σε ένδειξη αλληλεγγύης τις αγοράσαμε από καλλιτέχνες με αναπηρίες, που ζωγραφίζουν με το στόμα ή τα πόδια.
Ενας κρατούμενος ντύθηκε Αγιος Βασίλης και μοίρασε δωράκια. Μετά είχαμε τον χριστουγεννιάτικο μπουφέ, η ορχήστρα παραδοσιακής μουσικής του Δημοτικού Ωδείου Λάρισας έπαιξε μουσική και μετά κατεβήκαμε στις πτέρυγες και είπαμε τα κάλαντα», είπε ο Γ. Τράντας.
Ρωτώντας τον για το κλίμα των ημερών των Χριστουγέννων, ο ίδιος μας λέει ότι «αυτές τις μέρες που είναι δύσκολες αυξάνονται τα τηλέφωνα στις οικογένειές τους», ενώ «δυστυχώς δεν παρίστανται όλοι οι κρατούμενοι στη γιορτή του σχολείου καθώς για πρακτικούς λόγους δεν χωράνε στην αίθουσα».
Ανακαλώντας μνήμες από τα χρόνια που μαζί με κρατούμενους και εκπαιδευτικούς κάνουν γιορτές στο σχολείο, αναφέρεται σε μία στιγμή που τον συγκίνησε: «Πριν από μερικά χρόνια είχαμε θεατρική παράσταση στο σχολείο, ανεβάζαμε το “Ανθος του γιαλού”, του Παπαδιαμάντη, και ο πρωταγωνιστής, που έκανε τον αγαθό βαρκάρη, ήρθε με αντίστοιχη αμφίεση για να παίξει. Ομως ήταν η μέρα που έπρεπε να περάσει ακρόαση για άδεια. Ξέρετε πόσο δύσκολο είναι για αυτούς να πάρουν άδεια και πόσο το θέλουν;
Η φυλακή έχει τους δικούς της ρυθμούς, δεν υπολογίζει γιορτές. Του είπα να αφήσει την παράσταση και να πάει, γιατί ξέρω πόσο σημαντική ήταν για αυτόν, ύστερα από πέντε αιτήσεις που του είχαν απορριφθεί. Εκείνος μου είπε “όχι. Και όχι γιατί θα σου χαλάσω τη γιορτή, αλλά γιατί είμαι εδώ μέσα επειδή δεν έχω τελειώσει τίποτα στη ζωή μου. Ας τελειώσω τουλάχιστον την παράσταση’’».
