Ενα πρωινό του Ιουλίου του 2024 ένα κοπάδι από πρόβατα βόσκει μέσα στο φωτοβολταϊκό πάρκο της ενεργειακής κοινότητας Κοινέργεια. «Είναι μια λύση με διπλά οφέλη: στηρίζουμε τους τοπικούς κτηνοτρόφους, ενώ παράλληλα προσφέρουμε φτηνή ενέργεια στους κατοίκους της περιοχής» σημειώνει ο Δημήτρης Κιτσικόπουλος, γραμματέας της κοινότητας, η οποία δραστηριοποιείται στην Ηπειρο, την περιφέρεια με το δεύτερο χαμηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα στην Ελλάδα.
Σε όλη την Ευρώπη παρατηρείται η ίδια τάση: πληθυσμιακή ερήμωση των περιφερειών λόγω υπολειτουργίας βασικών δημόσιων υπηρεσιών και έλλειψης εργασιακών και πολιτιστικών ευκαιριών. Στην Ελλάδα το πρόβλημα είναι εξαιρετικά οξυμένο: βάσει της Eurostat, η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας έχασε σχεδόν 5.000 κατοίκους μόνο μεταξύ 2021-2023, περίπου 12 κατοίκους ανά 1.000 άτομα. Το πρόβλημα είναι πολυσύνθετο και σίγουρα δεν υπάρχει μια λύση-πανάκεια. Υπάρχουν όμως συγκεκριμένες, άμεσα εφαρμόσιμες πολιτικές, με έμπρακτα αποτελέσματα.
Ενα παράδειγμα είναι οι ενεργειακές κοινότητες: πρόκειται για συνεταιρισμούς μέσω των οποίων πολίτες, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και δήμοι μπορούν να συνδημιουργήσουν τοπικά έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ). Στην Ελλάδα σήμερα μετράμε 1.747 ενεργειακές κοινότητες, με δραστηριότητα σε όλη την επικράτεια, αλλά και ποικιλομορφία έργων. Βάσει ευρωπαϊκών οδηγιών, οι ενεργειακές κοινότητες λειτουργούν με γνώμονα την κοινωνική και περιβαλλοντική βιωσιμότητα, καθιστώντας τες έτσι ιδανικό εργαλείο για τη δίκαιη μετάβαση.
Παρά τη δυνατότητά τους να συμβάλουν στους στόχους περιφερειακής συνοχής, και ενώ έχουμε περάσει τα μισά της τρέχουσας προγραμματικής περιόδου του ΕΣΠΑ (2021-2027), καμία ενεργειακή κοινότητα πολιτών δεν έχει λάβει δημόσια επενδυτική στήριξη. Οπως καταγράφει το Παρατηρητήριο Χρηματοδοτήσεων για Ενεργειακές Κοινότητες της REScoop.eu (Financing Tracker), προβλέπονται πόροι για τις ενεργειακές κοινότητες σε δύο εθνικά επιχειρησιακά προγράμματα (Περιβάλλον και Κλιματική Αλλαγή, Δίκαιη Μετάβαση) και σε τέσσερα περιφερειακά επιχειρησιακά προγράμματα (Ηπειρος, Ιόνια Νησιά, Δυτική Ελλάδα, Πελοπόννησος), που συγχρηματοδοτούνται από τα ταμεία συνοχής.
Η εικόνα στην Ελλάδα αντανακλά αντίστοιχες τάσεις στην Ευρώπη. Μεταξύ του 2021 και του Ιουνίου του 2024, τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. συμφώνησαν να στηρίξουν οικονομικά 103 ενεργειακές κοινότητες από τα Ταμεία Συνοχής (με τον στόχο να αυξηθούν στις 1.012 μέχρι το 2029). Βάσει στοιχείων που δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2025, οι 27 χώρες της Ενωσης τελικά χρηματοδότησαν… μία.
Οι ενεργειακές κοινότητες -σε αντίθεση με τις μεγάλες εταιρείες- διατηρούν και επανεπενδύουν τα έσοδά τους στις τοπικές κοινωνίες. Μια μελέτη του 2014 από την περιφέρεια της Οξιτανίας (Γαλλία) έδειξε ότι για κάθε ευρώ δημόσιας επιδότησης που επενδύεται δημιουργούνται 50 ευρώ οικονομικών οφελών για την περιοχή. Αντίστοιχα, μελέτες από τη Γερμανία και τη Γαλλία αναδεικνύουν πως κάθε ευρώ που επενδύεται σε ένα κοινοτικό έργο ενέργειας δημιουργεί 2-8 περισσότερα οικονομικά οφέλη για την τοπική κοινότητα συγκριτικά με ιδιωτικά έργα ΑΠΕ.
Εχουν ενδιαφέρον και οι ανθρώπινες ιστορίες πίσω από τα νούμερα: στην Καρδίτσα, η Ενεργειακή Κοινότητα Καρδίτσας αξιοποιεί υπολείμματα καφέ από τοπικές επιχειρήσεις, κλαδέματα του δήμου, καθώς και αγροτικά υπολείμματα από τοπικούς αγροτικούς συνεταιρισμούς για να δημιουργήσει πέλετ βιομάζας. Η κοινότητα έτσι προσφέρει μια λύση βιώσιμης θέρμανσης στους κατοίκους, στηρίζει τις τοπικές αγροτικές εφοδιαστικές αλυσίδες και προωθεί την τεχνολογική καινοτομία. Στην Κρήτη, στη Λέσβο και στη Χίο -δηλαδή νησιά σε απομακρυσμένες περιφέρειες με πολλαπλές προκλήσεις- οι ενεργειακές κοινότητες Μινώα, Ηλιοτρόπιο και Βροντάδος αντίστοιχα παρέχουν δωρεάν ρεύμα σε ευάλωτα νοικοκυριά μέσω φωτοβολταϊκών πάρκων.
Ταξιδεύοντας πίσω στο παράδειγμα της Δυτικής Μακεδονίας: βάσει στοιχείων του Green Tank, το 88,7% των έργων από ενεργειακές κοινότητες δεν καταφέρνουν να συνδεθούν στο δίκτυο λόγω έλλειψης ηλεκτρικού χώρου. Ταυτόχρονα, με εξαίρεση το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (το οποίο αφορά μόνο δήμους), δεν υπάρχει καμία δημόσια στήριξη για τη δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων στην περιοχή. Υπάρχουν λύσεις για κοινωνική ενεργειακή πολιτική ως μέσο συνοχής; Στη Ρουμανία για παράδειγμα η κυβέρνηση προωθεί πρόγραμμα δωρεάν φωτοβολταϊκών για σπίτια (πρώην) εργατών σε λιγνιτωρυχεία.
Πώς θα αντιστρέψουμε την ερήμωση της περιφέρειας
● Ας φανταστούμε ένα πρόγραμμα επιδότησης μέσω του οποίου πολίτες και τοπικοί φορείς θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών – μαζί με συστήματα αποθήκευσης λόγω συμφόρησης του δικτύου. Οικογένειες θα μπορούσαν σχεδόν να μηδενίσουν τους λογαριασμούς ενέργειάς τους, μικρές επιχειρήσεις θα έπαιρναν μια ανάσα οικονομικής ευελιξίας και δήμοι θα μπορούσαν να καλύψουν πλήρως τις ενεργειακές ανάγκες ωφελούμενων του κοινωνικού τιμολογίου. Αγρότες θα μπορούσαν να κατασκευάσουν κοινοτικά αγρο-φωτοβολταϊκά, διαφοροποιώντας έτσι το εισόδημά τους – μια διαρθρωτική λύση που δεν βασίζεται σε αποσπασματικές επιδοτήσεις. Οι ενεργειακές κοινότητες που θα δημιουργούνταν θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε ανταγωνιστικά ευρωπαϊκά προγράμματα, επιδιώκοντας νέα, καινοτόμα τεχνολογικά μοντέλα όπως η τηλεθέρμανση. Νέες θέσεις εργασίας θα αποτελούσαν ένα πιθανό κίνητρο για νέους να παραμείνουν στην περιοχή.
● Τα οφέλη τού να αντιστρέψουμε την ερήμωση στην ελληνική περιφέρεια είναι πολλά. Ηδη ομάδες όπως τα «Ψηλά Βουνά» προτείνουν ριζοσπαστικά ρεαλιστικές θεσμικές ρήξεις για το πώς μπορεί να γίνει αυτό – μεταξύ των οποίων και οι ενεργειακές κοινότητες. Τα χρήματα υπάρχουν – είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης. Για να στηριχθούν οι περιφέρειες και η ουσιαστική αποκέντρωση -για να πάρουμε δηλαδή τα βουνά- θα πρέπει πρώτα να πάρουμε την ενέργεια στα χέρια μας.
* Senior Policy Advisor της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Ενεργειακών Κοινοτήτων (REScoop.eu vzw | www.rescoop.eu). Στο Παρατηρητήριο Συνοχής της «Εφ.Συν.», στο πλαίσιο του προγράμματος EuSEE που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, είναι ευπρόσδεκτα κείμενα και απόψεις από κάθε εμπλεκόμενο φορέα ή πρόσωπο για τις πολιτικές συνοχής.
■ Συντελεστές του «Παρατηρητηρίου Συνοχής» της «Εφ.Συν.» είναι οι Χριστίνα Κοψίνη, Αλέξανδρος Χασάνι, Γιάννης Κιμπουρόπουλος.
Το δημοσίευμα αυτό έχει παραχθεί στο πλαίσιο του έργου EuSEE (πολιτικές συνοχής της Ε.Ε. στη ΝΑ Ευρώπη) το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι απόψεις και θέσεις που διατυπώνονται σε αυτό εκφράζουν μόνο τον/τη συντάκτη/ρια, δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα εκείνες της χορηγούσας αρχής και η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν φέρει καμία ευθύνη γι’ αυτές.
-320x213.jpg)
