Χωρίς καμία ωραιοποίηση, μόνο με τη δύναμη του λόγου της, του ταλέντου, της ευαισθησίας, της ανθρωπιάς της, η Κάτια Δανδουλάκη μπορεί να περιγράψει τα προνόμια των ανθρώπων που έζησαν κοντά της.
Τι κέρδισε; Τι τη σαγήνευσε; Πόσο την άγγιξαν; Μια φθινοπωρινή λιακάδα συναντηθήκαμε στη μαγεία ενός χώρου όπως η Πινακοθήκη Χατζηκυριάκου-Γκίκα, όπου ο αείμνηστος Αγγελος Δεληβορριάς δημιούργησε μια μικρή πόλη των σοφών της γενιάς του ’30 ώστε μερικοί να συγγενεύουν μεταξύ τους. Υπάρχει μια διάχυτη σιωπή αλλά όχι του χρόνου, δεν μπορεί να σβήσει τίποτα από το μεγαλείο τους.
● Τι ρόλο παίζει στη ζωή μας η τύχη;
Είμαι ευγνώμων για αυτά που έχω ζήσει, για τους γονείς, για τη χώρα μου, για τον τρόπο που μεγάλωσα και πορεύτηκα μέσα στο επάγγελμά μου. Για την πολύ μεγάλη τύχη που είχα να συναντήσω όλους τους μεγάλους δασκάλους μου.
Δεν είναι μόνο ότι μου ήρθαν στη ζωή μου βολικά, είναι και οι επιλογές που έκανα. Μπορεί να περάσει ένα υπέροχο τρένο μπροστά, να μην το δεις καν, γιατί το μυαλό σου είναι κάπου αλλού και να το χάσεις ή να προλάβεις να πηδήξεις μέσα του και να σε πάει εκεί που είναι προορισμένο να σε πάει.
Πιστεύω ότι χώρια από το κάρμα που έχει ο καθένας μας όταν γεννιέται να κάνει μια πορεία, ανάλογα με τις δυνατότητες ή το DNA του, υπάρχει και μια πολύ σαφής επιλογή. Δεν αφήνω αυτή την επιλογή στο κάρμα. Δεν κάθομαι και περιμένω το καλό και το κακό. Δουλεύω για να έρθουν. Αποφασίζω ότι θέλω το καλό, να μη γεράσω, ότι θέλω να σπουδάσω, να πετύχω. Θέλω να τεντώνω τον εαυτό μου όλο και πιο ψηλά.
● Είσαι μεθοδική, δηλαδή.
Πολύ – και είναι καλό αλλά κουραστικό για μένα. Μετά από τόσα χρόνια, μπορώ να σου πω ότι τώρα θέλω μια χαλάρωση, να νταντέψω τον ελεύθερο χρόνο μου. Χωρίς πρόγραμμα. Θέλω χάιδεμα τώρα. Εχω κάνει πάρα πολλά και οφείλω στον εαυτό μου την ξεκούραση. Με όποιον τρόπο την θέλω. Ταξίδια, διάβασμα, φίλοι, να πάμε το βράδυ για ποτό. Αυτό που στερήθηκα είμαι τώρα αποφασισμένη να το κάνω. Γιατί; Γιατί δεν έχω άλλο χρόνο να περιμένω, να αποφασίσω μετά από 20 χρόνια. Το πλαφόν του χρόνου είναι πλέον πιο κοντινό και δεν θέλω να αναβάλω τίποτα όμορφο που έχει να προσφέρει η ζωή.
Είχα πολύ τρέξιμο, πολλή φασίνα. Η ζωή μου ήταν πάντα σε τέσσερις τοίχους, του σπιτιού, του στούντιο ή του θεάτρου. Δεν πρόλαβα να κάνω τόσες ταινίες –εκτός από τις πρώτες 13-14 που έκανα μαζεμένες– ώστε να είμαι ηθοποιός κινηματογράφου, να μπορέσω να ταξιδέψω σε χώρες. Είναι μια πολύ πιο διασκεδαστική ζωή. Αλλά εγώ ήμουν ταγμένη στο θέατρο και είμαι ακόμα. Μετά αγάπησα πάρα πολύ την τηλεόραση. Κι έζησα και τη χρυσή εποχή.
● Πώς εισπράττεις την αμοιβαιότητα στη σχέση σου με το κοινό;
Είναι ωραία ταξίδια. Την αμοιβαιότητα που αισθάνεσαι εσύ μέσα από το γράψιμο, εγώ την αισθάνομαι όταν μου λένε κάτι που με συγκινεί πολύ. Οταν χειροκροτάει ο κόσμος και με τα χείλη μού λέει «Σ’ αγαπάμε». Αυτό είναι ένας δεσμός χρόνων. Με κουβαλάνε μέσα τους.
● Εγινες κομμάτι της ζωής τους.
Ναι, γιατί μεγαλώνουμε μαζί. Δεν τους διέψευσα. Οταν είχα κάτι που δεν ήθελα να μοιραστώ, το σεβάστηκαν.
● Είσαι πάντα υπέρ της αλληλεγγύης.
Οταν βοηθάω κάποιον, αισθάνομαι ότι βοηθάω την ψυχή μου. Αυτό με ανακουφίζει.
Είμαι γεννημένη για να μοιράζομαι και να δίνω και γενικότερα είμαι άνθρωπος της αφής και του θαυμασμού συγχρόνως. Τώρα αυτό που με τρομάζει είναι οι μηχανές. Γιατί απομονωθήκαμε. Ακόμα κι εμείς που είμαστε μιας άλλης σχολής. Δεν μπορούμε να δούμε τους φίλους μας όπως τους βλέπαμε. Μπήκε η μηχανή στη μέση.
Πρώτα, με ένα τηλεφώνημα μαζευόμασταν πέντε άνθρωποι την ίδια ώρα. Τώρα δεν προλαβαίνουμε να μαζευτούμε. Χαθήκαμε. Κοίταξε, λέω, πόσο εύκολα γίνεσαι ένα «νούμερο».
● Ευτυχώς που έχεις το θέατρο, που είναι τόπος συνάντησης.
Ευτυχώς. Εγώ πάω στο θέατρο για να ξεκουραστώ. Μου λένε «Από τώρα έχεις έρθει»; Είμαι εκεί τρεις-τέσσερις ώρες πριν. Σκέφτομαι πιο ωραία εκεί, συγκεντρώνομαι, ταξιδεύω πιο όμορφα.
Με βολεύει σαν εκεί να είναι το σπίτι μου. Περίεργο πράγμα. Ισως γιατί το σπίτι μου δεν το ένιωθα ποτέ έτσι. Δεν με έβλεπε ποτέ. Ημουν στο γύρισμα και μετά στο θέατρο.
● Eζησες με πολύ σημαντικούς ανθρώπους.
Ο Μάριος ήταν το παν για μένα.
● Από σκηνοθέτες;
Ο Λιουμπίμοφ έφερε πολύ μεγάλη διαφορά στη σκέψη και στον τρόπο της δουλειάς μου. Ο Ντασσέν κι ο Κακογιάννης. Ο Κουν που τελείωσα και τη σχολή του. Είναι οι σκηνοθέτες που με στιγμάτισαν και έχω πάρει πολλά.
● Και η Μελίνα όμως σε λάτρευε.
Πάρα πολύ. Είχαμε μια βαθιά σχέση. Γελούσα πάρα πολύ με το χιούμορ της. Είχε μια τόσο λατρευτή σχέση με τον Ντασσέν, που ήταν χαρά Θεού να τους βλέπεις να τσακώνονται. Επενέβαινε η Μελίνα στις πρόβες και της είχε απαγορεύσει να τις βλέπει. Οταν τις έβλεπε, της απαγόρευε να μιλάει.
Εκείνη ερχόταν, όμως, με τις φιλενάδες της και ακούγαμε ψιθυρίσματα. Εκνευριζόταν αυτός. Εβαζε τις φωνές. Ηταν τόσο παιδικό και αστείο… Κάποια στιγμή, σε πρόβες στο Εθνικό που της είπε «Αουτ», του απάντησε: «Ακου να σου πω, είμαι υπουργός Πολιτισμού κι αυτό εδώ πέρα είναι σπίτι μου, δε θα μου πεις εσύ να φύγω».
Τα βράδια τρώγαμε μαζί, γελάγαμε. Ηταν σχέση φιλίας, αγάπης, δημιουργίας. Αισθάνομαι ότι η οικογένειά μου στο θέατρο είναι μεγάλη, κι ας μιλάνε για λυκοφιλίες. Οι άνθρωποι που μου στάθηκαν στα πιο δύσκολά μου ψυχολογικά, επαγγελματικά, οικονομικά ήταν άνθρωποι απ’ το θέατρο. Η ουσία είναι ότι το μεδούλι του επαγγέλματος ξέρει πολύ καλά ποιος ανήκει σε αυτό και ποιος όχι.
«Οταν βοηθάω κάποιον, αισθάνομαι ότι βοηθάω την ψυχή μου. Αυτό με ανακουφίζει»
● Υπήρχε κάτι απροσπέλαστο στην πορεία σου;
Εμπόδια πάντα υπήρχαν, αλλά ό,τι ήθελα το έκανα.
● Στους χαρακτήρες των ανθρώπων;
Οταν ηγείσαι ενός συνόλου υπάρχουν πάντα οι ασυνεννοησίες. Υποχωρούσα όμως γιατί δεν ήθελα διαλυμένες καταστάσεις. Να τελειώσει μια δουλειά και να μην επαναλάβω τα ίδια λάθη. Εκεί όπου κατέληξα με τα χρόνια είναι κάτι που το πίστευα αντίστροφα όταν ξεκινούσα. Οτι δεν προτιμώ τους ανθρώπους που έχουν το ύψιστο ταλέντο και κακό χαρακτήρα, αλλά το αντίστροφο.
Υπάρχουν άνθρωποι με πολύ πιο καλό χαρακτήρα και μέτριο ταλέντο που είναι πολύ πιο υγιής η δημιουργικότητά τους. Δεν μου αρέσει να βασανίζομαι και δεν θέλω να βασανίζω κανέναν. Προτιμώ κάποιον που έχει μέσα του μια γερή βάση και με τον σωστό χαρακτήρα μπορεί να κάνει πραγματικά πολύ σπουδαία πράγματα. Ο πολύ ταλαντούχος με τον κακό χαρακτήρα μπορεί λόγω της πολύ μεγάλης έπαρσης να μην είναι ικανός να παραγάγει αποτέλεσμα. Το έχω δει αυτό.
● Ποια είναι τα προνόμια που αποκόμισες από τις συνεργασίες σου;
Οι πολύ διαφορετικές προσεγγίσεις τους πάνω στην τέχνη. Κέρδισα από τα καλά και τα κακά παραδείγματα όλων. Την έπαρση τη μισώ. Πιστεύω ότι όσο πιο ταπεινός είσαι τόσο μεγαλύτερη ψυχή μπορεί να έχεις.
Στην εποχή μας βλέπω μεγάλη έπαρση και επιθετικότητα. Είμαστε ανάμεσα στο να γεννηθεί κάτι καινούριο – που εγώ δεν ξέρω τι είναι, το βλέπω και το φοβάμαι λίγο με τα καλά του και τα εντελώς επικίνδυνα. Χαίρομαι που δεν θα προλάβω να ζήσω ολοκληρωμένη την εποχή του ρομπότ. Από την άλλη μεριά είμαι ευτυχής που πρόλαβα να ζήσω το «παλιακό» που λένε τώρα και το θεωρούν τιποτένιο. Νομίζω θα ήμουν ευτυχισμένη αν ζούσα και τον 18ο και τον 19ο αιώνα.
● Τι είναι αυτό που σου φέρνει ψυχική γαλήνη;
Η ήρεμη καθημερινότητα. Οχι μεγάλα πράγματα πια. Δεν θέλω τίποτα γκρίζο στη ζωή μου. Ούτε με αγγίζει. Ποτέ δεν με άγγιζε, αλλά τώρα υπάρχουν τόσα τέτοια πράγματα γύρω μας, ας πούμε, όλες οι ειδήσεις. Τις κλείνω και ακούω μουσική. Δεν θέλω καν να ξέρω τι γίνεται πια στη χώρα.
● Και πώς θα διαλέξεις τι θα ψηφίσεις;
Με πάει η ψυχή μου, ξέρω πού.
● Κι αυτό το κυνήγι που ζει καθημερινά ο κόσμος… να πλουτίσει.
Η απληστία και η διαχείριση της εξουσίας είναι κάτι οδυνηρό. Εκεί φαίνεται ο χαρακτήρας του ανθρώπου. Εχει φύγει νομίζω όλη η θεϊκή του υπόσταση. Είναι μια γύμνια. Μια απόλυτη απογοήτευση.
Κάτι που με πληγώνει πολύ είναι η γλώσσα μας. Την έχουμε χάσει. Αυτή είναι ο μεγάλος πολιτισμός μας, η γλώσσα όλου του κόσμου. Κι όμως δεν υπάρχει. Χρησιμοποιούν μόνο τρεις λέξεις.
Εχει αποσιωπηθεί ότι για χρόνια τα παιδιά στα σχολεία ήταν αναγκασμένα να παπαγαλίζουν. Ποιο φωτισμένο μυαλό για την παιδεία αποφάσισε να μη σκέφτεται ο άλλος; Δηλαδή να είναι προγραμματισμένο, σαν ρομπότ. Γιατί είναι χαριτωμένο να μου φέρνει το ρομπότ τον καφέ μου; Εμένα με αγριεύει αυτό. Δεν είμαι καθόλου χαρούμενη που έφτιαξαν το ρομπότ-ηθοποιό.
«Δεν προτιμώ τους ανθρώπους που έχουν το ύψιστο ταλέντο και κακό χαρακτήρα, αλλά το αντίστροφο»
● Ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης;
Η εκπαίδευση είναι το άνοιγμα της ψυχής σου στον κόσμο. Βλέπεις τον κόσμο, σε ό,τι κι αν εκπαιδευτείς.
● Τι προϋποθέτει μια φιλία για να είναι σταθερή;
Ο έρωτας είναι το συναίσθημα με τα περισσότερα σκαμπανεβάσματα. Η αγάπη είναι η κατάληξη ενός μεγάλου έρωτα. Η μεγάλη αγάπη τα συμπεριλαμβάνει όλα. Η φιλία είναι η πιο άδολη σχέση, επειδή επιλέγεις μια ψυχή όπου μπορείς να έχεις μια επικοινωνία χωρίς λέξεις. Να σε νιώθει και να νιώθεις. Οπως κάνεις μια εξομολόγηση ή μια κουβέντα στον ψυχίατρό σου και ξέρεις ότι θα φύγει από σένα και θα μείνει εκεί. Δεν θα πάει πουθενά αλλού. Ξαλαφρώνεις.
Κάτι που για μένα μετράει πολύ είναι η διάρκεια της φιλίας. Διατηρώ φιλίες από τα παιδικά μου χρόνια και από το επάγγελμα. Είναι αυτοί που με στήριξαν στη μεγάλη μου ερημιά, όταν έχασα όλους μου τους ανθρώπους. Και τον Μάριο τελευταίο. Που ξαναβρήκα το –καινούργιο– αλφάβητο της ζωής.
● Αυτή την ερημιά έτυχε να την ξανανιώσεις;
Τη νιώθω κάθε μέρα, γιατί περνάνε τα χρόνια και φεύγουν οι άνθρωποι που μεγαλώσαμε μαζί. Αυτό μου δημιουργεί μια μεγάλη μελαγχολία, γιατί είναι φίλοι μου.
● Συνεχίζεις για δεύτερη χρονιά τον «Αόρατο επισκέπτη».
Εχει μεγάλο αντίκρισμα στους νέους ανθρώπους. Ηξεραν την ταινία και τους είχε ιντριγκάρει το βασικό της αίνιγμα. Εχει μέσα του πολύ μεγάλη κοινωνική ουσία. Ακριβώς επειδή ενέχει το μυστήριο και το απρόβλεπτο, μπορεί να κινητοποιήσει τον νέο άνθρωπο να έρθει στο θέατρο. Είναι για νέους όλων των ηλικιών. Εχει πολύ μεγάλη εμβέλεια στο κοινό.
● Είσαι αισιόδοξη;
Στη ζωή μου ήμουν πάντοτε πολύ πρόθυμη να δω το φως. Δεν το έχανα εύκολα. Από μια χαραμάδα άνοιγα αμέσως την πόρτα. Νομίζω ότι αυτό με έσωσε. Δεν μου ξέφυγε ποτέ το φως, γιατί το κυνηγούσα και η ψυχή μου το κυνηγάει ακόμα. Γι’ αυτό ακόμα και μετά από πάρα πολύ πόνο και πολλά πράγματα που μας έχουν συμβεί και μας κάνουν να αισθανόμαστε μόνοι, είμαι βαθιά αισιόδοξη για την ανθρώπινη ύπαρξη. Πιστεύω ότι είμαστε μικροί θεοί.
Είχα δώρα Θεού αλλά και το κουράγιο να τα αντέξω. Δεν κοιτάω τον εαυτό μου και λέω ότι τα κάνω όλα καταπληκτικά. Η πρώτη που βλέπω το λάθος επάνω μου είμαι εγώ.
Μου έλεγαν ότι η τηλεόραση θα με καταστρέψει. Δεν καταστρέφει κανέναν. Εμένα με πλούτισε. Και μόνο που έβλεπα τον εαυτό μου και σκεφτόμουν «Θεέ μου, πώς το έκανα αυτό;». Με βοήθησε πάρα πολύ, γι’ αυτό και κράτησε τόσα χρόνια. Εβλεπα πού είναι το ψεύτικο, η μανιέρα, έμαθα. Κάθε μέσο είναι καταπληκτικό.
