Και οι δύο είναι πολύ γνωστές: Η Φένια Αποστόλου είναι η μοναδική τρανς σκηνοθέτις στην Ελλάδα, σπουδαία χορογράφος και χορεύτρια καθώς και ηθοποιός και η Γαβριέλλα Ανυφαντάκη είναι επίσης μια πολύ σημαντική χορεύτρια. Οι δυο τους συνεργάστηκαν σε ένα εικαστικό χοροθεατρικό δρώμενο, μοναδικό επίσης για τα ελληνικά δεδομένα: «Το αποτύπωμα» είναι μια παράσταση με κίνηση και σώμα και εικόνα που περιγράφει τη γυναικεία ταυτότητα και καταδεικνύει τη διαστρέβλωση της γυναικείας εικόνας μέσα στον χρόνο.
Δεν έχουμε δει κάτι παρόμοιο, παρότι πολλοί καλλιτέχνες έχουν ασχοληθεί με τη «γυναικεία φύση». Στη μία ώρα που διαρκεί η παράσταση, αναπτύσσεται μπροστά στα μάτια μας όλη η ιστορία της γυναικείας ταυτότητας, όπως δεν μπόρεσε να την ορίσει η ίδια η γυναίκα, αλλά και όπως οραματίστηκε. Είναι κάτι εντελώς πρωτοποριακό για τα ελληνικά θεατρικά δεδομένα, μια παράσταση που πρέπει οπωσδήποτε να βγει στο εξωτερικό και που απευθύνεται πραγματικά σε κάθε ηλικία και κάθε φύλο: την είδαμε μαζί με μια 12χρονη φίλη μας, η οποία όχι μόνο κατάλαβε τα πάντα, αλλά αισθάνθηκε και τα πάντα. Η σύλληψη και η σκηνοθεσία ανήκουν στη Φένια Αποστόλου (σ.σ.: δεν έχει υπάρξει δική της παραγωγή/σκηνοθεσία που να μη μας έχει κερδίσει: «Ο Πελεκάνος», «Other Side», «Το κάλεσμα της Λορίν», «Βαλπούργη-η ιστορία μιας μάγισσας»), με τη Γαβριέλλα Ανυφαντάκη να υπάρχει επί σκηνής ως ένα πλάσμα εξωκοσμικό, που μετατρέπει το σώμα της σε σύμβολο και ιστορία.
«Ηδη από την Εύα, το γυναικείο φύλο (βιολογικό ή μη) παρουσιάστηκε ως μια μπλόφα»
Ωστόσο όσο κι αν ξέραμε ειδικά τη Φένια, αλλά και την πορεία της Γαβριέλλας, τίποτα δεν μας είχε προετοιμάσει γι’ αυτό που ζήσαμε κατά τη διάρκεια της συνέντευξης. Με μεγάλη εμπιστοσύνη (και ευχαριστούμε θερμά τις δύο γυναίκες γι’ αυτό) καταλάβαμε πως «Το αποτύπωμα», αυτή η παράσταση για τη γυναίκα δηλαδή, δημιουργήθηκε από ένα αγόρι που ένιωθε γυναίκα και έγινε γυναίκα και από μια γυναίκα που αποφάσισε στα 12 της να μην είναι πια γυναίκα: η Φένια ξεκίνησε ως χορευτής σε τεράστια πρότζεκτ έως να μπορέσει να γίνει αυτό που ήταν μέσα της και η Γαβριέλλα την πρώτη φορά που αδιαθέτησε αποφάσισε πως δεν θέλει το σώμα της να είναι γυναικείο, δεν θέλει να έχει περίοδο ποτέ στη ζωή της, δίχως όμως να αρνείται να είναι γυναίκα.
Ολο αυτό το πλαίσιο, οι προσωπικές πορείες δηλαδή των δύο αυτών απίστευτων θηλυκοτήτων, πέρα από εξαιρετικά ενδιαφέρον, εμπεριέχει την ίδια την παράσταση: μια προσωπική συζήτηση όσο και ένας κοινωνικός διάλογος γύρω από τη γυναικεία ταυτότητα, το βιολογικό φύλο και τις κοινωνικές πιέσεις που ασκούνται στα γυναικεία σώματα και τους ρόλους που τους «φοριούνται» διαχρονικά. Συνομιλήσαμε πολλή ώρα με τις δύο κυρίες, σε μια συνέντευξη που ωστόσο δεν ήταν μόνο γλωσσική: πρόκειται για μια ολιστική συνεύρεση όπου η ταυτότητα, η επιθυμία, η διαταραχή, η δαιμονοποίηση, η ελευθερία, το συλλογικό και το προσωπικό ξεπέρασαν τις λέξεις και έγιναν βίωμα. Μας το μετέφεραν όλο – όπως ακριβώς κάνουν και στην παράσταση.
«Η γυναίκα δεν θεωρώ πως άφησε αυθεντικό αποτύπωμα αλλά μια παραποιημένη εικόνα, ιστορικά και κοινωνικά μιλώντας», ξεκινάει η Φένια. «Η εντύπωση που έχει δημιουργηθεί διαχρονικά για την ίδια και από την ίδια είναι πλασματική. Δεν είναι αντιπροσωπευτική του φύλου της, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις που φωτισμένες γυναίκες, εκπρόσωποι του φύλου, μπόρεσαν να ξεχωρίσουν πώς ήταν οι γυναίκες και όχι πώς τις ήθελαν τα κοινωνικά στερεότυπα. Οπότε, όχι: δεν έχουμε αφήσει ακόμα το προσωπικό μας αποτύπωμα οι γυναίκες. Δεν μας έχουν αφήσει, δεν το έχουμε κάνει ούτε εμείς, παρά μόνο σε μικροκλίμακα. Γι’ αυτό ξεκινάω και την παράσταση από την Εύα – αρχής γενομένης, το γυναικείο φύλο (βιολογικό ή μη) παρουσιάστηκε ως μια μπλόφα: προφανώς δεν εξαπάτησε κανέναν άνδρα. Αν κάποιος παραπλάνησε, αυτός ήταν ο άνδρας – αν δεν ήταν κάτι που έκαναν από κοινού. Πόσο ακόμα θα μεγαλώνουμε, βιώνοντας συνεχώς αυτό το πατριαρχικό αφήγημα πως ο ενάρετος “Αδάμ”, μακάριος στην α-γνωσία του, ξεγελάστηκε και έφαγε τον καρπό της γνώσης, δηλαδή της ηδονής (πνευματικής, σωματικής, ψυχικής); Και πως η “Εύα” ήταν επίσης ένα άβουλο πλάσμα, δίχως προσωπικότητα και κρίση και χαρακτήρα, ανίκανο να μη γίνει υποχείριο κάποιου (εν προκειμένω, του διαβόλου); Αυτό δεν είναι μόνο ένας παραμορφωτικός καθρέφτης των φύλων, ούτε μόνο προσβλητικό και για τους δύο, αλλά είναι βαθιά πολιτικό θέμα: έτσι παρουσιάζουν τον άνθρωπο, το ζευγάρι, την ίδια την κοινωνία. Αβουλη, δίχως γνώση και δύναμη, έτοιμη να παραπλανηθεί».
«Και όλο αυτό παίρνει και σωματικά χαρακτηριστικά», συνεχίζει η Γαβριέλλα. «Γιατί το “να είσαι”, απαρεμφατικά, σημαίνει πως έχεις ισχυρή σύνδεση και με το σώμα σου. Η γυναίκα ειδικά έχει υποστεί εργαλειοποίηση και συμβολοποίηση του κορμιού της, καθώς μπορεί να γίνει μάνα, να τεκνοποιήσει. Ελκει, γοητεύει, γονιμοποιείται. Και ταυτόχρονα γίνεται μέσο κακοποίησης ή εργαλείο αναπαραγωγής ή σωματικής υποδούλωσης – και από την ίδια φορές. Η πατριαρχία είναι εσωτερικευμένη, μέσα από αιώνες που κορμιά γυναικεία μετέφεραν το ίδιο τραύμα και το ίδιο μεγαλείο: ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία. Η Εύα/Γυναίκα που λέει η Φένια ουσιαστικά ενσαρκώνει τον διάβολο που μπαίνει μέσα της και την αλλάζει, την κάνει πιο σεξουαλική, πιο ενεργή στο να ενοχλήσει τον άντρα, στο να τον παραμυθιάσει, να τον βάλει στο παιχνίδι της. Ολα αυτά είναι στερεότυπα, εντελώς κατασκευασμένα και διόλου αρχετυπικά: η διαβολική γυναίκα, η μάγισσα που σε μαγεύει, σε σαγηνεύει και επίσης κουβαλάει όλες αυτές τις έννοιες της υστερικής γυναίκας, της τυραννικής γυναίκας, της γυναίκας που μπορεί να έχει και να θέλει μια καριέρα, της γυναίκας που τεκνοποιεί. Της γυναίκας-σύμβολο αλλά και εργαλείο».
«Εχουμε δαιμονοποιήσει το γυναικείο σώμα. Ακόμα και η τεκνοποίηση είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα για τη γυναικεία υποταγή: έχουμε υποχρέωση να αναπαραχθούμε. Πόσες φορές, αν είσαι γυναίκα, σε ρωτάνε “έχεις παιδάκια;”. Ακόμα και μικρά κορίτσια τα ρωτάνε αν θέλουν παιδάκια. Και αν πεις όχι, ακούς “ε, τυχερά είναι αυτά. Του θεού!”. Τι μας μαθαίνουν δηλαδή – όλους, άντρες και γυναίκες: πως αν δεν γίνεις μάνα δεν είσαι ολόκληρη. Ακόμα και το κομμάτι της καριέρας είναι “φορετό”: για να χειραφετηθείς, πρέπει να έχεις καριέρα. Αλλιώς είσαι μια ταπεινή νοικοκυρά… πόσο μακριά είναι η αλήθεια της γυναίκας από όλα αυτά», λέει η Φένια.
Μόνο ένα σώμα που χορεύει…
«Το πώς διαχειρίζεσαι, τώρα, όλα τα παραπάνω ούτε δεδομένο είναι ούτε εύκολο. Δεν γνωρίζεις. Δεν σε μαθαίνουν. Είναι μια διαδικασία ζωής», συνεχίζει η Γαβριέλλα. «Για λόγους που ακόμα αναζητώ και που μάλλον έχουν να κάνουν με το πώς έβλεπα και ένιωθα τις σχέσεις στην οικογένειά μου, δίχως να ξέρω ακριβώς ακόμα, αποφάσισα στα 12 μου, μόλις αδιαθέτησα για πρώτη φορά, να μην το ξαναπάθω ποτέ. Και σταμάτησα να τρώω. Είχα ήδη αποφασίσει να γίνω χορεύτρια, πράγματι μπήκα σε δύο σχολές (το Ωδείο ήταν η μία), είχα φτάσει πολύ λίγα κιλά, ωστόσο η θέλησή μου για τον χορό μού έδινε τεράστια δύναμη να συνεχίσω και ν’ αντέχω τις προπονήσεις. Πλέον δεν είμαι συναισθηματικά παροπλισμένη, ωστόσο ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της ζωής μου (που σε έναν βαθμό υπάρχει ακόμα) ήταν συνδεδεμένο με την ανάγκη μου να μην υπάρχω με γυναικείο σώμα. Δεν ήθελα να μην είμαι γυναίκα – δεν ήθελα όμως τις καμπύλες, την περίοδο. Ηθελα να είμαι χορεύτρια, να έχω δύναμη αλλά όχι στήθος και… Δεν ήταν ζήτημα ωραιοπάθειας. Απλώς συνειδητά πήρα αυτή την απόφαση: να είμαι μόνο ένα σώμα που χορεύει. Να μη δείχνω γυναίκα.
»Είναι δύσκολες καταστάσεις αυτές. Και δεν έχω ξαναμιλήσει, αλλά θέλω: ναι, δεν θέλησα να εξελιχθώ ως γυναίκα από πολύ νωρίς. Εκανα πολλή γυμναστική, όπως και τώρα, αλλά είχα φτάσει 27 κιλά. Ζούσα με μέλι, γάλα και πορτοκάλια. Με έδιωξαν από το Ωδείο καθώς φοβόνταν ότι δεν θα μπορούσα να βγάλω τις παραστάσεις. Συνέχισα σε άλλες σχολές. Με πολλή προσπάθεια έχω πάρει κιλά και γύρω στα 23 μου έπρεπε να κάνω κάτι να επιστρέψει και η περίοδός μου, διαφορετικά τα κόκαλά μου θα διαλύονταν. Πέρασα από ψυχογενή ανορεξία σε βουλιμικά επεισόδια. Συνέχισα να χορεύω. Είχα πείσμα. Πίστευα πως το σώμα πρέπει να είναι πολύ αδύνατο για να μη χαλάσει η κίνηση. Ωστόσο, ο χορός με έκανε να χάσω βάρος, αλλά και να πάρω. Για να μπορώ να συνεχίσω να χορεύω. Φυσικά είχα απορρίψεις και αποτυχίες στο επάγγελμα λόγω των κιλών… Με ρωτάς γιατί δεν ήθελα τίποτα γυναικείο πάνω μου. Δεν ξέρω ακριβώς. Και ο χορός πρόφαση είναι. Συνέχισα όμως και είμαι εδώ. Και κάνουμε τώρα αυτή την παράσταση που με αγγίζει βαθιά προσωπικά. Και καλλιτεχνικά, βέβαια, καθώς ποτέ -ποτέ όμως- στη ζωή μου δεν έχω χορέψει αυτοσχεδιαστικά και η Φένια μού το έβγαλε αυτό. Επίσης, εγώ κακοποίησα τον εαυτό μου. Για λόγους που μπορεί και να μη μου ανήκουν ίσως, αλλά εγώ το έκανα. Οπότε, ναι, το ξέρω από πρώτο χέρι πως δεν είναι διόλου εύκολο και ίσως να μην είναι και επιθυμητό να είσαι γυναίκα», καταλήγει η Γαβριέλλα (σ.σ.: η οποία πάνω στη σκηνή, αλλά και εκτός, είναι ένα απίστευτα τρυφερό πλάσμα, που αντιλαμβάνεσαι τη δύναμή της, ακόμα και μέσα από την ευθραυστότητά της).
Από την άλλη, η Φένια έγινε η γυναίκα που πάντα ένιωθε: «Δεν είδα διαφορά στο πώς με αντιμετωπίζουν οι άλλοι, όσο στην αντιμετώπιση εμού προς εμένα την ίδια. Ναι – μεγάλωσα στην Κεφαλονιά σε ένα περιβάλλον που αν ήσουν αγόρι και δεν φερόσουν ως αγόρι ήταν περίεργο και μεμπτό. Αλλά πολύ γρήγορα ως χορευτής έζησα σπουδαία πράγματα. Εζησα μέσα στην τέχνη από πολύ νεαρή ηλικία και εκεί αντιμετωπίζεσαι ανεξαρτήτως φύλου, μόνο ως αποτέλεσμα της δουλειάς σου. Ωστόσο ήταν πάντα μαρτυρικό, γιατί από τους άλλους κρύβεσαι, αλλά από εσένα όχι. Πλέον είμαι ο εαυτός μου 100%. Αισθάνομαι ότι όλες οι αρετές του φύλου μου μπορούν και προοδεύουν και επικοινωνούν με το 100% της δικής μου πραγματικότητας και του δικού μου DNA και δεν έχω πουθενά μπλοκάρισμα. Και μπορώ να “μιλήσω” για όλα αυτά και μέσω της τέχνης μου, να δείξω όλη την αλήθεια μέσα από τη δική μου απελευθερωμένη εικόνα, που είμαι εγώ όμως. Η δημιουργική διαδικασία φέρει εσωτερική εμβάθυνση, προσωπική εξέλιξη – αυτό συνέβη και με μένα και με τη Γαβριέλλα σε αυτή την παράσταση. Το ίδιο νιώθουν και οι θεατές, άντρες και γυναίκες κάθε ηλικίας, όπως μας λένε»… Τελικά, τόσο οι ίδιες αυτές οι δύο γυναίκες όσο και η παράστασή τους, το «Αποτύπωμά» τους, προβάλλουν την άποψη ότι η γυναίκα έχει απεριόριστη δύναμη να υπερβεί τα προδιαγεγραμμένα κοινωνικά καλούπια και να υπάρξει όπως ακριβώς νιώθει. Και όπως είναι.
Πληροφορίες: «Το αποτύπωμα». Κάθε Παρ. 21.00, Σάββ. 18.45 στο Calderone Art Space (Τριπτολέμου 8, Κεραμεικός, δίπλα στο Μετρό «Κεραμεικός»). Κρατήσεις στο τηλ. 2130058407 και www.more.com.
