Η τέχνη του, ένα μεγάλο εικαστικό μωσαϊκό

Τον Οκτώβριο που πέρασε ολοκληρώθηκαν στο Παλέρμο σημαντικές εκδηλώσεις αναφορικά με τους στενότατους πολιτιστικούς δεσμούς που συνδέουν τη Σικελία με την Ελλάδα. Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης εξέθεσε -δύο χρόνια μετά την τελευταία έκθεσή του στο Παλέρμο- ένα εικαστικό αφιέρωμα στην παγκόσμια ποίηση και τους δημιουργούς της.

Η τέχνη του Ψυχοπαίδη μέσα στη μακρά πορεία της απλώνεται από τον κριτικό ρεαλισμό και την ιδιοποίηση του φωτογραφικού ντοκουμέντου στα χρόνια του ‘60 και ‘70 μέχρι τα πολιτικά μαυρόασπρα έργα και τις κατασκευές, τα «Αφιερώματα στον Ρενουάρ» και το «Γράμμα που δεν έφτασε» στην περίοδο του Μονάχου, μέχρι τα ιδιωτικά γυμνά και τους χώρους και περιβάλλοντα με τα χρωματιστά μολύβια της περιόδου του Βερολίνου, ακόμη μέχρι τα «Μαθήματα Ανατομίας», τις επιζωγραφισμένες Πολαρόιντ και τις μορφές της νυχτερινής πόλης της περιόδου των Βρυξελλών. Και ακόμη μέχρι τις ακουαρέλες τις Κεφαλονιάς, τα χειροποίητα βιβλία τέχνης (Artist’s books) και τις τούβλινες κατασκευές των πολύχρωμων πόλεων, τα ζωντανά ερείπια ενός σύγχρονου πολιτισμού.

Σε μια διαρκή αναζήτηση και υπέρβαση των ορίων της τέχνης του, ο Γ.Ψ. αναζητά τη συνέχεια μέσα στην ασυνέχεια, τη σταθερότητα μέσα στην αστάθεια, μέσω μιας κάθε φορά διαφοροποιημένης εικαστικής γλώσσας που συνομιλεί με τον κόσμο γύρω της σε διαρκή κίνηση και ανατροπή.

Μέσα στα χρόνια στο έργο του Ψυχοπαίδη αναπτύσσονται και εξελίσσονται θεματικές ενότητες, παράλληλα με τον κυρίως κορμό του έργου του, μορφολογικοί και θεματικοί κύκλοι με αυτόνομη ύπαρξη, που άλλοτε ολοκληρώνονται και άλλοτε συνεχίζουν με χρονικές παύσεις την εικαστική τους διαδρομή.

Εδώ και πολλά χρόνια μια βασική συνιστώσα στο καλλιτεχνικό έργο του Ψυχοπαίδη είναι ο μεγάλος πολυπρόσωπος κορμός των έργων του αναφορικά με την ποίηση και τους σπουδαίους δημιουργούς της, μια συνεχής και συνεπής ενασχόληση με τη συνομιλία της τέχνης του με τις άλλες τέχνες – ιδίως με τον ποιητικό λόγο.

Ζωγραφική και ποίηση συναντιούνται σε μια παράλληλη πορεία και χωρίς να «εικονογραφεί» επιφανειακά η μία την άλλη, μιλά η κάθε τέχνη με τη γλώσσα της, αντλώντας όμως από το ίδιο κοινό υπέδαφος και δημιουργώντας μια νέα μορφή ποιητικής εικόνας και εικονικής ποίησης.

Η σύγχρονη Ελλάδα, κληρονόμος μιας πολιτιστικής παράδοσης χιλιετιών, εκφρασμένης μέσα από μια γλώσσα που «δεν έπαψε ποτέ να ομιλείται» (Γ. Σεφέρης), αναγνωρίζει στην ποίηση ένα κομβικό σημείο της ταυτότητάς της, ικανό να διαλέγεται βαθιά με τις εικαστικές τέχνες και τη μουσική. Ετσι διαμορφώθηκε στο πέρασμα του χρόνου ένα πολιτιστικό τοπίο πλούσιο σε συμβολικές αντηχήσεις, όπου οι εκφραστικές μορφές αλληλο-τροφοδοτούνται, γεννώντας έργα μεγάλης έντασης και συναισθηματικής δύναμης.

Στη σημερινή Ελλάδα, ποίηση, εικαστική τέχνη και μουσική δεν ζουν σε ξεχωριστά διαμερίσματα: είναι άρρηκτα συνδεδεμένες γλώσσες, συμπληρωματικά μέσα έκφρασης, τόσο της ατομικής όσο και της συλλογικής εμπειρίας. Η ποίηση ειδικότερα λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ της εσωτερικότητας και του εξωτερικού κόσμου, βρίσκοντας στη ζωγραφική και τη μουσική ισχυρούς συμμάχους που υπερβαίνουν τον γραπτό λόγο. Αυτός ο αδιάκοπος διάλογος μεταξύ των τεχνών έχει θρέψει μια ζωντανή πολιτιστική ταυτότητα, η οποία, διατηρώντας σταθερές τις ρίζες της μέσα από τον συνεχή διάλογο με τη μνήμη, συνεχίζει να μεταβάλλεται και να εξελίσσεται στο παρόν.

Η εικαστική (η λογοτεχνική, η μουσική) δημιουργία είναι πάντοτε ένα «μπουκάλι ριγμένο στη θάλασσα από έναν ναυαγό» (Γιάννης Ψυχοπαίδης): ένα ύστατο μήνυμα προς άλλους «ναυαγούς» που είναι σε θέση να το αναγνωρίσουν και να στοχαστούν πάνω σ’ αυτό και μαζί μ’ αυτό.

Η εικόνα αυτή παραπέμπει στο σεφερικό Μυθιστόρημα: ένας όρος που συνοψίζει μέσα του -όπως επισήμανε ο ίδιος ο ποιητής- τον μύθο και την ιστορία, τη μνήμη ως ουσιώδες συστατικό του παρόντος.

Στην καλλιτεχνική αντίληψη του Ψυχοπαίδη -ιδίως στα καλλιτεχνικά του βιβλία αλλά και γενικότερα-, η ποίηση γίνεται αναπόσπαστο μέρος του έργου τέχνης, όπου λέξη και εικόνα συνυπάρχουν συμπληρωματικά και παράλληλα και ισορροπούν η κάθε μία, μέσα στην αυτοτέλεια του λεξιλογίου της.

Από την άλλη, στον διάλογο της ποίησης με τη μουσική, οι ποιητικοί στίχοι που έχουν μελοποιηθεί αποτελούν ένα μοναδικό σύνολο που υπερβαίνει τη δυναμική, ήδη πολύ ισχυρή της γραπτής ή απαγγελλόμενης λέξης.

Αρκεί να αναλογιστούμε, για να περιοριστούμε στον 20ό αιώνα, τα ποιήματα των Σεφέρη, Ελύτη, Γκάτσου, Ρίτσου που μελοποιήθηκαν από τον Θεοδωράκη και τον Χατζιδάκι (καθώς και άλλων σημαντικών, αλλά λιγότερο γνωστών στην Ιταλία δημιουργών). Χωρίς να ευτελιστούν ή να απλουστευτούν, χωρίς να χάσουν την ένταση και το βάθος τους, οι λέξεις των ποιητών βγήκαν από τον γυάλινο πύργο τους και έγιναν κτήμα εσαεί προορισμένες για όλα τα κοινωνικά στρώματα. («Γιατί εμείς δεν τραγουδάμε για να ξεχωρίσουμε από τον κόσμο, εμείς τραγουδάμε για να ενωθούμε με τον κόσμο», γράφει χαρακτηριστικά ο Γιάννης Ρίτσος.)

Στις δημιουργίες του Ψυχοπαίδη οι ολοκληρωμένοι ζωγραφικοί κύκλοι έργων με θέματα και μοτίβα από την Οδύσσεια, από την ποίηση του Καβάφη, από το φιλοσοφικό ποίημα του Παρμενίδη, από τον ποιητικό λόγο του Παλαμά, του Σεφέρη, του Εμπειρίκου, της Δημουλά, του Σαχτούρη, του Καρυωτάκη, του Πατρίκιου, των νεότερων Φωστιέρη και Κοντού και άλλων ακόμη, συνθέτουν ένα μεγάλο εικαστικό μωσαϊκό που κυριαρχεί η ποίηση και η εικονοποίησή της σε όλους τους τόνους και αποχρώσεις.

Εδώ τα πρόσωπα των ποιητών αποτελούν τον πυρήνα μιας μεγάλης πινακοθήκης προσωπογραφιών από την ελληνική και παγκόσμια ποίηση και λογοτεχνία σε μια διαχρονία του λυρικού πνεύματος.

Από αυτές τις σειρές έχουν επιλεγεί και τα έργα που συγκρότησαν την έκθεση του Ψυχοπαίδη τον περασμένο Οκτώβριο στο Παλέρμο με τίτλο «Ars Poetica – Illusione dell’ umanita» στο Cοmplesso Monumentale – Palazzo Steri.

Πρόκειται για τα «Επέα πτερόεντα» – εικόνες πάνω στην Οδύσσεια, για την ενότητα πάνω στην ποίηση και το πρόσωπο του Καβάφη, έργα από τη σειρά «Artist’s books», πολύπτυχες/πολυθεματικές συνθέσεις καθώς και ο μεγάλος κύκλος των 45 πορτρέτων των ποιητών, Ελλήνων και ξένων. Από τον Νερούδα στον Τζόις, από τον Σολωμό στον Παλαμά, τον Σεφέρη και τον Ελύτη, από τον Σκαρίμπα στον Ρεμπό, από τον Ελιοτ στον Καββαδία και τον Λειβαδίτη.

Και βέβαια ανάμεσα στους μεγάλους Ευρωπαίους ποιητές ξεχωρίζουν τα πορτρέτα των Ιταλών λογοτεχνών και ποιητών, όπως του Μοράβια, του Καλβίνο, του Παζολίνι, του Λαμπεντούζα, του Ντε Κίρικο, του Πρίμο Λέβι, αλλά και του Πορτογάλου Πεσόα, του Μπάιρον και του Αλέκου Παναγούλη, που την ποίηση την έγραφε με το αίμα του στην απομόνωση της φυλακής του.

Μαζί όμως με την «Ars Poetica» του Ψυχοπαίδη και σε συνάρτηση μαζί της, οργανώθηκε από το φημισμένο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο και τους σπουδαίους ελληνιστές καθηγητές του ένα διήμερο πολιτιστικό-επιστημονικό συνέδριο αφιερωμένο στη διαλεκτική σχέση ζωγραφικής και ποίησης και ακολούθως ποίησης και μουσικής με σημαντικούς ομιλητές και ερευνητές, με ομιλίες πάνω στις συγκλίσεις και αποκλίσεις των τεχνών στο γόνιμο πεδίο των δημιουργικών τους συναντήσεων.

Οι εκδηλώσεις αυτές είχαν πλαισιωθεί από μουσικά δρώμενα προς τιμή των μεγάλων συνθετών Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζιδάκι, που το 2025 συμπληρώθηκαν εκατό χρόνια από τη γέννησή τους.

Το συνέδριο έκλεισε μ’ ένα μοναδικό ρεσιτάλ μελοποιημένης ελληνικής ποίησης και ένα πολύ ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ του Δ. Βερνίκου πάνω στο έργο και τη ζωή του Μάνου Χατζιδάκι.

Το Παλέρμο έγινε έτσι αυτές τις μέρες πραγματικά ο αρχαίος Πάνορμος, το αρχαίο λιμάνι, που στη γαλήνη του («δώσε μας, έξω από τον ύπνο, τη γαλήνη», γράφει ο Σεφέρης) υποδέχεται το μπουκάλι στο πέλαγος που ρίχτηκε και έφτασε από τις θάλασσες της Ελλάδας.

* Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Παλέρμο