Αν κάποιος ξυπνούσε σήμερα ύστερα από είκοσι χρόνια ύπνου και περπατούσε σε μια πανεπιστημιούπολη, θα πίστευε πως μπήκε σε λάθος χώρο: κάμερες στις γωνίες, αστυνομικοί στα προαύλια, πειθαρχικά συμβούλια πιο δραστήρια από τα ερευνητικά, και φοιτητές που προσπαθούν να μιλήσουν χαμηλόφωνα για να μην «παρεξηγηθούν». Το ελληνικό δημόσιο Πανεπιστήμιο δεν μοιάζει πια με εκείνο που οραματίστηκε η μεταπολίτευση, αλλά με ένα αποστειρωμένο εργαστήριο πειθαρχίας όπου ο φόβος φοράει ακαδημαϊκή τήβεννο.
Υπάρχει μια παλιά ελληνική πατέντα: όταν κάτι λειτουργεί δύσκολα, αντί να το διορθώσουμε, το διαλύουμε. Ετσι, αν ένα Πανεπιστήμιο έχει προβλήματα, δεν χρειάζεται χρηματοδότηση, προσωπικό, βιβλιοθήκες ή φοιτητική μέριμνα, χρειάζεται νόμο, αστυνομία και έναν πρύτανη με εξουσίες μικρού Καίσαρα. Αυτή είναι, περίπου, η νέα «θεσμική καινοτομία» που εισήγαγαν οι νόμοι 4777/2021, 4957/2022, 5094/2024 και 5224/2025. Η συνέχεια του κράτους με λίγα λόγια, απλώς λίγο πιο ένστολη.
Οι νόμοι αυτοί δημιούργησαν ένα Πανεπιστήμιο που θυμίζει περισσότερο στρατώνα παρά άσυλο ιδεών. Το πρυτανικό αξίωμα, άλλοτε θεσμός διαλόγου και ακαδημαϊκής ελευθερίας, μετατράπηκε σε υπουργείο εσωτερικής τάξης του ιδρύματος. Οι Σύγκλητοι, τα Τμήματα, οι φοιτητικοί σύλλογοι, ό,τι θύμιζε δημοκρατική λειτουργία, υποβαθμίστηκαν σε γραφειοκρατικές σφραγίδες. Τα Συμβούλια Διοίκησης λειτουργούν περισσότερο σαν Διοικητικά Συμβούλια ανώνυμης εταιρείας παρά σαν θεματοφύλακες της γνώσης. Οι φοιτητές και οι διδάσκοντες γίνονται «πελάτες» ενός συστήματος που δεν τους εμπιστεύεται. Το όραμα είναι καθαρό: Πανεπιστήμιο «νοικοκυρεμένο», δηλαδή σιωπηλό.
Κι επειδή η σιωπή και η «τάξη» δεν επιβάλλονται με επιχειρήματα, αλλά με ΜΑΤ, δημιουργήθηκε και η γνωστή πανεπιστημιακή αστυνομία, που μετά την αποτυχία της, αντικαταστάθηκε από την κοινή αστυνομία. Μετά την εγκατάστασή της, οι πανεπιστημιουπόλεις έζησαν στιγμές… πολιτισμού. Δακρυγόνα στην Πανεπιστημιούπολη, κρότου-λάμψης στο ΑΠΘ, προσαγωγές φοιτητών στο ΕΜΠ, η γνώση, βλέπετε, είναι επικίνδυνο πράγμα όταν δεν φυλάσσεται με ασπίδες. Στην πράξη, το «άβατο της γνώσης» αντικαταστάθηκε από το «άβατο της καταστολής».
Οταν η παιδεία μετατρέπεται σε εμπόρευμα και η γνώση σε «παραγωγικό πόρο», το Πανεπιστήμιο παύει να είναι θεσμός δημοκρατίας. Κι όταν η πολιτική εξουσία αναζητά εχθρούς στους ίδιους τους φοιτητές και τους καθηγητές, η χώρα κινδυνεύει να ξεχάσει πως η παιδεία ήταν πάντοτε η μήτρα της προόδου.
Την ίδια στιγμή, ορισμένα ιδιωτικά κολέγια βαφτίστηκαν «πανεπιστήμια» με διαδικασίες fast-track, προσπερνώντας το Σύνταγμα που τόσο συχνά επικαλούνται οι ίδιοι που το καταστρατηγούν. Είναι το νέο θαύμα της παιδείας τύπου delivery: παραδίδει πτυχία στο σπίτι, αρκεί να έχεις κάρτα. Οταν η παιδεία μετατρέπεται σε εμπόρευμα και η γνώση σε «παραγωγικό πόρο», το Πανεπιστήμιο παύει να είναι θεσμός δημοκρατίας.
Το Πανεπιστήμιο έγινε έτσι ένα ακόμη πεδίο πολιτικής προβολής, όπου η κυβέρνηση δοκιμάζει τον ρητορικό εξοπλισμό της περί «νόμου και τάξης». Η ίδια φράση, άλλωστε, ταιριάζει εξίσου για τα Εξάρχεια, τη Ροδόπη και τα αμφιθέατρα. Οποιοσδήποτε τολμά να διαμαρτυρηθεί, να κάνει μια καλλιτεχνική δράση, να αναρτήσει πανό ή απλώς να σκέφτεται διαφορετικά, μπορεί να διωχθεί πειθαρχικά. Και φυσικά, να διαγραφεί διότι η «αριστεία» απαιτεί καθαρούς πίνακες φοιτητών, όχι συνειδήσεων.
Οταν δεν βρίσκουν πραγματικούς εχθρούς, μερικές πρυτανικές αρχές φτιάχνουν φανταστικούς. Ο φοιτητής που διαμαρτύρεται γίνεται «ταραχοποιός», ο καθηγητής που υπερασπίζεται το δημόσιο Πανεπιστήμιο γίνεται «γραφικός», και οι ΜΑΤ, οι μόνοι που δεν δίνουν εξετάσεις, αναλαμβάνουν τη «διδακτική» διαδικασία. Η σύμπραξη αυτών των πρυτάνεων στο κυβερνητικό σχέδιο δεν είναι διοικητική ανικανότητα, είναι πολιτική επιλογή. Η αυλή πάντα χρειάζεται αυλικούς.
Το αστείο είναι πως όσες φορές στην ιστορία χρησιμοποιήθηκε καταστολή στα πανεπιστήμια, το μόνο που πέτυχε ήταν να τα συσπειρώσει. Από το ’73 ώς σήμερα, κάθε προσπάθεια να φιμωθεί η πανεπιστημιακή κοινότητα κατέληξε σε ηθική ήττα των κυβερνώντων. Οι φοιτητές, αυτοί που μερικοί αποκαλούν «τεμπέληδες» και «μπαχαλάκηδες», είναι οι ίδιοι που κάποτε φώναξαν «Ψωμί-Παιδεία-Ελευθερία» και κράτησαν ζωντανή τη δημοκρατία. Μάλλον αυτό το θυμούνται και γι’ αυτό τους φοβούνται.
Ευτυχώς πολλά συλλογικά όργανα σήκωσαν το γάντι της αξιοπρέπειας. Στέκονται δίπλα στους 15 φοιτητές και φοιτήτριες του ΕΜΠ που δικάζονται γιατί τόλμησαν να συμμετάσχουν σε συλλογικές δράσεις, δηλαδή γιατί φέρθηκαν ως πολίτες. Και δίπλα στους δασκάλους τους, που δεν ξέχασαν ότι η αποστολή του πανεπιστημιακού δεν είναι να υπηρετεί την εξουσία, αλλά να την ελέγχει.
Η λύση δεν είναι τα πειθαρχικά, οι διαγραφές και η καταστολή, αλλά η ουσιαστική ενίσχυση του δημόσιου Πανεπιστημίου. Οχι άλλο «όραμα» με φράχτες και κάμερες. Θέλουμε Πανεπιστήμια που μορφώνουν, όχι πανεπιστήμια-βιτρίνες για προεκλογικά δελτία Τύπου. Θέλουμε διάλογο για τους λόγους που κάποιοι φοιτητές καθυστερούν, όχι τιμωρία-διαγραφή. Θέλουμε χρηματοδότηση για να γίνει η γνώση εργαλείο κοινωνικής ανάπτυξης, όχι φρουρούς για να μην περάσει στα χέρια «επικίνδυνων» νέων.
Το δημόσιο Πανεπιστήμιο είναι η τελευταία άμυνα της χώρας απέναντι στην πνευματική φτώχεια. Αν το αφήσουμε να γίνει παράρτημα της αστυνομίας ή προθάλαμος των κολεγίων, τότε δεν θα έχουμε πια «νόμο και τάξη», αλλά σιωπή και υποταγή.
Κι όπως ξέρει η Ιστορία, τα Πανεπιστήμια δεν σιωπούν για πολύ. Κάποια στιγμή, πάντα, ξαναμιλούν. Και τότε, κανένα δακρυγόνο δεν μπορεί να σβήσει τη φωνή της γνώσης.
* Oμότ. καθηγητής ΕΜΠ, πρ. πρύτανης
.jpg)
