Οι Σέρβοι έχουν πολλούς λόγους να διαμαρτύρονται. Εναν χρόνο κι έναν μήνα μετά το πολύνεκρο δυστύχημα στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ που πυροδότησε ένα μαζικό, επίμονο και άσβεστο κίνημα διαμαρτυρίας με μπροστάρηδες τους νέους, έχει προστεθεί άλλο ένα σοβαρό ζήτημα για να ενισχύσει τη φαρέτρα των αιτημάτων τους για δικαιοσύνη, διαφάνεια και πάταξη της διαφθοράς. Εδώ δεν υπάρχουν νεκροί. Ομως, η κυβέρνηση του δεξιού εθνικιστή προέδρου Αλεξάνταρ Βούτσιτς ετοιμάζεται να «σκοτώσει» ένα μνημείο ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς στον βωμό του κέρδους με την ίδια αδιαφάνεια που καλύπτει την αποτυχημένη ανακαίνιση του σταθμού του Νόβι Σαντ, όταν το στέγαστρό του κατέρρευσε καταπλακώνοντας καμιά 30αριά ανθρώπους, οι μισοί από τους οποίους σκοτώθηκαν.
Η διαφορά στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι ότι δεν πρόκειται για ένα αποκλειστικά εσωτερικό ζήτημα. Η άκρη του σκανδάλου φτάνει ώς την άλλη πλευρά του Ατλαντικού και συγκεκριμένα στον Λευκό Οίκο. Αφορά τη συμφωνηθείσα ανέγερση ενός τριπλού «Πύργου Τραμπ» στο κέντρο του Βελιγραδίου, έργο που έχει αναλάβει η εταιρεία του γαμπρού του Αμερικανού προέδρου,Τζάρεντ Κούσνερ. Το σκανδαλώδες της υπόθεσης είναι ότι για να κατασκευαστεί το μεγαθήριο που θα περιλαμβάνει ξενοδοχείο, πολυτελή διαμερίσματα, καταστήματα κι ένα μουσείο θα πρέπει να κατεδαφιστεί ό,τι έχει απομείνει από το κτίριο του παλιού υπουργείου Αμυνας της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας το οποίο επλήγη άσχημα από τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς το 1999.
Βόμβες τότε, ουρανοξύστες σήμερα
Το κτίριο υπέστη πολύ σοβαρές ζημιές, αλλά στάθηκε όρθιο. Οι μετέπειτα κυβερνήσεις αποφάσισαν να το διατηρήσουν στη θέση του -γκρεμίζοντας μόνο κάποια ετοιμόρροπα τμήματα για λόγους ασφαλείας- ως τόπο ιστορικής μνήμης, αλλά και ως μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς. Με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της σοσιαλιστικής περιόδου και είναι το μοναδικό έργο που κατασκεύασε στο Βελιγράδι ο σπουδαίος Γιουγκοσλάβος μοντερνιστής αρχιτέκτονας Νίκολα Ντόμπροβιτς.
Δεν γνωρίζουμε αν ο Τραμπ ή ο γαμπρός του σκέφτηκαν ποτέ τον εξοργιστικό συμβολισμό του πράγματος: ένας Αμερικανός επιχειρηματίας να έρχεται σήμερα να σβήσει ένα μνημείο της καταστροφής που υπέστησαν το ίδιο αλλά και μια ολόκληρη χώρα από τις αμερικανικές βόμβες πριν από 26 χρόνια.
Το πιθανότερο είναι πως δεν έχουν τέτοιους προβληματισμούς. Το εξοργιστικότερο όμως είναι ότι δεν είχε κανέναν ενδοιασμό ο κατά τα άλλα πολύ πατριώτης Βούτσιτς να καταπατήσει την ιστορική μνήμη της πατρίδας του προχωρώντας σε διαδικασίες fast track για τον αποχαρακτηρισμό του μνημείου, έτσι ώστε να μπορέσει να προχωρήσει το έργο.
Τον Νοέμβριο η σερβική Βουλή, στην οποία πλειοψηφεί το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα του Βούτσιτς, ενέκρινε έναν «ειδικό νόμο» που παρακάμπτει το Σύνταγμα της χώρας και όλα τα αρμόδια υπουργεία, αποχαρακτηρίζει το μνημείο και δίνει το πράσινο φως για να υλοποιηθεί στο σημείο όπου βρίσκεται αυτό ένα «σχέδιο υψίστης σημασίας για τη Δημοκρατία της Σερβίας». Πέρυσι τον Νοέμβριο, η Βουλή είχε περάσει νόμο για τον αποχαρακτηρισμό του μνημείου.
Σαμπάνιες
Τον περασμένο Μάιο όμως, οι ελεγκτικές αρχές έδωσαν εντολή να σταματήσει η διαδικασία για να ελεγχθεί κατά πόσο ήταν νόμιμα τα έγγραφα που προσκόμισε η κυβέρνηση προκειμένου να στοιχειοθετήσει τον αποχαρακτηρισμό. Οπότε, ο Βούτσιτς είπε να ξεμπερδέψει με έναν «ειδικό νόμο» που εξόργισε την αντιπολίτευση, τη διανόηση και τους διαμαρτυρόμενους φοιτητές.
Η κεντροαριστερή βουλεύτρια Μαρινίκα Τέπιτς κατηγόρησε τον Σέρβο πρόεδρο ότι θυσιάζει την ιστορία της χώρας «για να ευχαριστήσει τον Ντόναλντ Τραμπ». «Σε ένα μέρος όπου κάποτε έπεσαν βόμβες τώρα σχεδιάζεις να χύσεις σαμπάνια», είπε χαρακτηριστικά.
«Πολλοί από το φοιτητικό κίνημα, κι εγώ ανάμεσά τους, ήμασταν αγέννητοι όταν έγινε ο πόλεμος του Κοσόβου, όμως έχουμε ακόμα μια ισχυρή σύνδεση με αυτό το σημείο που χτυπήθηκε», λέει στο ρεπορτάζ της ισραηλινής Haaretz η Τάρα Ραντοβάνοβιτς, τριτοετής φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου και μια από τις εκπροσώπους του φοιτητικού κινήματος διαμαρτυρίας που ξεπήδησε μετά το δυστύχημα στο Νόβι Σαντ. «Ολη αυτή η συμφωνία αποτελεί σημείο κατατεθέν τού πώς κινείται η κυβέρνησή μας τα τελευταία 13 χρόνια», συνεχίζει. «Ολα έγιναν κάτω από πλήρη μυστικότητα. Δεν υπήρξε καμία διαφάνεια. Ο κόσμος δεν είχε τη δυνατότητα να εκφράσει τη γνώμη του για τίποτα από όσα έγιναν, ειδικότερα σε σχέση με τους τόπους πολιτιστικής κληρονομιάς που ξεπουλιούνται και καταστρέφονται».
Η νεαρή Σέρβα έχει απόλυτο δίκιο για την αδιαφάνεια. Οπως έβγαλε πρόσφατα στη δημοσιότητα το ανεξάρτητο σερβικό περιοδικό Radar με αφορμή την ψήφιση του «ειδικού νόμου», η κυβέρνηση της Σερβίας υπέγραψε τον Φεβρουάριο του 2024 συμφωνία κοινοπραξίας με την εταιρεία Atlantic Incubation Partners LLC του Κούσνερ για την κατασκευή του Πύργου Τραμπ. Αυτή προβλέπει ότι το 77,5% των μετοχών θα ανήκει στην εταιρεία και το υπόλοιπο στο σερβικό κράτος. Προβλέπει επίσης πως αν το κτίριο του πρώην υπουργείου δεν έχει κατεδαφιστεί ώς τον Μάιο του 2026, η εταιρεία του Κούσνερ έχει το δικαίωμα να τερματίσει τη συμφωνία και να ζητήσει την καταβολή ρήτρας από το σερβικό Δημόσιο. Το δημοσίευμα δεν έχει διαψευστεί και εξηγεί κιόλας τη βιασύνη του Βούτσιτς με τους ειδικούς νόμους. Εξηγεί επίσης τη νέα επίθεση που έχει εξαπολύσει τελευταία ο υπουργός Ενημέρωσης Μπόρις Μπράτινα εναντίον των λίγων ΜΜΕ που δεν ελέγχονται από την κυβέρνηση.
Και στη μέση τα ρωσικά πετρέλαια
Ενδιαφέρον παρουσιάζει πάντως το γεγονός ότι η όλη πρεμούρα για την κατασκευή του Πύργου Τραμπ συμπίπτει χρονικά με μια κόντρα ΗΠΑ-Σερβίας με αφορμή το ρωσικό πετρέλαιο. Η κυβέρνηση του Βούτσιτς είναι από τις λίγες στην Ευρώπη που δεν συμμετέχουν στις κυρώσεις κατά της Μόσχας λόγω της εισβολής στην Ουκρανία κι εξακολουθούσε να αγοράζει ρωσικό πετρέλαιο. Τον Οκτώβριο, η Ουάσινγκτον επέβαλε κυρώσεις στην κρατική εταιρεία πετρελαίου NIS, το πλειοψηφικό πακέτο της οποίας ανήκει στη ρωσική Gazprom Neft. Οι προβλέψεις μιλούσαν για έναν δύσκολο χειμώνα στη Σερβία λόγω έλλειψης καυσίμων, με ό,τι αυτή συνεπάγεται αν δεν βρισκόταν στο μεταξύ κάποια λύση.
Στις αρχές της εβδομάδας, οι ΗΠΑ απέρριψαν το αίτημα της NIS να λάβει ειδική άδεια εισαγωγής πρώτης ύλης ώστε να παραταθεί η λειτουργία του διυλιστηρίου της. Το ανακοίνωσε ο Βούτσιτς σε έκτακτη συνέντευξη Τύπου. «Περιμέναμε να λάβουμε άδεια από την κυβέρνηση των ΗΠΑ για να συνεχίσουμε τη λειτουργία του διυλιστηρίου, αλλά δεν λάβαμε θετική απόφαση από τις ΗΠΑ. Είμαι απογοητευμένος», είπε. Θα περίμενε κάποιος να καμφθεί η αντίσταση του Τραμπ μετά την αβάντα του Βούτσιτς στο θέμα του πύργου.
Μπορεί να παίζει καθυστερήσεις για πολιτικούς λόγους, με τις προβληματικές ειρηνευτικές διαδικασίες για το Ουκρανικό σε πλήρη εξέλιξη. Μπορεί πάλι να απαιτεί και άλλα πράγματα που δεν γνωρίζουμε. Φαίνεται όμως ότι το να είναι κανείς υπηρέτης πολλών αφεντάδων, όπως ο πρόεδρος της Σερβίας, δεν είναι πάντα βοηθητικό.
