Τα κόμικς στην εκπαίδευση

«Οι ελπίδες των προσφύγων πέθαναν μαζί τους. Με τις δικές μας ελπίδες, Μεχμέτ και Αϊσέ, φίλε Peter, Μανόλο, Μοχάμεντ, Ρενέ, Μαργαρίτα, Γκρεγκ, Γιόχαν, Χο, Βλαδίμηρε, Χουσνί, Ελένη, τι θα κάνουμε;»

Με το κρίσιμο αυτό ερώτημα κλείνει o Soloúp το graphic novel Αϊβαλί (Κέδρος, 2014), βιβλίο που αγαπήθηκε όσο κανένα άλλο στο είδος του, όπως μαρτυρούν οι πολυάριθμες βιβλιοπαρουσιάσεις, εκθέσεις, μελέτες, μεταφράσεις και επανεκδόσεις του, με πρόσφατη αυτήν από τις εκδόσεις «Διόπτρα» (2025). Παράλληλα, ο Soloúp μαζί με την Ευαγγελία Μουλά, φιλόλογο και Σύμβουλο Εκπαίδευσης Φιλολόγων στα Δωδεκάνησα, μας έδωσαν –πάλι από τις εκδόσεις Διόπτρα– το βιβλίο Comics & Graphic Novels με οδηγό το Αϊβαλί. Λογοτεχνία, Ιστορία και Οπτική Επικοινωνία. Τα Κόμικς στην Εκπαίδευση μια ξεχωριστή για τα ελληνικά εκδοτικά δεδομένα μελέτη, που περιλαμβάνει θεωρία και πράξη, με θέμα την αξιοποίηση των κόμικς σε ποικίλα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, αντλώντας παραδείγματα από το Αϊβαλί.

Η μελέτη χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο αποσαφηνίζονται εμπεριστατωμένα οι έννοιες κόμικς και graphic novel, υπογραμμίζεται η διαφορά μέσου και είδους και γίνεται διάκριση ανάμεσα στην αξιολογική και την ειδολογική προσέγγιση των graphic novels. Σχολιάζεται η σχέση τους με τη λογοτεχνία και γίνεται μια αναλυτική και εποπτική παρουσίαση της ιστορίας και της εξέλιξης των ελληνικών κόμικς. Στο δεύτερο μέρος προτείνονται θεματικές περιοχές αξιοποίησης των graphic novels στην εκπαίδευση, χρησιμοποιώντας παραδείγματα από τα έργα του Soloúp, σε ένα φάσμα που καλύπτει λογοτεχνικές ανησυχίες, ιστορικές αναζητήσεις, καθώς και σχολιασμό ευαίσθητων κοινωνικών θεμάτων. Πλήθος ασκήσεων και δραστηριοτήτων που αφορούν την ιδιαιτερότητα της οπτικής αφήγησης και τη σχέση με τα κείμενα-πηγές, εναρμονίζονται με τα νέα προγράμματα σπουδών, στοιχείο που ενισχύει την πρωτοτυπία του βιβλίου. Στο τρίτο μέρος παραδίδεται ένας πλήρης οδηγός για εκπαιδευτικούς ή συντονιστές εργαστηρίων, με βήματα για τη δημιουργία κόμικς στην τάξη –πώς για παράδειγμα βρίσκουμε την ιδέα, ποιοι θα είναι οι ήρωες, οδηγίες για το σενάριο, για το πλάνο της ιστορίας, τα καρεδάκια, τα προσχέδια, τα μελάνια κ.λπ.– καθώς και ένα παράδειγμα με αφορμή το Αϊβαλί.

Ο Soloup περιγράφει τα graphic novels –παρά το γεγονός πως ο όρος είναι αόριστος, ασαφής και συνάμα ευρύχωρος που οποιοσδήποτε μπορεί με επιχειρήματα να τον οικειοποιηθεί– ως μεγάλα σε έκταση εικονογραφήματα, που διαθέτουν επαρκή χώρο, ώστε να εξελιχθούν, με άνεση και σε βάθος, οι χαρακτήρες των ηρώων, οι σκέψεις τους, η πλοκή, η δράση, η αλληλεπίδραση με την πραγματικότητα. Πρόκειται για έργα που είναι αυτοτελή και αυτοδύναμα.

Στην εκπαιδευτική διαδικασία τα κόμικς είναι χρήσιμα εκπαιδευτικά εργαλεία. Συνιστούν ισχυρό κίνητρο για μάθηση και ατομική συμμετοχή των μαθητών στην εκπαιδευτική πράξη, ενώ, καθώς βασίζονται στη δύναμη της εικόνας, δημιουργούν ένα ανθρώπινο πρόσωπο για κάθε θέμα, με αποτέλεσμα να το καθιστούν πιο προσιτό.

Η ανάπτυξη δεξιοτήτων οπτικού γραμματισμού, η μετατροπή του αναγνώστη σε έναν «πρόθυμο συνεργάτη» του καλλιτέχνη στην πρόσληψη και ερμηνεία της αφηγούμενης ιστορίας, η ανάγκη να δουλέψει ένας μαθητής μαζί με άλλους ως ομάδα στη δημιουργία ενός κόμικς ή πολύ περισσότερο ενός graphic novel, η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης του αναγνώστη μιας και κατά την αναγνωστική διαδικασία επενδύει την ευφυΐα, τη φαντασία και το συναίσθημά του, είναι κάποια από τα πολλά πλεονεκτήματα που προσφέρει η εκπαιδευτική αξιοποίηση των εικονογραφημάτων.

Τα graphic novels και συγκεκριμένα το Αϊβαλί είναι ιστορίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αποτελεσματικό εργαλείο αφήγησης, το οποίο μπορεί να φυτέψει και να καλλιεργήσει μηνύματα στο μυαλό των αναγνωστών. Ετσι, η εικονιστική αφήγηση της ιστορίας της μικρασιατικής τραγωδίας και των δεινών που βίωσαν τα θύματά της και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου, λειτουργεί ως καταλύτης για μια πιο συνεκτική και συμμετοχική κοινωνία. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η σπουδαιότητα του graphic novel Αϊβαλί στην αξιοποίησή του σε διδακτικά σενάρια στην εκπαιδευτική πράξη, συμβάλλοντας καθοριστικά στο να γίνει πραγματικότητα η επιθυμία-ευχή του Ηλία Βενέζη στο κύκνειο άσμα του, το Μικρασία χαίρε:

«Λοιπόν, λέμε στην ανατολική πλευρά του Αιγαίου, αν ζητάτε να σβήσουμε την ιστορία μας, το συναξάρι και το μαρτυρολόγιό μας, αυτό δεν το μπορούμε. Ομως ξέρουμε να κάνουμε κάτι άλλο τίμιο και βαθύ: μπορούμε να μη μνησικακούμε…»