Από την Παλαιά Διαθήκη στη «Βουγονία»

Ξεκίνησε πριν από λίγες ημέρες να προβάλλεται στις ελληνικές αίθουσες η «Βουγονία», η νέα ταινία του Γιώργου Λάνθιμου με την Εμα Στόουν και τον Τζέσι Πλέμονς στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Πολλά είχαν ακουστεί τον περασμένο Απρίλιο γύρω από την ταινία όταν το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, σε μια αμφιλεγόμενη απόφασή του, είχε απαγορεύσει να γυριστούν σκηνές της ταινίας στην Ακρόπολη επειδή θα ήταν τάχα ασύμβατες με τους συμβολισμούς του μνημείου. Η ταινία τότε ολοκληρώθηκε στη Μήλο και αυτές τις μέρες κάνει πρεμιέρα σε ολόκληρο τον κόσμο.

Σύμφωνα με τις περιγραφές -την ώρα που τυπώνεται το κείμενο δεν έχουμε ακόμα δει την ταινία- πρόκειται για μια μαύρη κωμωδία επιστημονικής φαντασίας, αγγλόφωνο ριμέικ της νοτιοκορεατικής ταινίας «Save the Green Planet» του Τζανγκ Τζουν-Χουάν (2003). Κατά το σενάριο ένας μελισσοκόμος με τον ξάδερφό του, οπαδοί μιας θεωρίας συνωμοσίας, απάγουν τη διευθύνουσα σύμβουλο μιας φαρμακευτικής εταιρείας-κολοσσού πιστεύοντας πως είναι εξωγήινη και σε διατεταγμένη υπηρεσία από τους Ανδρομέδιους της φυλής της να εξοντώσει τις μέλισσες από τη Γη.

Από πού προέρχεται ο τίτλος «Βουγονία» όμως; Μας έρχεται κυρίως από τον Βιργίλιο, ο οποίος στα «Γεωργικά» του (1ος αι. π.Χ.) περιγράφει πώς ο Αρισταίος, γιος του Απόλλωνα και της Κυρήνης, δημιούργησε ζωή από τον θάνατο. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Αρισταίος, κτηνοτρόφος, γεωργός και μελισσοκόμος, έχασε κάποτε από αρρώστια όλες τις μέλισσές του ως τιμωρία επειδή προκάλεσε τις Δρυάδες. Για να εξιλεωθεί έπρεπε να θυσιάσει βόδια και να τα αφήσει να σαπίσουν ώστε ύστερα από λίγες ημέρες από τις κοιλότητες των πτωμάτων να ξεπηδήσουν σμήνη μελισσών έτοιμων να δημιουργήσουν και πάλι μέλι (Βου-γονία = γέννηση, δημιουργία ζωής από το νεκρό βόδι).

Μέχρι και τον 10ο αιώνα αναπαράγονταν τέτοιες οδηγίες προς τους αγρότες, όπως αποδεικνύεται από τα «Γεωπονικά» των ακολούθων του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου. Στο βιβλίο δίνονται σαφείς και λεπτομερείς κανόνες για τη γέννηση των μελισσών από το κουφάρι ενός βοδιού: το ζώο πρέπει να ξυλοκοπηθεί με ρόπαλο και να αφεθεί να σαπίσει σε ένα κλειστό σπίτι χωρίς να μπαίνει αέρας. Τρεις εβδομάδες μετά το σπίτι πρέπει να ανοιχτεί και 11 μέρες αργότερα «το σπίτι θα είναι γεμάτο μέλισσες και δεν θα έχει μείνει τίποτα από το βόδι».

Αλλά και στην Παλαιά Διαθήκη συναντάται κάτι παρόμοιο με λιοντάρι αντί για βόδι: «Κατέβηκαν λοιπόν ο Σαμψών και οι γονείς του στην Τιμναθά. Οταν έφτασαν στα αμπέλια της πόλης, ένα λιονταράκι όρμησε μουγκρίζοντας πάνω στον Σαμψών. Τότε το πνεύμα του κυρίου ήρθε επάνω στον Σαμψών και με μόνο τα χέρια του το ξέσκισε, όπως θα ξέσκιζε ένα κατσικάκι. Δεν είπε όμως τίποτε στους γονείς του για αυτό του το κατόρθωμα. Κατέβηκε στην πόλη και συνάντησε τη γυναίκα η οποία του άρεσε πολύ. Μετά από μέρες, επιστρέφοντας πάλι στην Τιμναθά, για να πάρει την κοπέλα γυναίκα του, βγήκε λίγο από τον δρόμο του, για να δει το πτώμα του λιονταριού, και βλέπει μέσα στο πτώμα ένα σμάρι μέλισσες και μέλι. Μάζεψε μέλι στις χούφτες του και καθώς προχωρούσε στον δρόμο του, έτρωγε. Οταν πήγε στους γονείς του τους έδωσε μέλι κι έφαγαν. Αλλά δεν τους είπε ότι το είχε πάρει μέσα από το κουφάρι του λιονταριού» (Κριταί: 14:5-9).

Μπορεί να ακούγονται λίγο μακάβρια και σουρεαλιστικά όλα αυτά, αλλά ας μην ξεχνάμε ότι αναφέρονται σε άλλες εποχές, άλλα ήθη, άλλα έθιμα. Σε εποχές που μέσα από την οπτική του παραλόγου στη «Βουγονία» του Λάνθιμου εν τέλει δεν φαίνεται να διαφέρουν και πολύ από την τάχα ορθολογική και τεχνολογικά προηγμένη δική μας εποχή. Η Εμα Στόουν στα χέρια του Τζέσι Πλέμονς φαίνεται να είναι το σφάγιο που από τη θυσία του θα ξεπηδήσει και πάλι η ζωή. Ή μήπως το νεκρό ζώο από το οποίο θα ξεκινήσει η αναγέννηση είναι η ίδια η ανθρωπότητα που σαπίζει χωρίς να το έχει καταλάβει;

Παρόμοιοι περίπλοκοι συνειρμοί γεννιούνται και από τον πρόσφατο πίνακα του Θοδωρή Μπαργιώτα με τίτλο «You will find the house full of bees, and nothing left of the ox» από την πρόσφατη σειρά ζωγραφικών έργων «The Beast was Harmless and Horrible» με επίκεντρο τη γνωστή φράση από τον Αρχοντα των Μυγών του William Golding. Στο έργο του Μπαργιώτα, ζωγράφου, εικαστικού καλλιτέχνη και δημιουργού κόμικς, το μοσχαράκι βρίσκεται ακίνητο στο ξύλινο «θυσιαστήριο» ενός κλασικού κρεοπωλείου και από το σώμα του βγαίνουν μέλισσες λουσμένες σε ένα απόκοσμο, ολόλευκο φως. Φως της ζωής και του θανάτου. Η ρευστότητα μεταξύ ζωής και θανάτου και η αλληλένδετη σχέση τους γίνονται το κύριο θέμα του αμφίσημου έργου.

Αυτή η μακάβρια σύνδεση, απ’ ό,τι φαίνεται αυτονόητη και δικαιολογημένη κατά το παρελθόν αλλά όχι αποδεκτή στις μέρες μας, οδήγησε τη βρετανική εταιρεία Lyle στην αλλαγή ετικέτας του πιο δημοφιλούς προϊόντος της πριν από έναν χρόνο. Η γνωστή κονσέρβα με το σιρόπι Lyle’s Golden Syrup της εταιρείας κυκλοφορούσε από το 1881 με την ίδια απαράλλακτη ετικέτα στην οποία η πλειονότητα των αγοραστών πίστευε πως έβλεπε ένα λιοντάρι κοιμισμένο και χορτάτο έπειτα από ένα γερό γεύμα και γύρω του να πετούν μέλισσες. Λίγοι γνώριζαν πως η συνοδευτική φράση «Out of the strong came forth sweetness» («Απ’ αυτόν που ‘χει δύναμη, βγήκε αυτό που ‘χει γλύκα», Κριταί 14:14) αναφερόταν σε ένα νεκρό λιοντάρι που στα σπλάχνα του οι μέλισσες έφτιαχναν το μέλι τους. Το 2024 η ετικέτα άλλαξε στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της εικόνας της εταιρείας και η «λεοντογονία» αντικαταστάθηκε σε κάποιες συσκευασίες από το κεφάλι ενός λιονταριού χωρίς μέλισσες τριγύρω.

Φυσικά, το χριστιανικό θέμα με το λιοντάρι και τις μέλισσες έχει γίνει εικόνα και σε πολλά κόμικς και εικονογραφήσεις ιστοριών της Παλαιάς Διαθήκης, κάποιες φορές πιο συγκαλυμμένα και κάποιες άλλες με ιδιαίτερα μακάβριο και ρεαλιστικό τρόπο.

Η Alexandra Beguez, για παράδειγμα, δίνει μια γλυκιά ή τουλάχιστον ουδέτερη εκδοχή του Σαμψών να τρώει το μέλι, σε μια από τις υπέροχες εικονογραφήσεις βιβλικών κειμένων που δημοσιεύονται στην πλατφόρμα Old & New, όπως διακριτική είναι και η εικονογράφηση της ιστορίας του Σαμψών από την εταιρεία Sweet Publishing που απευθύνεται σε παιδιά, σε αντίθεση με την ανώνυμη εικονογράφηση της πλατφόρμας Drawn for God στην οποία το λιοντάρι κείτεται ξεκοιλιασμένο στη γη και ο Σαμψών απολαμβάνει απαθής το απρόσμενο γεύμα του.

Στη δική της Βουγονία η εικαστική καλλιτέχνις Anna Hulacova «εκσυγχρονίζει» με μια μακάβρια γλυπτική εγκατάσταση την ανεφάρμοστη μέθοδο της αρχαιότητας («After Bugonia», 2025) και μετατρέπει σε πηγή της νέας ζωής όχι μόνο τα τυμπανισμένα πτώματα των ζώων αλλά και τα κούφια κεφάλια των ανθρώπων («Dialog», 2024).

Μια άλλη, εικαστικά πανέμορφη Βουγονία προτείνει και ο Ze Burnay με την αγελάδα να κοσμεί το πρώτο κεφάλαιο της κόμικς ιστορίας του η οποία, παραπέμποντας ενδεχομένως στην κορεατική ταινία του 2003, έχει τον τίτλο «Andromeda or the Long Way Home».

Σε κάθε περίπτωση, ο μύθος της Βουγονίας με τις συμβολικές του προεκτάσεις και η συγγενής βιβλική ιστορία του Σαμψών αποδεικνύεται ότι εμφανίζονται ξανά και ξανά στη ζωγραφική, τη γλυπτική, τα κόμικς, τον κινηματογράφο, σε μια ατέρμονη συνομιλία των τεχνών γύρω από τον θάνατο και τη ζωή που αυτός μπορεί να γεννήσει. Γύρω από το τέλος που είναι πάντα μια νέα αρχή.