Λίγο περισσότερο από τρία χρόνια μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, έπειτα από κράτησή της από την Αστυνομία Ηθών γιατί δεν φορούσε «σωστά» τη μαντίλα και τις μεγαλειώδεις διαδηλώσεις με σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» που συγκλόνισαν το Ιράν, στην πρωτεύουσα και στα μεγάλα αστικά κέντρα του, βλέπεις σήμερα αρκετές γυναίκες με ξεσκέπαστο το κεφάλι, μαλλιά να ανεμίζουν, φούστες και τζιν.
Δεν είναι μια υπόθεση μόδας ή «δυτικής αισθητικής», όπως κάποιοι υποτιμητικά χαρακτηρίζουν αυτές τις αλλαγές, αλλά κυρίως μια συνεχιζόμενη στάση ανυπακοής στις επιταγές του θεοκρατικού καθεστώτος. Γι’ αυτό και συναντούν τη λυσσαλέα αντίδραση των σκληροπυρηνικών, παρά (ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό) τις διακηρυγμένες προθέσεις του μεταρρυθμιστή προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν για μετριοπάθεια και χαλάρωση της αστυνόμευσης των γυναικών.
Τον περασμένο μήνα έκανε αίσθηση εκδήλωση σε καφετέρια στο κέντρο της Τεχεράνης όπου περίπου 30 νέοι και νέες χόρευαν αμερικανικά ροκ τραγούδια που έπαιζε μια μπάντα αντρών και γυναικών. Στα κοινωνικά δίκτυα άρχισαν να κυκλοφορούν παρόμοια βίντεο από άλλες πόλεις της χώρας.
Παράλληλα η δημοσιοποίηση βίντεο από τον γάμο της κόρης του Αλί Σαμτζανί, συμβούλου του ύπατου θρησκευτικού ηγέτη αγιατολάχ Χαμενεΐ, όπου η νύφη εμφανίζεται με φόρεμα στράπλες και χωρίς μαντίλα, όπως άλλωστε και άλλες γυναίκες, ανάμεσά τους και η σύζυγος του Σαμτζανί, με μια εξώπλατη τουαλέτα, προκάλεσε κύμα διαμαρτυριών για την υποκρισία των αξιωματούχων. Ο Σαμτζανί ήταν γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας το 2022 όταν ξέσπασαν οι ταραχές μετά τον θάνατο της Αμινί, που είχαν αποτέλεσμα τον θάνατο τουλάχιστον 550 ανθρώπων και τη σύλληψη περισσοτέρων από 60.000.
Με τη στήριξη του Χαμενεΐ
Σε μια προσπάθεια κατευνασμού ενός κινήματος που συντάραξε την ισλαμική κυβέρνηση συσπειρώνοντας μαζικά εργάτες, συνδικάτα, διαφωνούντες και απλούς πολίτες, ο πρόεδρος Πεζεσκιάν από την εκλογή του τον Ιούλιο του 2024 έχει υιοθετήσει μια πιο ελαστική στάση απέναντι στην υποχρεωτικότητα της μαντίλας, φοβούμενος την πυροδότηση νέων λαϊκών αντιδράσεων σε μια συγκυρία όπου είναι νωπός ο πόλεμος που εξαπέλυσε τον Ιούνιο το Ισραήλ κατά της χώρας και όπου υπάρχουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα και αυστηρές διεθνείς κυρώσεις για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.
Σε αυτό το πλαίσιο, τον περασμένο Δεκέμβριο πάγωσε την εφαρμογή του «νόμου για την προστασία της οικογένειας μέσω της κουλτούρας της αγνότητας και της χιτζάμπ», που είχε εγκριθεί από το Κοινοβούλιο και προβλέπει ποινές κάθειρξης έως και 10 ετών, πρόστιμα ώς 11.000 δολάρια και περιορισμούς στην παιδεία και την απασχόληση όσων αρνούνται να τηρήσουν τον ενδυματολογικό κώδικα. Αλλά όπως εκτιμά το Ινστιτούτο Μέσης Ανατολής, «το έπραξε με τη σιωπηρή υποστήριξη του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και όχι ενάντια στις επιθυμίες του».
Είναι σαφές πως ο Πεζεσκιάν κινητοποίησε στρώματα απογοητευμένων ψηφοφόρων που μποϊκόταραν προηγούμενες εκλογές, ιδίως νέους και γυναίκες των αστικών κέντρων που σφυρηλατήθηκαν στο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και είδαν την υποψηφιότητά του ως μόνη επιλογή τους. Αλλά όπως γράφει το Ινστιτούτο, «δεν θα είχε φτάσει στην προεδρία αν ο ίδιος ο Χαμενεΐ δεν τον είχε βοηθήσει να εμφανιστεί ως ένας εσωτερικός καθεστωτικός υποψήφιος της αλλαγής, πετυχαίνοντας έτσι μια δικλίδα ασφαλείας για την εκτόνωση της λαϊκής οργής».
Καθεστωτική αντεπίθεση
Τα βίντεο των νέων αντρών και γυναικών που διασκεδάζουν μαζί αψηφώντας ενδυματολογικούς και ηθικούς κανόνες όπλισαν ξανά τους σκληροπυρηνικούς που αποφάσισαν να πάρουν «τον νόμο» στα χέρια τους. Ο διευθυντής του Κέντρου για την Προώθηση της Αρετής και την Απαγόρευση της Φαυλότητας, Ρουχολά Μομενασάμπ, ανακοίνωσε σχέδιο να βγάλει στους δρόμους της πρωτεύουσας (και στον κυβερνοχώρο) 80.000 εκπαιδευμένους εθελοντές που «θα μεριμνούν για την κοινωνική πειθαρχία και τις θρησκευτικές αξίες».
Και ο γενικός εισαγγελέας της κομητείας του Αρντεστάν στο Ισφαχάν παρουσίασε ανάλογο σχέδιο περιπολιών αστυνομικών και «μπασίτζις» (σώμα πολιτοφυλακής που υπάγεται στους Φρουρούς της Επανάστασης) στους δρόμους, θυμίζοντας πως η μη χρήση της μαντίλας είναι έγκλημα και απειλώντας με διετή διαθεσιμότητα υπαλλήλους που εξυπηρετούν γυναίκες «απρεπώς ενδεδυμένες».
Αμεση ήταν η απάντηση της κυβέρνησης, με την εκπρόσωπό της Φατμέ Μοχατζερανί να επαναλαμβάνει τη δήλωση του Πεζεσκιάν πως «η χιτζάμπ δεν μπορεί να φορεθεί διά της βίας, όπως ακριβώς και δεν μπορεί να αφαιρεθεί διά της βίας», αλλά και να προσθέτει πως «ένα μέρος του πληθυσμού μας είναι θρησκευόμενο, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε για να εγγυηθούμε ότι δεν θα αγνοούνται οι ατομικές ελευθερίες;». Κάτι πρωτόγνωρο για την Ισλαμική Δημοκρατία να αναφέρεται στο θέμα της μαντίλας ως ζήτημα ατομικής ελευθερίας.
Ασφυκτικός έλεγχος
«Οι ιρανικές αρχές μπορεί να αποφεύγουν -προς το παρόν- την απροκάλυπτη και βίαιη δημόσια καταστολή των γυναικών για «ανάρμοστη χρήση της χιτζάμπ», αλλά δεν έχουν εγκαταλείψει τη μάχη κατά των ελευθεριών τους. Απλώς έχουν αλλάξει την τακτική τους», τονίζει η Μπαχάρ Γκαντεζαρί, του ανεξάρτητου Κέντρου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ιράν (CHRI).
Η οργάνωση έχει καταγράψει περισσότερα από 50 καταστήματα (καφετέριες, εστιατόρια, μπουτίκ, αίθουσες γαμήλιων πάρτι, γυμναστήρια), που οι αρχές έκλεισαν από τον Ιούνιο (συλλαμβάνοντας σε πολλές περιπτώσεις τους ιδιοκτήτες) γιατί «δέχτηκαν» γυναίκες που δεν φορούσαν «σωστά» ή καθόλου μαντίλα ή που συνυπήρχαν στον ίδιο χώρο με άντρες.
Επιβεβαιώνοντας έτσι τα ευρήματα έκθεσης της Ανεξάρτητης Διεθνούς Αποστολής Ερευνας για την Ισλαμική Δημοκρατία – που δημιουργήθηκε από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ. Σ’ αυτήν καταδεικνύεται πως και η κυβέρνηση Πεζεσκιάν συνεχίζει την ηλεκτρονική παρακολούθηση των διαμαρτυριών, την επιτήρηση δημόσιων χώρων με drones για να επιβλέπεται η τήρηση του ισλαμικού ενδυματολογικού κώδικα, αλλά και την εγκατάσταση software αναγνώρισης προσώπου, όπως έγινε στο Πανεπιστήμιο Αμιρκαμπίρ, για να ελέγχονται οι φοιτήτριες.
Επί δε της προεδρίας του, εισήγαγαν την εφαρμογή Nazer που επιτρέπει σε κάθε πολίτη να ενημερώνει την αστυνομία σε πραγματικό χρόνο για «απρεπή ενδυμασία» σε κάθε είδους μεταφορικά μέσα, που δέχονται άμεσα μηνύματα πως αν δεν συμμορφωθούν θα τους τα κατάσχουν. Μόνο στο πλαίσιο του αποκαλούμενου Σχεδίου Νουρ της ιρανικής αστυνομίας -μια από τις πρωτοβουλίες για να καταδίδονται οι γυναίκες χωρίς μαντίλα- τουλάχιστον 618 συνελήφθησαν το 2024.
