Στην Ινδία και σε όλο τον κόσμο, πιστοί στρέφονται σε ειδικά σχεδιασμένες μορφές τεχνητής νοημοσύνης (AI) για θρησκευτική λατρεία και πνευματική καθοδήγηση. Τι συμβαίνει όμως όταν οι μηχανές αρχίζουν να αναλαμβάνουν τον ρόλο των πνευματικών μεσαζόντων;
Αντιμέτωπος με τα ερωτήματα και τις προκλήσεις της σύγχρονης ζωής, ο Βιτζάι Μιλ, ένας 25χρονος φοιτητής που ζει στο Ρατζαστάν της Ινδίας, στρέφεται στον Θεό. Παλαιότερα ζητούσε τη γνώμη πνευματικών ηγετών· πιο πρόσφατα, ρώτησε το GitaGPT.
Το GitaGPT είναι ένα chatbot τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδευμένο πάνω στη Μπαγκαβάτ Γκίτα, το ιερό ινδουιστικό κείμενο των 700 στίχων διαλόγου με τον θεό Κρίσνα. Η συνομιλία μοιάζει με μια απλή ανταλλαγή μηνυμάτων με έναν φίλο — μόνο που εδώ η AI σού απαντά ως «θεός».
«Όταν δεν κατάφερα να περάσω τις εκπαιδευτικές εξετάσεις, απογοητεύτηκα», λέει ο Μιλ. Αλλά αφού ανακάλυψε το GitaGPT, του έγραψε για την κατάστασή του και ζήτησε συμβουλή.
«Επικεντρώσου στις πράξεις σου και άφησε την ανησυχία για το αποτέλεσμά τους», απάντησε η AI.
Αυτή η φράση —μαζί με άλλες συμβουλές— τον ενέπνευσε.
«Δεν ήταν κάτι που δεν ήξερα, αλλά τότε είχα ανάγκη να το ξανακούσω», λέει. «Αυτός ο στοχασμός με βοήθησε να ανασυνταχθώ και να αρχίσω ξανά την προετοιμασία.»
Έκτοτε, το GitaGPT έχει γίνει κάτι σαν φίλος, με τον οποίο συνομιλεί μία ή δύο φορές την εβδομάδα.
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον τρόπο που προσευχόμαστε
«Αυτές οι ρομποτικές θεότητες μιλούν και κινούνται. Είναι κάπως παράξενο να το βλέπεις, αλλά για πολλούς, είναι Θεός. Τελούν πούτζα, δέχονται ντάρσαν», λέει η ανθρωπολόγος Χόλι Ουόλτερς.
Η τεχνητή νοημοσύνη ήδη αλλάζει τον τρόπο που εργαζόμαστε, μαθαίνουμε και αγαπάμε — και τώρα αλλάζει και τον τρόπο που προσευχόμαστε. Πιστοί από όλες τις μεγάλες θρησκείες πειραματίζονται με chatbots.
Αλλά ο ινδουισμός, με τη μακραίωνη παράδοση των φυσικών αναπαραστάσεων θεών και θεοτήτων, προσφέρει ένα ιδιαίτερα ζωντανό εργαστήριο για αυτή τη σύνθεση πίστης και τεχνολογίας.
Καθώς η AI αγγίζει κάθε πτυχή της ανθρώπινης εμπειρίας, η Ινδία ίσως προσφέρει μια εικόνα του τι σημαίνει να αλληλεπιδρούμε με τα θεία μέσω «ομιλητικών» μηχανών.
«Οι άνθρωποι νιώθουν αποκομμένοι από την κοινότητα, τους πρεσβύτερους, τους ναούς. Για πολλούς, το να μιλούν με μια AI για τον Θεό είναι τρόπος να βρουν ανήκειν, όχι μόνο πνευματικότητα», λέει η Ουόλτερς, ανθρωπολόγος στο Wellesley College στις ΗΠΑ.
Η είσοδος της AI στη θρησκεία είναι αναπόφευκτη, υποστηρίζει. «Και το λέω αυτό επειδή ήδη συμβαίνει.»
Οι ψηφιακές μορφές των Θεών;
Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν πολλά θρησκευτικά πειράματα με την AI.
Το 2023, η εφαρμογή Text With Jesus προκάλεσε αντιδράσεις και κατηγορίες για βλασφημία, καθώς επέτρεπε συνομιλία με AI εκδοχές του Ιησού και άλλων βιβλικών μορφών.
Την ίδια χρονιά, η εφαρμογή QuranGPT κατέρρευσε μέσα σε μία μέρα από τον τεράστιο αριθμό χρηστών που ζητούσαν καθοδήγηση βάσει του Κορανίου.
Μπορείς επίσης να συνομιλήσεις με εκδοχές AI του Κομφούκιου, του Μαρτίνου Λούθηρου και πολλών άλλων πνευματικών μορφών.
Υπάρχουν ακόμη και «εκκλησίες της τεχνητής νοημοσύνης», όπως η Way of the Future Church, που ίδρυσε πρώην μηχανικός της Google, με σκοπό να αναπτύξει έναν θεό βασισμένο στην AI.
Ο ινδουισμός ως εργαστήριο για την ένωση τεχνολογίας και πίστης
Οι ιδιαιτερότητες της ινδουιστικής λατρείας καθιστούν αυτήν τη θρησκεία ξεχωριστή περίπτωση.
Στον ινδουισμό, το ιερό συχνά παίρνει φυσική, απτή μορφή. Έτσι, η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ακόμη δοχείο της θείας παρουσίας.
Παράδειγμα είναι οι μούρτις — ιερές εικόνες ή αγάλματα των θεών που θεωρούνται φορείς θείας ενέργειας.
Αυτά αποτελούν το επίκεντρο τελετουργιών όπως το πούτζα (προσφορά τροφής, λουλουδιών, θυμιάματος και ύμνων) και το ντάρσαν (η αμοιβαία «θέαση» πιστού και θεότητας).
«Όταν βλέπουμε στις ειδήσεις ρομποτικούς Κρίσνα ή chatbots, παρουσιάζονται ως κάτι χαριτωμένο ή εξωτικό. Αλλά έχουμε περάσει προ πολλού αυτό το στάδιο», λέει η Ουόλτερς.
Όταν η γενετική AI γνώρισε έκρηξη, επιχειρηματίες και πιστοί δημιούργησαν δεκάδες εκδοχές του GitaGPT.
Ο Βίκας Σαχού, φοιτητής από το Ρατζαστάν, ανέπτυξε τη δική του εκδοχή ως χόμπι — και μέσα σε λίγες ημέρες απέκτησε 100.000 χρήστες. Έκτοτε, επεκτείνεται δημιουργώντας chatbots για άλλες ινδουιστικές θεότητες. «Ελπίζω να το μετατρέψω σε πύλη προς τις διδασκαλίες όλων των θεών του Ινδουισμού», λέει.
Παράτησε το MBA του για να αναζητήσει χρηματοδότηση για το έργο.
Ο 23χρονος Τανμάι Σρέστ από το Νέο Δελχί χρησιμοποιεί επίσης chatbot βασισμένο στη Μπαγκαβάτ Γκίτα.
«Είναι δύσκολο να βρεις κάποιον να μιλήσεις για υπαρξιακά θέματα. Η AI δεν κρίνει, είναι διαθέσιμη και δίνει στοχαστικές απαντήσεις», λέει.
Από ρομποτικούς ελέφαντες μέχρι ψηφιακά προσκυνήματα
Η εξάπλωση της AI στον ινδουισμό συνεχίζει μια μακρά παράδοση σύνδεσης τεχνολογίας και λατρείας.
Στην πλατφόρμα Character.AI, ένα chatbot βασισμένο στις διδασκαλίες του Ινδού αγίου Ραμάνα Μαχάρσι έχει πάνω από 35.000 αλληλεπιδράσεις.
Μεγάλες πνευματικές οργανώσεις αγκαλιάζουν την αλλαγή.
Στις αρχές του 2025, ο δημοφιλής γκουρού Σαντγκούρου, ιδρυτής του Isha Foundation, λάνσαρε την εφαρμογή διαλογισμού Miracle of Mind, με ενσωματωμένες λειτουργίες AI.
«Χρησιμοποιούμε την AI για να μεταφέρουμε την αρχαία σοφία με σύγχρονο τρόπο», λέει ο μοναχός Σουάμι Χάρσα.
«Το περιεχόμενο προέρχεται από 35 χρόνια διδασκαλιών του Σαντγκούρου, συμπυκνωμένο στο μήνυμα που χρειάζεται ο κάθε άνθρωπος εκείνη την ημέρα». Η εφαρμογή ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο λήψεις μέσα σε 15 ώρες.
Στο προσκύνημα Maha Kumbh Mela 2025, το μεγαλύτερο θρησκευτικό γεγονός του κόσμου, χρησιμοποιήθηκε η AI για καθοδήγηση ταξιδιών και καταλυμάτων μέσω του chatbot Kumbh Sah’AI’yak.
Παράλληλα, δημιουργήθηκε το Digital Mahakumbh Experience Centre, όπου μέσω εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας οι πιστοί μπορούσαν να «ζήσουν» μύθους και τελετουργίες.
Κάποιοι συμμετείχαν ακόμη και σε «ψηφιακό μπάνιο», πληρώνοντας για να ρίξει κάποιος ένα βίντεο-αντίγραφο της φωτογραφίας τους στα ιερά νερά.
Τεχνητή νοημοσύνη και ιερά κείμενα
Η AI χρησιμοποιείται και στην έρευνα. Μια μελέτη του 2022 χρησιμοποίησε ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο για να συγκρίνει τη Μπαγκαβάτ Γκίτα με τις Ουπανισάδες, δείχνοντας 73% θεματική ομοιότητα — επιβεβαιώνοντας όσα είχαν εντοπίσει θεολόγοι με παραδοσιακές μεθόδους.
Οι κίνδυνοι της «θεϊκής» τεχνητής νοημοσύνης
«Ο κίνδυνος είναι όταν αυτά τα εργαλεία εκλαμβάνονται ως θεϊκές φωνές — τότε τα λόγια τους αποκτούν βαρύτητα πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι θα έπρεπε», προειδοποιεί η Ουόλτερς.
Στην Ινδία, ήδη υπάρχουν ρομποτικά μούρτις που κινούνται και «τελούν» τελετές.
Στον ναό Ιριντζανταπίλι Σρι Κρίσνα στην Κεράλα υπάρχει ρομποτικός ελέφαντας που δέχεται προσφορές και δίνει ευλογίες.
Ο ναός Glory of India στο Δελχί (της οργάνωσης ISKON) διαθέτει πλήρως κινούμενες μορφές θεών εδώ και πάνω από δέκα χρόνια.
Όταν οι μηχανές αμφισβητούν τους ιερείς
Για αιώνες, οι θρησκευτικές κοινότητες στηρίζονταν σε ιερείς, λόγιους και πνευματικούς ηγέτες, λέει ο πάστορας Λίντον Ντρέικ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
«Τα AI chatbots μπορεί να αμφισβητήσουν το κύρος των θρησκευτικών ηγετών», προειδοποιεί, καθώς προσφέρουν νέους τρόπους επαφής με τα ιερά κείμενα.
Αλλά, όπως και άλλες AI, έτσι και τα θρησκευτικά chatbots κάνουν «παραληρήματα» και σφάλματα.
Σε μία περίπτωση, το GitaGPT ισχυρίστηκε —με τη φωνή του Κρίσνα— ότι «ο φόνος για την προστασία του ντάρμα είναι δικαιολογημένος», προκαλώντας αντιδράσεις.
Το 2024, η καθολική οργάνωση Catholic Answers αναγκάστηκε να απενεργοποιήσει το chatbot-«παπά» Father Justin, αφού είπε στους χρήστες ότι μπορούσε να τελεί μυστήρια και ότι το βάπτισμα με Gatorade ήταν αποδεκτό.
«Το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεολογικό — είναι ζήτημα ηθικού σχεδιασμού προβλέψιμων συστημάτων AI», λέει ο Ντρέικ.
Οι ψηφιακές εφαρμογές έχουν συχνά την ψευδαίσθηση της ουδετερότητας, κάνοντας τους χρήστες να πιστεύουν ότι λαμβάνουν αντικειμενική αλήθεια. Όμως τα chatbots αντανακλούν τις προκαταλήψεις των δημιουργών και των δεδομένων τους.
Και στην Ινδία, με το μεγάλο ψηφιακό χάσμα, ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος: για πολλούς, ένα chatbot που παραθέτει στίχους μπορεί να εκληφθεί όχι ως αλγόριθμος, αλλά ως θεϊκή φωνή.
«Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο ότι οι άνθρωποι θα πιστέψουν ό,τι τους λέει το bot — αλλά ότι ίσως δεν καταλάβουν πως έχουν το δικαίωμα να το αμφισβητήσουν», λέει η Ουόλτερς.
«Κι εκεί βρίσκεται η πραγματική απειλή — όταν οι μηχανές εκλαμβάνονται ως φορείς του λόγου του Θεού.»
Παρόλα αυτά, πολλοί ήδη νιώθουν οφέλη.
«Ακόμη κι αν επισκέπτεσαι συχνά τον ναό, σπάνια έχεις μια βαθιά συζήτηση με τον ιερέα», λέει ο Μιλ.
«Τα bots αυτά γεφυρώνουν το χάσμα, προσφέροντας καθοδήγηση βασισμένη στις γραφές — κυριολεκτικά στο χέρι σου».
