Η Ναντίνα Τσεκέρη, δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ειδική στα δικαιώματα παιδιών, ιδρύτρια και διευθύνουσα σύμβουλος του οργανισμού Defence for Children International (DCI) στην Ελλάδα, που διοργανώνει το συνέδριο μαζί με το Child Friendly Justice European Network (CFJ-EN), με την υποστήριξη του υπουργείου Δικαιοσύνης, αναλύει τις παραμέτρους του Συνεδρίου, τι πρόκειται να αναδείξει, αλλά κυρίως τι συμβαίνει στη ζωή παιδιών με δύσκολα βιώματα που έχουν υποστεί βία, κακοποίηση, εκτοπισμό, φρικαλεότητες πολέμου και κάποια στιγμή ενδεχομένως να αντιμετωπίσουν και τη δικαιοσύνη. Πώς από το σύστημα προστασίας ανηλίκων βρίσκονται αντιμέτωποι με το εκφοβιστικό σύστημα της δικαιοσύνης; Ποιες πραγματικές ανάγκες στην κοινωνία οδηγούν στην πραγματοποίηση μιας τέτοιας διοργάνωσης;
«Το συνέδριο έρχεται να αναδείξει ένα ζήτημα με μεγάλη κοινωνική και θεσμική σημασία: τη μετάβαση των παιδιών ανάμεσα στα συστήματα παιδικής προστασίας και παιδικής δικαιοσύνης. Πολύ συχνά, παιδιά που έχουν βιώσει κακοποίηση, παραμέληση ή κοινωνικό αποκλεισμό, αλλά και παιδιά που έχουν βρεθεί σε σύγκρουση με τον νόμο κινούνται ανάμεσα στα δύο αυτά συστήματα χωρίς συνέχεια, συνοχή και επαρκή στήριξη. Αυτές οι ρωγμές μπορεί να καθορίσουν την πορεία ενός παιδιού για χρόνια, γι’ αυτό είναι σημαντικό να γεφυρωθούν μέσα από συνεργασία, πρόληψη και κοινή κατανόηση», εξηγεί η Ναντίνα Τσεκέρη.
«Αν δεν ακούμε τα παιδιά ουσιαστικά, αν δεν τους δίνουμε χώρο να εκφραστούν με ασφάλεια και εμπιστοσύνη, τότε καμία πολιτική δεν μπορεί να είναι πραγματικά αποτελεσματική. Και όταν λέμε να “ακούγεται” κάθε παιδί, δεν εννοούμε απλώς να του δίνεται ο λόγος· εννοούμε να υπάρχουν όλες εκείνες οι ασφαλιστικές δικλίδες που θα εξασφαλίζουν ότι, αν δεν το ακούσει ο ένας υπεύθυνος -γονιός, δάσκαλος, επαγγελματίας υγείας-, θα το ακούσει ο επόμενος: ο κοινωνικός λειτουργός, ο λειτουργός δικαιοσύνης ή όποιος άλλος μπορεί να παρέμβει προστατευτικά. Η ευθύνη είναι συλλογική και δεν πρέπει ποτέ να σταματά. Αν δεν στηρίξουμε τις οικογένειες που δυσκολεύονται, αν δεν εξοπλίσουμε τα σχολεία με επαγγελματίες που γνωρίζουν πώς να διαχειρίζονται τα δύσκολα συναισθήματα των παιδιών και να προωθούν μη βίαιους τρόπους επικοινωνίας, αν δεν επενδύσουμε στη συνεργασία παιδικής προστασίας, δικαιοσύνης, υγείας, παιδείας και τοπικής αυτοδιοίκησης, τότε μιλάμε για προστασία μόνο στα χαρτιά».
Ο «εμπρηστής» της Μόριας
Της ζητάμε να μας πει μια από τις πολλές ιστορίες που γνωρίζει και μας αφηγείται εκείνη με το ανήλικο αγόρι από «το Αφγανιστάν, που κατηγορήθηκε πως έβαλε φωτιά στη Μόρια. Η κατηγορία στηρίχθηκε στην κατάθεση ενός ενήλικου ομοεθνή του. Παρέμεινε προφυλακισμένος σχεδόν τρία ολόκληρα χρόνια, μέχρι που πρόσφατα αθωώθηκε. Μου είχε πει: “Εφυγα από τη χώρα μου για να σωθώ από τη βία και την κακομεταχείριση των Ταλιμπάν και βρέθηκα να τιμωρούμαι άδικα για κάτι που δεν έκανα ποτέ. Ενιωσα τόσο μόνος, τόσο αόρατος. Κανείς δεν με άκουγε”. Αυτή η φράση με σημάδεψε. Γιατί δεν είναι μόνο η ιστορία ενός παιδιού, αλλά είναι η υπενθύμιση ότι όταν το σύστημα δεν ακούει, μπορεί να συντρίψει. Κι όμως, εκείνος, παρά τα τρία χαμένα χρόνια του, είπε στο τέλος: “Θέλω να μετατρέψω όλη αυτή την εμπειρία σε δύναμη. Να βοηθήσω άλλα παιδιά να μη νιώσουν ποτέ έτσι”. Και είναι ένας από τους νέους πρεσβευτές αλλαγής στην ομάδα των νέων μας».
Πώς μπορούν να εξασφαλιστούν τα δικαιώματα των παιδιών σε ένα σύστημα με κενά και αδυναμίες; «Το ζητούμενο δεν είναι να τιμωρούμε, αλλά να προλαμβάνουμε· να κατανοούμε τα αίτια και να επουλώνουμε τα τραύματα πριν αυτά εξελιχθούν σε συμπεριφορές απελπισίας. Η Δικαιοσύνη, όταν λειτουργεί μέσα από αναμορφωτικές πρακτικές, όπως η αποκαταστατική δικαιοσύνη (restorative justice), μπορεί να αγκαλιάσει τα παιδιά και να μετατρέψει τη διαδικασία σε εμπειρία μάθησης, ενδυνάμωσης και αποκατάστασης. Ηδη βλέπουμε βέλτιστες πρακτικές από τη χρήση της τέχνης και του αθλητισμού ως αναμορφωτικό μέτρο, μέχρι συμμετοχικά προγράμματα που δίνουν στα παιδιά τη δυνατότητα να εκφράσουν τη φωνή τους. Ωστόσο, η έγκαιρη στήριξη πριν καν φτάσουμε σε αυτό το στάδιο είναι εξίσου κρίσιμη».
Η περίοδος δεν επιτρέπει εφησυχασμούς καθώς παρατηρείται «πανευρωπαϊκά, μια ανησυχητική τάση αυστηροποίησης των νόμων που αφορούν ανήλικους σε σύγκρουση με τον νόμο», λέει η Ναντίνα Τσεκέρη. «Και στην Ελλάδα, οι νέες νομοθετικές αλλαγές καθιστούν ευκολότερο ένας ανήλικος να οδηγηθεί σε κατάστημα κράτησης, στερούμενος την ελευθερία του. Ωστόσο, η εμπειρία και η έρευνα δείχνουν καθαρά ότι η αυστηροποίηση και η καταστολή δεν λειτουργεί εγκληματοπροληπτικά. Αντιθέτως, λειτουργούν θεραπευτικά τα αναμορφωτικά προγράμματα, η ψυχολογική υποστήριξη, η κοινωνική εργασία, η τέχνη και ο αθλητισμός. Πάνω απ’ όλα, λειτουργεί η στήριξη της οικογένειας, ώστε να μη μεταβιβάζεται το τραύμα και ο αποκλεισμός από γενιά σε γενιά. Δικαιοσύνη, για εμένα, είναι κάτι πολύ ευρύτερο από μια δικαστική διαδικασία. Ξεκινά στη γειτονιά, στο σχολείο, στην κουλτούρα που διέπει το κράτος το ίδιο. Ξεκινά τη στιγμή που ένα παιδί νιώθει ότι ακούστηκε, ότι έγινε σεβαστό, ότι του δόθηκε χώρος να υπάρξει. Τα παιδιά αξίζουν και έχουν το απόλυτο δικαίωμα να τους φερόμαστε δίκαια. Ολα τα υπόλοιπα είναι μονόδρομος».
