Έπειτα από ένα θερμό, και όχι μόνο κλιματολογικά, καλοκαίρι, ο Σεπτέμβριος μπήκε ορμητικός αναδεικνύοντας έντονες αντιθέσεις στην καρδιά της Ευρώπης. Η φον ντερ Λάιεν με την ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης θέλησε να κάνει μια επίδειξη ισχύος προς τα έξω, τη στιγμή όμως που υπάρχουν βαθιές αντιφάσεις και ρωγμές στο εσωτερικό – η μεταναστευτική πολιτική είναι μια από αυτές, όπως δείχνει ένας νέος νόμος για τη μετανάστευση στην Ελλάδα και μια απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου που αφορά την Ελλάδα.
Κινούμενη στην αντίθετη κατεύθυνση, η έκθεση προοπτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιμετωπίζει τη μετανάστευση ως αναγκαιότητα για την ανθεκτικότητα και την ανάπτυξη όχι ως απειλή. Τέλος, η διεύρυνση της ΕΕ παραμένει στο προσκήνιο με την υποψηφιότητα του Μαυροβουνίου για το 2028 να κερδίζει έδαφος. Μεγάλα ερωτήματα γύρω από τα δικαιώματα, την αλληλεγγύη και την κατεύθυνση του ευρωπαϊκού μέλλοντος κυριαρχούν στις συζητήσεις του μήνα.
Σύνοψη Αυγούστου 2025: στάχτες και χάρτινες ασπίδες
Ο Αύγουστος αποκάλυψε το διπλό πρόσωπο της Ευρώπης. Στις Βρυξέλλες, ο Ευρωπαϊκός Νόμος για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης τέθηκε σε ισχύ και χαιρετίστηκε ως μια νέα εποχή για τη δημοκρατία και την ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Ο νόμος αυτός υπόσχεται διαφάνεια, αλλά κρύβει αρκετά μεγάλα παραθυράκια, ώστε οι κυβερνήσεις να συνεχίσουν να παρακολουθούν ή να ασκούν πιέσεις στους δημοσιογράφους. Η εφαρμογή του εξαρτάται από τις εθνικές νομοθεσίες και κυβερνήσεις, οι οποίες όμως καθυστερούν ή και αντιδρούν, καθιστώντας τον περισσότερο σύμβολο παρά πραγματική ασπίδα. Την ίδια στιγμή, στη Μεσόγειο, πάνω από ένα εκατομμύριο εκτάρια έγιναν στάχτη, δεκάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και χιλιάδες εκτοπίστηκαν, καθώς οι πυρκαγιές μαίνονταν από την Ισπανία έως την Ελλάδα. Η κλιματική αλλαγή τις έκανε πολύ πιο συχνές, αλλά δεκαετίες αμέλειας, υποχρηματοδότησης της πολιτικής προστασίας και απερίσκεπτης χρήσης γης μετέτρεψαν τον κίνδυνο σε καταστροφή. Όλα τα παραπάνω μαζί αποκαλύπτουν τα κενά των ευρωπαϊκών αξιώσεων προστασίας. Τα δικαιώματα και η ασφάλεια γιορτάζονται με λόγους, αλλά εγκαταλείπονται στην πράξη. Ο Αύγουστος του 2025 θα μείνει στη μνήμη όχι για την πρόοδο, αλλά για την υπενθύμιση ότι χωρίς πολιτική επιβολή, λογοδοσία και πραγματικές επενδύσεις η Ευρώπη προσφέρει στους πολίτες της μόνο χάρτινες ασπίδες και τους αφήνει μες στις στάχτες.
Μια ρωγμή στην «Ευρώπη-φρούριο»: το κόστος του αποκλεισμού
Στις αρχές Αυγούστου, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξέδωσε μια σημαντική απόφαση κατά της συμφωνίας της Ιταλίας με την Αλβανία για τις «ασφαλείς χώρες» προέλευσης, απορρίπτοντας την προσπάθεια της Ιταλίας να χρησιμοποιήσει, χωρίς τις απαραίτητες εγγυήσεις, κέντρα στην Αλβανία για την κράτηση και επεξεργασία αιτημάτων ασύλου ανθρώπων που έρχονται από χώρες όπως το Μπανγκλαντές και η Αίγυπτος. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης τόνισε ότι κάθε χαρακτηρισμός μιας χώρας ως «ασφαλούς» πρέπει να είναι διαφανής, να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο και να διασφαλίζει την προστασία όλων των ατόμων, ιδιαίτερα των ευάλωτων ομάδων. Η Διεθνής Αμνηστία χαιρέτισε την απόφαση, χαρακτηρίζοντάς την ένα «αποφασιστικό πλήγμα» σε μια συμφωνία για τη μετανάστευση που παρακάμπτει το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το διεθνές δίκαιο.Την ίδια στιγμή, στην Ελλάδα, η κυβέρνηση προώθησε στις αρχές Σεπτεμβρίου μια σαρωτική νομοθεσία που επιδεινώνει δραματικά την κατάσταση εκείνων που απορρίπτεται η αίτησή τους για άσυλο . Σύμφωνα με τον νέο νόμο, εκείνοι των οποίων οι αιτήσεις απορρίπτονται πρέπει να εγκαταλείψουν τη χώρα μέσα σε 14 ημέρες, ειδάλλως αντιμετωπίζουν ποινές φυλάκισης δύο έως πέντε ετών· οι απορριφθέντες χάνουν επίσης το δικαίωμα νομιμοποίησης μετά από μακροχρόνια παραμονή, ενώ όσοι φτάνουν χωρίς έγγραφα μπορεί να κρατούνται έως και 24 μήνες. Τον Αύγουστο, η κυβέρνηση πρότεινε επίσης την υποχρεωτική χρήση ηλεκτρονικών βραχιολιών για τα εν λόγω άτομα κατά τη διάρκεια της περιόδου συμμόρφωσης, μαζί με πρόστιμα για τη μη συμμόρφωση και ακόμη και ένα «μπόνους εθελοντικής απέλασης». Τα μέτρα αυτά αντιπροσωπεύουν μια ανησυχητική απομάκρυνση από τη δίκαιη διαδικασία και τους ανθρωπιστικούς κανόνες, τοποθετώντας ήδη ευάλωτους ανθρώπους σε συνθήκες ακραίας επισφάλειας.
Στο οικονομικό μέτωπο, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Κριστίν Λαγκάρντ, υπενθύμισε στα τέλη Αυγούστου ότι η μετανάστευση δεν αποτελεί μόνο πολιτική πρόκληση, αλλά και σανίδα σωτηρίας για την οικονομία και την κοινωνία. Σημείωσε ότι στους ξένους εργαζόμενους οφείλεται το ήμισυ περίπου της πρόσφατης αύξησης του εργατικού δυναμικού στη ζώνη του ευρώ και ότι χωρίς αυτούς πολλές οικονομίες θα έδειχναν πολύ πιο αδύναμες μετά την πανδημία. Η ομιλία της υπογραμμίζει μια θεμελιώδη αντίφαση στις τρέχουσες ευρωπαϊκές συζητήσεις για τη μετανάστευση: ενώ πολλές κυβερνήσεις επιμένουν σε περιοριστικές πολιτικές (αναστολές οικογενειακής επανένωσης, αυστηροποίηση των κανόνων περί ασφαλών χωρών, αυστηρότερες ποινές), η Ευρώπη, στο σύνολό της, εξαρτάται από τη μετανάστευση, προκειμένου να διατηρηθεί η ανάπτυξη, να μετριαστεί η δημογραφική κάμψη και λειτουργούν οι δημόσιες υπηρεσίες. Εάν η πολιτική συνεχίσει να κατευθύνεται προς τον αποκλεισμό, το κοινωνικό και οικονομικό κόστος μπορεί να αποδειχθεί πολύ βαρύτερο απ’ όσο πολλοί φαντάζονται.
Έκθεση Προοπτικής 2025: οι μετανάστες ως πλεονέκτημα και όχι απειλή
Η Έκθεση Στρατηγικής Προοπτικής 2025 καθιστά σαφές ότι η μετανάστευση δεν είναι δευτερεύον ζήτημα αλλά κεντρικό στοιχείο της ανθεκτικότητας της Ευρώπης, σε πολλαπλές διαστάσεις: δημογραφική, οικονομική, κοινωνική και γεωπολιτική. Επισημαίνει ότι η δημογραφική κάμψη, η γήρανση του πληθυσμού και η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού είναι βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Αυτές οι τάσεις εντείνουν την ανάγκη για την υποδοχή της μετανάστευσης όχι μόνο ως «βαλβίδας εκτόνωσης», αλλά ως στρατηγικού πλεονεκτήματος: η ανθρώπινη διάστασή της στηρίζει τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, διατηρεί ζωντανά τα κοινωνικά συστήματα πρόνοιας και καλύπτει ελλείψεις εργατικού δυναμικού, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η υγεία, η φροντίδα, η γεωργία και η τεχνολογία. Με άλλα λόγια, η μεταναστευτική πολιτική πρέπει να σχεδιάζεται με προοπτική, όχι απλώς ως αντίδραση σε κρίσεις στα σύνορα.
Επιπλέον, το βασικό θέμα της Έκθεσης –«Ανθεκτικότητα 2.0»– αναφέρεται ρητά στην ανάγκη η Ευρώπη να δρα προνοητικά, προληπτικά και μετασχηματιστικά. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να επενδύσει τώρα μεριμνώντας για νόμιμες οδούς μετανάστευσης, υποδομές ένταξης και τη συνοχή της κοινωνίας· διαφορετικά κινδυνεύει από την πολιτική πόλωση, την ξενοφοβία και την εκμετάλλευση των μεταναστών από δίκτυα διακινητών. Η Έκθεση επισημαίνει απειλές για την ευημερία των πολιτών και την κοινωνική ανθεκτικότητα — η μετανάστευση εμφανίζεται συνήθως ως κομμάτι των απειλών, στην πραγματικότητα όμως μπορεί να βοηθήσει στην ουσιαστική αντιμετώπισή τους, αν υπάρχουν οι κατάλληλες πολιτικές. Μια μεταναστευτική πολιτική που σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα, εξασφαλίζει δίκαιη μεταχείριση, ταχύτερη οικογενειακή επανένωση και οικοδομεί την ένταξη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ουσιώδης όρος για τη διατήρηση των δημοκρατικών αξιών και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Χωρίς αυτά, εμφανίζονται ρωγμές στην κοινωνική αλληλεγγύη, την οποία η Έκθεση θεωρεί θεμέλιο της μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας.
Τέλος, η προοπτική της στρατηγικής ανάλυσης επιμένει ότι η εξωτερική διάσταση της μετανάστευσης, οι σχέσεις με γειτονικές χώρες και χώρες προέλευσης είναι ζωτικής σημασίας για τη στρατηγική αυτονομία και τις παγκόσμιες αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Έκθεση καλεί την Ευρωπαϊκή Ένωση να οικοδομήσει συνεκτικές παγκόσμιες συνεργασίες, να εξασφαλίσει βιώσιμες, ασφαλείς και νόμιμες οδούς μετανάστευσης και να δράσει προληπτικά, αντιμετωπίζοντας τις ρίζες του προβλήματος (συγκρούσεις, κλιματική αλλαγή, οικονομικές ανισότητες). Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη δεν μπορεί απλώς να σφραγίσει τα σύνορά της ή να συρρικνώσει τις νόμιμες διαδρομές χωρίς να πληρώσει το τίμημα: ανθρωπιστική ζημιά, πλήγμα στη φήμη και, τελικά, στρατηγική εξάρτηση. Μια πολιτική μετανάστευσης που βασίζεται στα δικαιώματα και την εξωστρέφεια είναι ταυτόχρονα ηθικά σωστή και γεωπολιτικά αναγκαία, για μια Ευρωπαϊκή Ένωση που φιλοδοξεί να είναι ανθεκτική, αξιόπιστη και δίκαιη έως το 2040 και ακόμα παραπέρα.
«Η Ευρώπη βρίσκεται σε μάχη»: ισχυρή ρητορική – ασθενής πραγματικότητα
Η ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για το 2025, στο Στρασβούργο παρουσιάστηκε ως στιγμή ευρωπαϊκής ισχύος, μια διακήρυξη αυτού που η ίδια αποκάλεσε το «στιγμιότυπο ανεξαρτησίας» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε μια εποχή πολέμων, εμπορικών συγκρούσεων και μεταβαλλόμενων συμμαχιών.
Ωστόσο, πίσω από τη σίγουρη ρητορική κρύβεται μια Ευρώπη που παραμένει βαθιά εξαρτημένη, διχασμένη και αβέβαιη για τις ίδιες της τις προτεραιότητες. Η φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε περαιτέρω στήριξη στην Ουκρανία, νέες κυρώσεις κατά της Ρωσίας, κυρώσεις κατά του Ισραήλ λόγω της Γάζας, καθώς και την υπεράσπιση μιας αμφιλεγόμενης εμπορικής συμφωνίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες για να αποφευχθεί ένας ευρύτερος δασμολογικός πόλεμος. Τα μέτρα αυτά εμφανίστηκαν ως πράξεις κυριαρχίας και ανθεκτικότητας, αλλά στην πραγματικότητα υπογραμμίζουν την ευθραυστότητα της θέσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ευρώπη δεν δείχνει ισχύ και ανεξάρτητη πολιτική, αλλά διαχειρίζεται ξανά την ευαλωτότητά της, υποχωρώντας σε ισχυρότερες δυνάμεις.
Αυτό που προκάλεσε εντύπωση δεν ήταν μόνο όσα επέλεξε να τονίσει η φον ντερ Λάιεν, αλλά και όσα απέφυγε να αναφέρει. Ενώ μίλησε αναλυτικά για τα παραπάνω ζητήματα, το όραμά της για την κοινωνική και δημοκρατική ευρωστία της Ευρώπης παρέμεινε το λιγότερο ασαφές. Ο πληθωρισμός, η απογοήτευση των νέων, η στεγαστική κρίση, η οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας σε κράτη-μέλη ήταν ζητήματα στα οποία δόθηκε ελάχιστη προσοχή.
Οι αντιφάσεις της τοποθέτησής της ήταν βαθιές. Οι κυρώσεις παρουσιάστηκαν ως σαφής ηθική επιταγή, ειπώθηκαν όμως λίγα για τις επιπτώσεις που έχουν στους πολίτες της Ευρώπης Ευρωπαίους, όπως το υψηλότερο κόστος ενέργειας, η πίεση που ασκούν στις αλυσίδες εφοδιασμού, καθώς και οι πολιτικές διαιρέσεις μεταξύ των κρατών-μελών. Ταυτόχρονα, τα προτεινόμενα μέτρα κατά του Ισραήλ, όσο τολμηρά κι αν φαίνονται σε συμβολικό επίπεδο, εγείρουν ερωτήματα για τη νομική τους βάση και την πολιτική τους βιωσιμότητα.
Το να μιλάς για ισχύ δεν σημαίνει και ότι την έχεις. Η ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης σχεδιάστηκε για να εκπέμψει αυτοπεποίθηση, αλλά στην πραγματικότητα αποκαλύπτει τις αντιφάσεις μιας Επιτροπής που μιλά για ανεξαρτησία ενώ συνάπτει συμφωνίες που υπογραμμίζουν την εξάρτηση, που υπερασπίζεται τη δημοκρατία στο εξωτερικό ενώ παραβλέπει τη δημοκρατική διάβρωση στο εσωτερικό, που προειδοποιεί για εξωτερικές απειλές, ενώ αποτυγχάνει να αντιμετωπίσει τις κρίσεις εντός των ίδιων των συνόρων της. Αν αυτά προβάλλονται ως έκφραση ανεξαρτησίας της Ευρώπης, μοιάζουν πολύ περισσότερο με αυταπάτη παρά με ουσιαστικά στοιχεία.
Ο στόχος Μαυροβουνίου για ένταξη το 2028 και το μέλλον της Ένωσης
Καθώς το Μαυροβούνιο στοχεύει να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη ζώνη του ευρώ έως το 2028, μια νέα έρευνα δείχνει ότι οι Ευρωπαίοι είναι σήμερα πιο ανοιχτοί στη διεύρυνση, αλλά ταυτόχρονα επιφυλακτικοί απέναντι στο κόστος και τους κινδύνους της.
Το Μαυροβούνιο έχει θέσει έναν φιλόδοξο στόχο: να γίνει το επόμενο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να υιοθετήσει επίσημα το ευρώ μέσα στα επόμενα τρία χρόνια. Ο πρωθυπουργός Milojko Spajić (πρώην αναλυτής πιστώσεων στη Goldman Sachs) σχεδιάζει να ολοκληρώσει τις εναπομείνασες μεταρρυθμίσεις προσχώρησης έως το 2026, ανοίγοντας τον δρόμο για την ένταξη το επόμενο έτος.
Παρόλο που η χώρα χρησιμοποιεί ήδη ατύπως το ευρώ, η επίσημη είσοδος στη ζώνη του ευρώ απαιτεί αυστηρή συμμόρφωση με τους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον πληθωρισμό, το χρέος και τη δημοσιονομική σταθερότητα. Η ταχεία ανάπτυξη του Μαυροβουνίου, με το ΑΕΠ να έχει σχεδόν διπλασιαστεί από το 2020, ενισχύει την υπόθεσή του, αλλά η κεντρική τράπεζα έχει προειδοποιήσει ότι οι προβλέψεις είναι υπερβολικά αισιόδοξες, κάτι που δημιουργεί αμφιβολίες για την τήρηση του χρονοδιαγράμματος.
Μια νέα έρευνα του Ευρωβαρόμετρου δείχνει ότι οι Ευρωπαίοι είναι πιο υποστηρικτικοί στη διεύρυνση από οποιαδήποτε άλλη στιγμή την τελευταία δεκαετία. Περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες τάσσονται υπέρ της ένταξης νέων μελών εφόσον πληρούνται τα κριτήρια. Τα βασικότερα οφέλη που αναφέρουν είναι η ενίσχυση της παγκόσμιας επιρροής της ΕΕ (37%), μια μεγαλύτερη αγορά για τις επιχειρήσεις (37%) και περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης (31%).
Ταυτόχρονα όμως οι ανησυχίες παραμένουν έντονες: το 40% των ερωτηθέντων θεωρεί την ανεξέλεγκτη μετανάστευση ως το μεγαλύτερο πρόβλημα, ακολουθούμενη από την ενίσχυση της διαφθοράς και του εγκλήματος (39%) και το οικονομικό κόστος για τους φορολογούμενους (37%).
Η Ουκρανία παραμένει η πιο δημοφιλής υποψήφια, αν και η πρόοδός της εμποδίζεται από το βέτο της Ουγγαρίας. Το Μαυροβούνιο ακολουθεί από κοντά, με συνολικό ποσοστό υποστήριξης 51% σε όλη την ΕΕ και πλειοψηφική στήριξη σε επτά κράτη-μέλη. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η Βόρεια Μακεδονία και η Μολδαβία ακολουθούν λίγο πιο πίσω. Η Τουρκία, αντίθετα, παραμένει εξαιρετικά αντιδημοφιλής, με λιγότερους από δύο στους πέντε ερωτηθέντες να στηρίζουν την ένταξή της. Καθώς το Μαυροβούνιο κινείται με γρήγορα βήματα προς τον στόχο του για το 2028, η ΕΕ αντιμετωπίζει ένα γνώριμο δίλημμα: πώς να ισορροπήσει την ταχύτητα με την αξιοπιστία, εξασφαλίζοντας ότι η διεύρυνση θα ενισχύσει και δεν θα επιβαρύνει την Ένωση.
*Ομάδα Σύνταξης
Συντακτική ομάδα: Ιωάννα Βοττέα, Πέννυ Κωστάκη
Υπεύθυνος προγράμματος: Νίκος Παπακώστας
Επιμέλεια κειμένου: Στρατής Μπουρνάζος
Στο μηνιαίο μας broadcast:
Από τις μαζικές διαδηλώσεις που συνταράσουν τη Γαλλία έως τα δεκάδες πλοιάρια αλληλεγγύης που κατευθύνονται από την Ελλάδα και πολλές άλλες χώρες προς τη Γάζα, η Ευρώπη κινητοποιείται σε πολλά μέτωπα, εσωτερικά και εξωτερικά.
Παρακολουθήστε τα τελευταία επεισόδιά μας στο YouTube και βρείτε περισσότερο περιεχόμενο σε Instagram, TikTok και Spotify!
*Inter Alia σημαίνει μεταξύ άλλων στα λατινικά. Βασισμένη στη φιλοσοφία της συνεργασίας και της αμοιβαιότητας, η Inter Alia εργάζεται για την προώθηση της πολιτικής εκπαίδευσης, του κοινωνικού μετασχηματισμού και της συλλογικής δράσης. Εκφράζει την πρόθεση να στεκόμαστε πρόθυμα και με χαρά μεταξύ άλλων, να συν-δημιουργούμε, να κάνουμε παραχωρήσεις και να προωθούμε την κοινή πρόοδο και τη συλλογική νοημοσύνη.
