Τα «διαμάντια του γαλλικού στέμματος» και άλλες κλοπές έργων τέχνης

Ασφαλώς δεν είναι η μόνη πολύκροτη ληστεία σε μεγάλο μουσείο. Κι άλλες «κλοπές του αιώνα» έχουν γίνει που παίρνουν μεγάλη δημοσιότητα, εμπνέουν ταινίες, ντοκιμαντέρ και μυθιστορήματα, ενώ οι παραβατικοί συχνά ανάγονται σε φαεινά μυαλά καθώς αφηγούνται στα κανάλια, με μπόλικο σασπένς τις ιστορίες τους.

Τα τελευταία χρόνια έχουν εκσυγχρονιστεί τα συστήματα ασφαλείας στα μουσεία. Ωστόσο, κενά στην ασφάλεια, ελλείψεις στο προσωπικό φύλαξης και άλλα τρωτά σημεία εντοπίζονται από τους σύγχρονους Αρσέν Λουπέν που καταστρώνουν περίπλοκα σχέδια και συχνά αξιοποιούν συνεργάτες και πληροφοριοδότες, εξαφανίζοντας εν ριπή οφθαλμού πολύτιμα έργα τέχνης και κοσμήματα. Πολλά από αυτά «αγνοούνται», έχουν «καταστραφεί», δεν επιστρέφουν ποτέ στη θέση τους, ακόμα και όταν συλλαμβάνονται οι δράστες, οι οποίοι καλούνται να πληρώσουν αποζημιώσεις. Ομως, τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την πολιτιστική και ιστορική αξία αυτών των καλλιτεχνικών θησαυρών.

1. Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΚΛΟΠΗ ΣΤΙΣ ΗΠΑ. Δεκατρία αριστουργήματα έκαναν φτερά από το Μουσείο Isabella Stewart Gardner, στη Βοστόνη, το 1990, στη μεγαλύτερη ληστεία έργων τέχνης στην ιστορία των ΗΠΑ, η οποία 35 χρόνια μετά παραμένει ανεξιχνίαστη. Συν τοις άλλοις ενέπνευσε το 2021 τη μίνι σειρά ντοκιμαντέρ «This Is a Robbery: The World’s Biggest Art Heist» που προβλήθηκε από το Netflix.

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 18ης Μαρτίου 1990, δύο άνδρες μεταμφιεσμένοι σε αστυνομικούς μπήκαν στο μουσείο λέγοντας ότι δέχτηκαν μια κλήση. Γρήγορα ακινητοποίησαν τους δύο φύλακες ασφαλείας, δένοντάς τους με ταινία και ύστερα, με την ησυχία τους, αφαιρούσαν επί μία ώρα έργα τέχνης, 13 σημαντικούς πίνακες με τις υπογραφές μεταξύ άλλων των Ρέμπραντ, Βερμέερ, Ντεγκά, Μανέ, η αξία των οποίων ξεπερνάει τα 500 εκατ. δολάρια. Ορισμένα από τα έργα, συμπεριλαμβανομένης της «Καταιγίδας στη Θάλασσα της Γαλιλαίας» του Ρέμπραντ, αποκόπηκαν από τα πλαίσιά τους. Αυτά τα πλαίσια κρέμονται άδεια στο μουσείο μέχρι σήμερα για να θυμίζουν τη μεγάλη απώλεια.

2. Η ΚΛΟΠΗ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΣΤΑ ΚΑΘ’ ΗΜΑΣ. Σαφώς το κίνητρο είναι οικονομικό για τους ληστές, υπάρχουν όμως και κάποιοι που δηλώνουν «εραστές της τέχνης», όπως ο ελαιοχρωματιστής Γιώργος Σαρμαντζόπουλος ο οποίος τα ξημερώματα της 9ης Ιανουαρίου 2012 εκτέλεσε την «κλοπή του αιώνα» στην Εθνική μας Πινακοθήκη. Επειτα από πολύμηνη παρακολούθηση, εισέβαλε στο εσωτερικό του μουσείου από ένα ανασφάλιστο παράθυρο, παραπλάνησε με αλλεπάλληλους ψεύτικους συναγερμούς τον φύλακα και απέσπασε το «Γυναικείο κεφάλι» του Πάμπλο Πικάσο, τον «Ανεμόμυλο Στάμμερ» του Πιτ Μοντριάν και ένα θρησκευτικό σχέδιο του Μονκάλβο. Τρία έργα ανεκτίμητης αξίας, ιδιαίτερα ο Πικάσο που έχει αφιέρωση του διάσημου ζωγράφου προς τον ελληνικό λαό για την αντίστασή του στους ναζί. Ωστόσο ο Μονκάλβο κατέληξε στην τουαλέτα, σύμφωνα με τον δράστη, καθώς είχε αίμα από το χέρι του, το οποίο τραυμάτισε στην προσπάθειά του να διαφύγει. Εννέα χρόνια αργότερα βρέθηκαν τα κλοπιμαία μέσα σε μαύρες σακούλες, σε ρέμα στην Κερατέα, ενώ ο φιλότεχνος ληστής, που συνεργάστηκε με την αστυνομία, έπεσε στα μαλακά, καθώς καταδικάστηκε σε κάθειρξη έξι ετών με αναστολή.

3. «ΣΠΑΪΝΤΕΡΜΑΝ» ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ. Ενας δεξιοτέχνης παραβατικός, ο Βιέραν Τόμικ, ο «Σπάιντερμαν» όπως τον βάφτισαν οι Γάλλοι δημοσιογράφοι καθώς διακρινόταν για τις ακροβατικές του μεθόδους, ξεγύμνωσε το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Πόλης του Παρισιού τη νύχτα της 19ης Μαΐου 2010, αποσπώντας πέντε έργα των Πικάσο, Ματίς, Μπρακ, Μοντιλιάνι, Λεζέ, αξίας 100 εκατομμυρίων ευρώ. Αρχικά είχε λάβει εντολή να κλέψει μόνο ένα έργο του Λεζέ και έπειτα από καρτέρι έξι ημερών κατάφερε να παραβιάσει ένα παράθυρο του μουσείου, να αποφύγει συναγερμούς και κάμερες, να αρπάξει το έργο και να φύγει. Οταν όμως κατάλαβε ότι η ασφάλεια ήταν προβληματική επέστρεψε στο μουσείο και επέλεξε άλλους τέσσερις πίνακες που του άρεσαν. Ιδιαίτερα τον γοήτευσαν οι γυναίκες στον Μοντιλιάνι, όπως παραδέχτηκε σε ντοκιμαντέρ του Netflix. Συνελήφθη έναν χρόνο αργότερα και καταδικάστηκε σε 8 χρόνια κάθειρξη και πρόστιμο 104 εκατομμυρίων ευρώ, μαζί με τους συνεργούς του. Ωστόσο τα έργα δεν έχουν βρεθεί έκτοτε, ενώ ένας εκ των εμπλεκομένων ισχυρίστηκε ότι τα κατέστρεψε όταν φοβήθηκε πως η αστυνομία θα τον εντόπιζε.

4. Ο ΛΗΣΤΗΣ «ΗΡΩΑΣ» ΤΗΣ ΜΟΝΑ ΛΙΖΑ. Το Λούβρο έχει μακρά ιστορία σε κλοπές και απόπειρες. Στο στόχαστρο βρέθηκε η αινιγματική Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι το 1911 και όπως λέγεται, αυτή η κλοπή έκανε διάσημο τον πίνακα που δεν γέμιζε το μάτι με το μέγεθός του. Δράστης ήταν ο Βιντσέντζο Περούτζια, ο οποίος κρύφτηκε το βράδυ μέσα στο μουσείο και το πρωί έφυγε προσποιούμενος τον υπάλληλο, με τον πίνακα κάτω από το παλτό του. Συνελήφθη δύο χρόνια αργότερα στη Φλωρεντία και είπε ότι έκλεψε τον πίνακα του Ντα Βίντσι για να τον επιστρέψει στην Ιταλία, γι’ αυτό και θεωρήθηκε «πατριώτης» ήρωας στη χώρα του.

Πάντως οι έρευνες ήταν εκτεταμένες. Ακόμα και ο νεαρός τότε, Πάμπλο Πικάσο, που σύχναζε στο Λούβρο αναζητώντας έμπνευση για τους πίνακές του, θεωρήθηκε ύποπτος. Κατά την ανάκριση αποκάλυψε ότι ήταν κλεπταποδόχος, καθώς είχε αγοράσει δύο αρχαία ιβηρικά αγαλματίδια που είχαν εξαφανιστεί από το Λούβρο λίγα χρόνια νωρίτερα. Ασφαλώς αναγκάστηκε να τα επιστρέψει. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι, μετά την κλοπή, χιλιάδες άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων και πολλών που δεν είχαν δει ποτέ από κοντά τη Μόνα Λίζα, έσπευδαν στο Λούβρο για να δουν τον κενό πλέον χώρο τον οποίο καταλάμβανε κάποτε ο πίνακας του Ντα Βίντσι, πράγμα για το οποίο ο ψυχαναλυτής και συγγραφέας Darian Leader έγραψε ολόκληρο βιβλίο. Το «Η κλοπή της Μόνα Λίζα. Εικόνες-σύμβολα της ανθρώπινης επιθυμίας» κυκλοφορεί στα ελληνικά από τον Κέδρο, σε μετάφραση Μ. Σπηλιοπούλου. Η ίδια κλοπή ενέπνευσε ιδιαίτερα και τη λογοτεχνία, με πιο γνωστή περίπτωση το κλασικό πια αστυνομικό μυθιστόρημα «Ο άνθρωπος που έκλεψε την Τζοκόντα» του Martin Page που είχε πρωτοκυκλοφορήσει στα ελληνικά από την Αγρα.

5. Η «ΚΡΑΥΓΗ» ΕΚΑΝΕ ΦΤΕΡΑ ΣΕ ΕΝΑ ΛΕΠΤΟ. Στις 6.30 π.μ. στις 12 Φεβρουαρίου 1994 χτύπησε ο συναγερμός στην Εθνική Πινακοθήκη της Νορβηγίας, στις 6.31 η «Κραυγή» του Εντβαρντ Μουνκ είχε εξαφανιστεί. Ηταν η πιο γρήγορη ληστεία στον κόσμο και, όπως φαίνεται, οι δύο δράστες εκμεταλλεύτηκαν τη μετακίνηση του διάσημου πίνακα στο ισόγειο του μουσείου, εν όψει των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων. Εφτασαν με σκάλα ώς το παράθυρο, έσπασαν τα τζάμια και αφαίρεσαν το έργο με εργαλεία από τον τοίχο, αψηφώντας κάμερες ασφαλείας και περιπολικά που αμέσως έφτασαν επιτόπου. Πολλοί νόμιζαν ότι πρόκειται για διαφημιστικό κόλπο, ενώ οι κλέφτες είχαν και χιούμορ αφού άφησαν πίσω μια κάρτα που έγραφε «Ευχαριστώ για την κακή ασφάλεια»!

Η Νορβηγία έπεσε σε εθνικό «πένθος», ο διευθυντής του μουσείου ωστόσο ήταν σίγουρος ότι το πιο διάσημο έργο του Μουνκ ήταν αδύνατον να πουληθεί εν κρυπτώ, αφού έγινε γνωστό πως έχει κλαπεί. Πράγματι, έναν μήνα μετά οι ληστές απαίτησαν λύτρα 250.000 δολάρια για να επιστρέψουν τον πίνακα. Συμφώνησαν και τον άφησαν σε ένα ξενοδοχείο, αλλά η συμμορία πιάστηκε έπειτα από λίγο καιρό. Επικεφαλής της ήταν ο Pål Enger, ο οποίος καταδικάστηκε σε 6 χρόνια κάθειρξη – παλιός «γνώριμος» των αρχών καθώς είχε συλληφθεί στο παρελθόν για την κλοπή του «Βαμπίρ» του Μουνκ.

Ακόμα μία εκδοχή της «Κραυγής» κλάπηκε από το Μουσείο Μουνκ στο Οσλο, μαζί με τη «Μαντόνα» του, στις 22 Αυγούστου 2004. Δύο ληστές εισέβαλαν μέρα μεσημέρι στο μουσείο και με την απειλή όπλου ακινητοποίησαν τον φύλακα, μπροστά στα έκπληκτα μάτια των επισκεπτών. Για κακή τους τύχη κάποιοι τους φωτογράφησαν και η αστυνομία εντόπισε τα ίχνη τους. Συνελήφθησαν έξι άτομα και τα έργα βρέθηκαν με μικρές φθορές.

6. «Ο ΑΜΝΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ» ΣΤΟΥΣ ΝΑΖΙ. Το πλέον λεηλατημένο έργο είναι το αριστούργημα των Φλαμανδών ζωγράφων, αδελφών Χούμπερτ και Γιαν βαν Αϊκ «Προσκύνηση του Αμνού» ή «Ο Αμνός του Θεού» (1432) από τον Καθεδρικό Ναό της Γάνδης του Βελγίου. Το τεράστιο έργο -με διαστάσεις περίπου 4,4 επί 3,5 μέτρα και βάρος πάνω από δύο τόνους- έχει 12 ενότητες με βιβλικές εικόνες. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα τέχνης στην Ιστορία, ήταν «η πρώτη μεγάλη ελαιογραφία» και σηματοδότησε τη μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην τέχνη της Αναγέννησης.

Αφαιρέθηκε επτά φορές από την Αγία Τράπεζα, όπως από τους Καλβινιστές που ήθελαν να το κάψουν το 1566, από τα στρατεύματα του Ναπολέοντα το 1794, αλλά και από τους ναζί. Φημολογείται πως ο Χίτλερ το επιθυμούσε απεγνωσμένα, καθώς πίστευε ότι ήταν κωδικοποιημένος χάρτης για κρυμμένα χριστιανικά κειμήλια. Οι ναζί έκρυψαν το τεράστιο πολύπτυχο στο αλατωρυχείο Αλταουαζέ των Αλπεων μαζί με άλλα κλεμμένα, μέχρι που αποκαλύφθηκε και σώθηκε από τον αμερικανικό στρατό.

7. ΒΑΝ ΓΚΟΓΚ ΞΑΝΑ ΚΑΙ ΞΑΝΑ. Δύο φορές έχει δεχτεί πλήγμα το Μουσείο Βαν Γκογκ στο Αμστερνταμ. Το 2002 κλέφτες εισέβαλαν με σκάλα και βαριοπούλες και αφαίρεσαν δύο πίνακες («Αποψη της παραλίας του Σεβενίνγκεν» και «Εξοδος από την εκκλησία της Νουνέν»), οι οποίοι βρέθηκαν από την ιταλική αστυνομία 14 ολόκληρα χρόνια αργότερα, το 2016, σε κατοικία που συνδεόταν με τη μαφία της Νάπολης. Από το Μουσείο Βαν Γκογκ το 1991 είχαν επίσης κλαπεί 20 πίνακες αξίας άνω των 400 εκατομμυρίων ευρώ, συμπεριλαμβανομένου του διάσημου «Οι Πατατοφάγοι». Ευτυχώς βρέθηκαν λίγο μετά την κλοπή σε ένα εγκαταλελειμμένο αυτοκίνητο όχι πολύ μακριά από το μουσείο.

8. ΡΕΜΠΡΑΝΤ «ΤΑΚΕAWAY». Το παρατσούκλι «Ρέμπραντ Takeaway» ακολουθεί τον πίνακα με το πορτρέτο του Ιάκωβου ντε Γκέιν Γ’, καθώς είχε αφαιρεθεί τέσσερις φορές, το 1966, το 1973, το 1981 και το 1983 από την Πινακοθήκη Dulwich του Λονδίνου. Κάθε φορά ο πίνακας επέστρεφε έπειτα από ανώνυμα τηλεφωνήματα που ενημέρωναν ότι βρίσκεται κάτω από ένα παγκάκι ή πάνω σε ένα ποδήλατο, στο τάδε μέρος. Την τελευταία φορά ο διαρρήκτης μπήκε στην πινακοθήκη σπάζοντας τον φεγγίτη της και αφαίρεσε το πορτρέτο με λοστό από τον τοίχο. Η αστυνομία έφτασε μέσα σε τρία λεπτά, αλλά ήταν πολύ αργά. Ο πίνακας εντοπίστηκε έπειτα από τρία χρόνια στον σιδηροδρομικό σταθμό στο Μίνστερ της Γερμανίας.

9. ΚΑΙ ΛΗΣΤΕΣ ΚΑΙ ΕΜΠΡΗΣΤΕΣ. Τον γύρο του κόσμου έκανε στις 16 Μαΐου 2023 η είδηση ότι το δικαστήριο της Δρέσδης καταδίκασε πέντε άνδρες με ποινές από τέσσερα έως έξι χρόνια για τη ληστεία του 2019 στο Μουσείο Πράσινος Θόλος. Οι δράστες είχαν κλέψει 21 μοναδικά κοσμήματα του 18ου αιώνα, αξίας άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ, ανάμεσά τους το, 62 καρατίων, Διαμάντι της Δρέσδης, ο αστέρας του Τάγματος του Λευκού Αετού της Πολωνίας. Το δικαστήριο τους καταδίκασε και για εμπρησμό επειδή προκάλεσαν πυρκαγιά για να θέσουν εκτός λειτουργίας την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος στην είσοδο του κτιρίου, ενώ επιπλέον έκαψαν ένα αυτοκίνητο στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν. Οι δράστες συνελήφθησαν λίγους μήνες αργότερα, στο Βερολίνο και επέστρεψαν μεγάλο μέρος των κλοπιμαίων, όμως το κρατίδιο της Σαξονίας απαίτησε και αποζημίωση 89 εκατ. ευρώ για τα κοσμήματα που είχαν χαθεί και για τις ζημιές που είχε υποστεί το μουσείο.

Δεν έκλεψαν μόνο τα κοσμήματα, αλλά την ψυχή της Γαλλίας

Ηταν αναμφισβήτητα «η ληστεία του αιώνα» για τη Γαλλία». «Εθνική ντροπή», όπως την αποκάλεσαν πολιτικοί της Δεξιάς και της Ακρας Δεξιάς. «Αποτυχία», όπως παραδέχτηκαν στελέχη της κυβέρνησης Μακρόν. «Τεράστιο τραύμα», σύμφωνα με τη διευθύντρια του Λούβρου Λοράνς Ντε Καρ. Οπως και να την αποκαλέσει κανείς, η κινηματογραφικών διαστάσεων ληστεία στο μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου σε κοινή θέα, στο φως της μέρας και σε ώρα λειτουργίας το πρωί της περασμένης Κυριακής, αποτελεί ένα πολύ μεγάλο πλήγμα για τη χώρα: πολιτιστικό, οικονομικό και πολιτικό.

«Για να το πούμε διαφορετικά, δεν εκλάπησαν μόνο τα κοσμήματα, αλλά η ψυχή της Γαλλίας. Οχι τα κοσμήματα, αλλά το Λούβρο, το μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου και το παλιό ανάκτορο των βασιλέων. Eίναι η ληστεία της μνήμης μας, μιας ιδέας που έχουμε για το έθνος, του χθες και του σήμερα», έγραφε σε άρθρο του χθες ο διευθυντής σύνταξης της Le Monde Μισέλ Γκερέν.

Χρειάστηκαν δύο άνθρωποι (τόσοι πιστεύεται πως ήταν οι διαρρήκτες, πράγμα που επιβεβαιώνεται και από ένα βίντεο εξωτερικής λήψης που δόθηκε αργότερα στη δημοσιότητα), ένα αναβατώριο και μόλις τρία λεπτά και 58 δευτερόλεπτα για να κλαπούν οχτώ κομμάτια αμύθητης αξίας από την γκαλερί Απόλλων, χωρίς να ανοίξει μύτη και χωρίς κανείς να καταλάβει το παραμικρό, παρά μόνο αφού όλα είχαν τελειώσει. Η οικονομική ζημιά εκτιμάται στα 88 εκατομμύρια ευρώ. «Ποσό εξαιρετικά εντυπωσιακό, όμως δεν είναι σε καμία περίπτωση αντίστοιχο ούτε συγκρίσιμο με την ιστορική ζημιά», σχολίασε η εισαγγελέας του Παρισιού Λορ Μπεκιού.

Μέχρι χθες, τουλάχιστον ώς την ώρα που γραφόταν αυτό το κείμενο, οι ληστές παρέμεναν άφαντοι μαζί με τα κοσμήματα, παρά το ανθρωποκυνηγητό που έχουν εξαπολύσει εναντίον τους οι αρχές με περισσότερους από 100 αστυνομικούς στο πεδίο. Την ίδια στιγμή, η πολυτάραχη δεύτερη θητεία Μακρόν μετρά εξαιτίας της ληστείας άλλη μια σοβαρή κρίση στο ενεργητικό της, σε μια περίοδο όπου η Γαλλία δεν διαθέτει καν μία σταθερή κυβέρνηση. Οι καταγγελίες για σοβαρές ελλείψεις στον τομέα της ασφάλειας και στη στελέχωση του Μουσείου πέφτουν βροχή, τόσο από συνδικαλιστές και εργαζόμενους του Λούβρου, όσο και από την ίδια τη διευθύντριά του, Λοράνς Ντε Καρ, η οποία κλήθηκε την Τετάρτη να καταθέσει ενώπιον της γαλλικής Γερουσίας για το ζήτημα.

Τα περισσότερα βέλη στρέφονται κατά της υπουργού Πολιτισμού Ρασιντά Ντατί, η οποία κατηγορείται ότι εκώφευε στις εκκλήσεις των εργαζομένων και της διεύθυνσης του Λούβρου για τα προβλήματα και τους κινδύνους που αντιμετώπιζε το Μουσείο. Προς το παρόν, ο Μακρόν δεν σκέφτεται να τη «θυσιάσει». Η κυβέρνηση που βάλλεται πανταχόθεν προσπαθεί να βγάλει προς τα έξω μια εικόνα ενότητας. Ο υπουργός Εσωτερικών Λοράν Νουνιές έστειλε οδηγία για την αναθεώρηση και ενδεχόμενη ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας σε όλα τα πολιτιστικά ιδρύματα της Γαλλίας. Ο ίδιος ο Εμανουέλ Μακρόν ζήτησε να επιταχυνθεί η ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας στο Λούβρο. Πολύ αργά, μάλλον. Αν πάντως κάτι είναι βέβαιο, είναι πως οι συνέπειες της ληστείας θα είναι πολλαπλές και οι περισσότερες ίσως να μη φανούν άμεσα, αλλά σε βάθος χρόνου.