Ταξίδι μνήμης με τρένο

Η Μαρία Ανδρομάχη Χατζηνικολάου είναι εικαστικός και ερευνήτρια, μια ολιστική καλλιτέχνις που όχι μόνο διδάσκει φοιτητές, αλλά διδάσκει (δίχως διδακτισμό) την ίδια τη μνήμη στη συλλογική μας καθημερινότητα. Πώς γίνεται αυτό; Οπως το κάνει η ίδια – όπως θα το έκανε το ίδιο μας το σώμα αν συνυπήρχαμε με όσα δεν θέλουμε να υπάρχουν μέσα μας: δηλαδή την αλήθεια της ιστορίας μας, προσωπικής όσο και κοινωνικής.

Η Μαρία Ανδρομάχη Χατζηνικολάου αυτή τη φορά ανέδειξε μέσα από τον ίδιο τον τόπο (όπως κάνει πάντα) μνήμες που ταξίδεψαν. Με τρένο. Δημιουργώντας ένα απτό ταξίδι μνήμης, το MemoRail. Με κανονικούς σταθμούς. Πού; Εκεί που βασιλεύει η διαφθορά και ο κρυφοφασισμός δίπλα στην ομορφιά, την προγονική μοναδικότητα όπως την ύμνησε ο Ευριπίδης και την ιδιαιτερότητα των ανθρώπων του: στον Βόλο και το Πήλιο. Διαδρομή: από τα Ανω Λεχώνια έως τις Μηλιές Πηλίου. Πώς; Με το θρυλικό τρενάκι του Πηλίου. Γιατί; «Στόχος ήταν η σύνδεση της τοπικής και της δημόσιας ιστορίας με τη σύγχρονη καλλιτεχνική πράξη και τη θεατρική επιτέλεση, προτείνοντας μια συνθήκη που δεν αναζητά τη μία, τελική αφήγηση, αλλά τη βιωμένη συνάντηση με τα ίχνη του παρελθόντος». Αυτά μας είπε η ίδια η ερευνήτρια/καλλιτέχνις. Και συνεχίζει: «Οπως η μνήμη δεν είναι ευθύγραμμη αλλά αποσπασματική και ρέουσα, έτσι οργανώνεται και η εμπειρία τού MemoRail. Ξεδιπλώνεται μέσα από έργα in situ, αρχειακά τεκμήρια, προφορικές μαρτυρίες, στάσεις και τοπία, τα οποία εμφανίζονται στον θεατή σαν θραύσματα που βιώνονται πριν ερμηνευτούν. Τα έργα τέχνης γίνονται έτσι ‘‘ερμηνευτές’’ και ‘‘συνομιλητές’’. Αλλοτε συμπληρώνουν κενά, άλλοτε αντιστοιχούν μνήμες και εικόνες κι άλλοτε στέκονται ως δημιουργικές σιωπές, αφήνοντας χώρο στον καθένα να συνδέσει το δικό του παρόν με το κοινό παρελθόν.

Το θρυλικό τρενάκι του Πηλίου δεν είναι απλώς μέσο μετακίνησης ή τουριστική ατραξιόν, αλλά ένα ζωντανό αρχείο, που κουβαλά μνήμες από την κατασκευή του έως τον ρόλο του στην Κατοχή και την Αντίσταση. Αυτές οι μνήμες αναδύονται ξανά μέσα από τις στάσεις και τα έργα των καλλιτεχνών, όπου οι εφήμερες παρεμβάσεις δεν εικονογραφούν το παρελθόν· αντίθετα λειτουργούν ως σημεία ενεργοποίησης και βιωματικής πρόσληψης, καλώντας τον θεατή να συμμετάσχει ενεργά.

Μέσα σε αυτή τη ροή, η θεατρική επιτέλεση δίνει φωνή σε ιστορίες ανθρώπων, γεγονότα της Κατοχής, αντιστασιακές πράξεις αλλά και στιγμές καθημερινότητας που εκτυλίχθηκαν ανάμεσα στις ράγες. Ο συρμός μετατρέπεται σε σκηνή όπου η μνήμη και η φαντασία συναντιούνται, επανασυνδέοντας την ατομική εμπειρία με τη συλλογική ιστορία.

Το MemoRail εμπλουτίζει τον δημόσιο λόγο με καλλιτεχνικούς τρόπους πρόσληψης και αναδεικνύει τη συλλογική μνήμη ως κοινό αγαθό. Δεν ολοκληρώνεται όμως στη διαδρομή του τρένου· συνεχίζεται στον διάλογο που γεννά, στις σκέψεις και στα ερωτήματα που αφήνει ανοιχτά. Ετσι, η μνήμη μετατρέπεται σε ενεργό στοιχείο της κοινότητας, αφετηρία για νέες αφηγήσεις και νέες μορφές συνύπαρξης» καταλήγει.

Η διαδρομή αυτή στο παρελθόν, που έγινε στο παρόν, μέσω καλλιτεχνημάτων και καλλιτεχνών που «έδειχναν τη διαδρομή» πραγματοποιήθηκε πριν από λίγες μέρες, 27-28/9/2025. Δεκάδες κόσμου έλαβαν μέρος. Ηθελαν. Εζησαν. «Η μνήμη μετατράπηκε σε ενεργό στοιχείο της κοινότητας, σε αφετηρία για νέες αφηγήσεις και μορφές συνύπαρξης» μας λέει η Μαρία. Ακριβώς αυτό συνέβη. Και τυχεροί όσοι το βίωσαν.

Από εμάς μια ευχή, να βρεθούμε σε όλες τις αντίστοιχες ανα-παραστάσεις της Μαρίας, ένα ευχαριστώ στον Σπύρο Τσαλαπάτα που ό,τι δημιουργεί «στέκει» όπως και τα όσα έφτιαχνε η οικογένειά του (ιστορική η οικογένεια Τσαλαπάτα) και μια τεράστια απορία: στον Βόλο του Μπέου μπορούν και γίνονται τέτοια πράγματα; Ανάδειξη της μνήμης (από την Κατοχή ακόμα!) με τη συμβολή του ίδιου του γεωτοπίου; Απίστευτα πράγματα! Αν μη τι άλλο, αξέχαστα.

ℹ️ Το όλο εικαστικό-ερευνητικό-παραστατικό εγχείρημα πάνω στην αρχική σύλληψη της κ. Χατζηνικολάου διοργανώθηκε από τον Σύλλογο Ιστορίας και Μνήμης Εθνικής Αντίστασης (ΣΙΜΕΑ), σε συνεργασία με την καλλιτεχνική-ερευνητική ομάδα artspirators. Την ιστορική-αρχειακή έρευνα και την επιμέλεια κειμένων έκανε η Αγγελική Νικολάου. Συμμετείχαν οι καλλιτέχνες: Γρηγόρης Γαλάτης, Θοδωρής Ζαφειρόπουλος, Λίνα Θεοδώρου, Νίκος Καναρέλης, Μαρία Παπανικολάου, Μαρία Πασχαλίδου, Λευτέρης Πλαβός, Γιάννης Σαββίδης, Δημήτρης Σκουρογιάννης, Μαρία Ανδρομάχη Χατζηνικολάου, Κώστας Χριστόπουλος, Αλέξανδρος Ψυχούλης. Συνδιοργάνωση: Περιφερειακή Ενότητα Μαγνησίας. Με τη στήριξη των Σιδηροδρόμων Ελλάδος και της Hellenic Train για την ιστορική γραμμή του Πηλίου. Με την επιχορήγηση και την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού.