Απλά δεν υπάρχει. Λίγα χιλιόμετρα βόρεια από το χωριό Μονοδένδρι, ακολουθείς το λιθόστρωτο μονοπάτι που ξεκινάει από τη θέση Οξιά. Βαθίσκιωτο στο μεγαλύτερο μέρος του, με τεράστια ανοίγματα κατά τόπους που αφήνουν το βλέμμα να φτάσει ως απέναντι, στο όρος Τύμφη που ορθώνεται ως τον ουρανό ή να χαθεί στη χαράδρα του Βίκου.
Άλλοτε δίπλα σου, κάτω από τα πόδια σου ξεκινάνε απότομοι γκρεμοί κι άλλοτε βρίσκεσαι μέσα στο πυκνό δάσος που καλύπτει τις πλαγιές και δε σε αφήνει να δεις παραπέρα. Στο τέρμα του μονοπατιού, το χτιστό κυκλικό μπαλκόνι δε σε αποζημιώνει απλά: σε απογειώνει, προσφέροντας μια πανοραμική θέα στο… χάος που σου κόβει την ανάσα. Διόλου τυχαία ονομάζεται το «μπαλκόνι του θεού».
Οι κορυφές της Αστράκας απέναντι, όπως είναι παραταγμένες μοιάζουν με πύργους. Η ματιά δεν φτάνει κάτω, όχι μόνο γιατί το βάθος είναι μεγάλο αλλά επίσης επειδή η βλάστηση είναι τόσο πυκνή. Κι εκεί που τελειώνουν οι φαντασμαγορικοί ορεινοί όγκοι που βάφει ο ήλιος ανάλογα με την ώρα, ανοίγεται μια ατέλειωτη θέα στον ορίζοντα και την κοιλάδα που ξεδιπλώνονται μετά το φαράγγι με το ποτάμι, τον Βοιδομάτη να λάμπει σα φίδι χαράζοντας τη μη ευθύγραμμη διαδρομή του στο κέντρο της.
Βρισκόμαστε στην καρδιά του φαραγγιού και συνειδητοποιούμε ότι όλα μπορείς να τα αναφέρεις για αυτόν τον τόπο που συμπυκνώνει τόσα πολλά μέρη ενδιαφέροντος σε τόση μικρή έκταση: χαράδρες, φαράγγια, από τα τελευταία ελεύθερα ποτάμια στην Ευρώπη, καταρράκτες, θερμές πηγές, σπηλιές κορυφογραμμές και οροσειρές, δάση και ιδιαίτερη γεωλογία που διαμορφώνει επιβλητικούς βραχώδης σχηματισμούς, χωριά καμωμένα από πέτρα.
Όμως αυτό που δεν μπορείς να μεταφέρεις με τίποτα είναι η αίσθηση ή καλύτερα η σαστιμάρα όταν αντικρύζεις το αφειδώλευτο μεγαλείο μιας γενναιόδωρης φύσης.
Η ιδιαίτερη γεωμορφολογία της που φτάνει εκατοντάδες εκατομμύρια πίσω και η γεωλογική της αξία όπως αποτυπώνεται στους ορεινούς όγκους και τα φυσικά γλυπτά από λίθο είναι ένας από τους λόγους που αυτό το κομμάτι της Ηπείρου, έκτασης 1200 τετραγωνικών χιλιομέτρων ανάμεσα στους Δήμους Κόνιτσας και Ζαγορίων χαίρει παγκόσμιας αναγνώρισης και από το 2015 ανήκει στα «Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO» μαζί με άλλες 9 περιοχές από την Ελλάδα και 213 από ολόκληρο τον κόσμο: πρόκειται για το διεθνώς γνωστό ως «Γεωπάρκο Βίκου Αώου».
Και ως ένας τέτοιος μοναδικός τόπος όχι μόνο ιδιαίτερης γεωμορφολογίας αλλά και εξαιρετικού κάλους, εισήλθε στο διεθνές καθεστώς προστασίας που προάγει την επιστημονική έρευνα, αλλά ταυτόχρονα αποσκοπεί στην περιβαλλοντική εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση του κοινού και την ήπια ανάπτυξή του με γνώμονα το βέλτιστο καλό των κατοίκων, της τοπικής οικονομίας και το σεβασμό του φυσικού τοπίου. Έργο που έχει αναλάβει η Αναπτυξιακή Ηπείρου που μας έχει προσκαλέσει σε αυτό το ταξίδι.
Γεωπάρκο «Μπουτίκ»
Η φυσική, πολιτιστική και κοινωνική κληρονομιά που περιλαμβάνει το Γεωπάρκο προκαλεί το θαυμασμό: Για παράδειγμα το φαράγγι του Βίκου που διατρέχει ο παραπόταμος του Αώου Βοϊδομάτης, όχι μόνο ανήκει και στο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000 αλλά είναι και στο βιβλίο Γκίνες για τις αναλογίες του βάθος, πλάτος, ύψος.
Έχει σχετικά μικρό άνοιγμα- πλάτος σε σχέση με το μεγάλο βάθος του που ξεπερνά σε σημεία τα χίλια μέτρα κι ας μην είναι τεράστιο το μήκος του που φτάνει περίπου τα 11 χιλιόμετρα. Και καταφέρνει να αναπτύσσει είδη χλωρίδας που δύσκολα συναντάς στο ίδιο μέρος ακριβώς επειδή έχει αυτές τις εναλλαγές στο ύψος και στο υπέδαφος διαμορφώνοντας συνθήκες που επιτρέπουν την ανάπτυξη εντελώς διαφορετικών ειδών εξασφαλίζοντας μια πρωτόγνωρη βιοποικιλότητα.
Είναι ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά που καθιστούν το Γεωπάρκο τόσο ξεχωριστό: είναι «μπουτίκ». Συγκεντρώνει σε αυτήν την μικρή έκταση, συμπυκνωμένα, μεγάλο εύρος αξιόλογων στοιχείων φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος. Ενδεικτικά σε αυτά τα 1217 τ.χλμ με τους 62 οικισμούς εκ των οποίων οι 34 είναι χαρακτηρισμένοι παραδοσιακοί και τους 8.000 κατοίκους το υψόμετρο εκτείνεται από τα 371 μέτρα που είναι το ελάχιστο ώς τα 2.637 μέτρα που είναι η ψηλότερη κορφή.
Αυτή η μεγάλη υψομετρική διαφορά του δίνει ένα ακόμη ξεχωριστό γνώρισμα: πρόκειται για ένα μοναδικό σημείο συνάντησης της ψυχρόβιας χλωρίδας και πανίδας της κεντρικής Ευρώπης με την θερμοβια μεσογειακή. Μόνο οι αναγνωρισμένοι γεώτοποι είναι 51. Έχει θεσμοθετημένες επτά περιοχές Δικτύου Νatura 2000 και δύο εθνικούς δρυμούς (Βίκου -Αώου και Εθνικό Πάρκο Βορείου Πίνδου).
Η βιοποικιλότητα είναι θαυμαστή με πάνω από 1700 είδη χλωρίδας και πανίδα που συναποτελούν 230 είδη ζώων και 167 είδη πουλιών ανάμεσά τους η σπάνια αγριόγιδα και ο απειλούμενος με εξαφάνιση ταξιδευτής μεγάλων αποστάσεων που έρχεται για να ξεκαλοκαιριάσει εδώ, ασπροπάρης ή κουκοκάλογο.
Η μοναδικότητα της περιοχής δεν εξαντλείται σε αυτό το σημείο: εκτός από τον πλούτο των γεωλογικών και φυσικών στοιχείων που συγκροτούν μια λίστα 126 κηρυγμένων μνημείων από το υπουργείο περιβάλλοντος, η περιοχή έχει σπουδαία ιστορική κληρονομιά και πολιτισμό που αποτυπώνεται στα 184 κηρυγμένα μνημεία -αρχαία, βυζαντινά και κυρίως μεταβυζαντινά αλλά και νεώτερα.
Άνθρωποι
Όμως ένας τόπος είναι και οι άνθρωποί του. Κι εμείς είχαμε την τύχη να περιηγηθούμε σε αυτό το θαύμα της φύσης από τους ανθρώπους που συμβάλλουν στη διατήρηση και ανάδειξή του με επιστημονικά εχέγγυα και μας έδωσαν περισσότερη γνώση από όση χωράει σε ένα δημοσιογραφικό κομμάτι αλλά πάνω από όλα μοιράστηκαν μαζί μας την αγάπη τους για έναν τόπο αποδεικνύοντας έμπρακτα τις μορφές και το βάθος που μπορεί να λάβει η φροντίδα και έγνοια για έναν τόπο.
Οι γεωλόγοι του άλλοτε ΙΓΜΕ που πίστεψαν στην παγκόσμια αξία αυτής της περιοχής προετοιμάζοντας την διεθνή αναγνώρισή της, Παναγιώτης Πάσχος και Ευάγγελος Νικολάου είναι οι άνθρωποι που μας ξενάγησαν στο απίστευτο Πέτρινο Δάσος, με τους πετρώδεις σχηματισμούς να δημιουργούν ένα απόκοσμο βραχώδες τοπίο μάρτυρα της ιστορίας της γης αντανακλώντας πάνω τους τις γεωλογικές εποχές, από τότε ακόμη που ήταν καλυμμένη με νερό και η ηλικία της σημειωνόταν σε στρώσεις ιζημάτων.
Η γεωλογική ιστορία του γεωπάρκου ξεκινά στην Ιουρασική περίοδο, διακόσια εκατομμύρια χρόνια πριν, περνά από την Ηώκαινο και δίνει διαφορετικούς τύπους ιζημάτων και πετρωμάτων που αποτυπώνουν το χρόνο πριν από τον άνθρωπο. Ο συντονιστής του γεωπάρκου, βιολόγος Χαρητάκης Παπαϊωάννου πολύτιμη πηγή πολύπτυχων γνώσεων όχι μόνο για την άγρια ζωή αλλά και για την ιστορία αυτού του τόπου που αν υπήρχε εγκυκλοπαίδεια για την περιοχή θα είχε την υπογραφή του.
Όταν ανέβασε την αποστολή στο ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, ψηλά στην Κόνιτσα, μας έδειξε τις πλαγιές που έγιναν μερικές από τις αποφασιστικότερες μάχες στην ιστορία της χώρας: τα στρατηγικά υψώματα που άλλοτε δόξασαν τις ελληνικές δυνάμεις κατά των κατακτητών στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατά τραγική ειρωνεία ήταν τα ίδια που ελάχιστα χρόνια μετά έκριναν την αδελφοκτόνο αναμέτρηση. Ο ίδιος ονειρεύεται μια ιστορική περιήγηση σε αυτά τα υψώματα. Και γιατί όχι;
Μαζί μας στις εξορμήσεις στα πέτρινα χωριά και τα πολυθρύλητα τοξωτά λιθόκτιστα γεφύρια η Γεωργία Κιτσάκη, ιστορικός και Δρ κοινωνικής ανθρωπολογίας στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων να μας ξετυλίγει το ιδιαίτερο νήμα από τους ξακουστούς μέχρι τα πέρατα της οικουμένης μάστορες της πέτρας, μέχρι την κοινωνική και οικονομική οργάνωση των οικισμών που όσο απομονωμένοι φαίνονται σήμερα τόσο πολύβουοι και κοσμοπολίτικοι ήταν άλλοτε.
Η Κόνιτσα, που σημαίνει αλογότοπος στα σλάβικα διετέλεσε μεγάλο εμπορικό κέντρο των γύρω περιοχών, περασμένα μεγαλεία που μαρτυρούν τα μισογκρεμισμένα αρχοντικά ονομαστών προσωπικοτήτων επί Τουρκοκρατίας: ο πύργος της Χάμκως -μητέρας του Αλή Πασά, το αρχοντικό του Χουσεΐν Μπέη Σίσκου.
Από την άλλη πλευρά τα Ζαγοροχώρια, τα χωριά πίσω από το βουνό όπως ετυμολογείται η λέξη πάλι στα σλάβικα, μπορεί να φαντάζουν απομονωμένα αλλά στα λιθόστρωτα μονοπάτια τους και την πετρόχτιστη θωριά τους, από τους τοίχους μέχρι τη στέγη, αρχιτεκτονήματα με λιτότητα και σεβασμό στο φυσικό τοπίο συνέχεια του οποίου αποτελούν, μαρτυρείται μια διαφορετική ιστορία: αυτή της ευημερίας των Ζαγορισίων στη Ρωσία, την Κωνσταντινούπολη και την κεντρική Ευρώπη μεταξύ του 17ου και του 19ου αιώνα, που δεν έπαιξαν ρόλο μόνο στην Ελληνική Επανάσταση αλλά άφησαν στο χώρο καταγωγής ζωντανή κληρονομιά πνευματικά ιδρύματα δίνοντας περιεχόμενο στη λέξη ευεργέτης.
Στο Μονοδένδρι, τόπο καταγωγής των αδελφών Ριζάρη είχαμε την ευκαιρία να συναντήσουμε δύο τέτοια μνημεία: τη Ριζάρειο Χειροτεχνική Σχολή που καλλιεργεί τις παραδοσιακές τέχνες της ταπητουργίας, της υφαντικής και της κεντητικής ενώ λίγα μέτρα παραπέρα στο ανακαινισμένο αρχοντικό Πανταζή στεγάζεται το Ριζάρειο Εκθεσιακό Κέντρο όπου είδαμε την Ελλάδα του περασμένου αιώνα μέσα από τη φωτογραφική συλλογή του Νίκου Πολίτη στην έκθεση με τίτλο «Η Ελλάδα του μόχθου, 1900-1960».
Στο Μεγάλο Πάπιγκο το σχολείο που ίδρυσε ο Μιχαήλ Αναγνωστόπουλος (1837-1906) μεριμνούσε για την μόρφωση όχι μόνο των άπορων παιδιών αλλά και αυτών που είχαν προβλήματα όρασης. Άλλωστε στην βιβλιοθήκη του που δώρισε στον τόπο καταγωγής του, ανάμεσα στους σπάνιους θησαυρούς της, υπάρχει ένα από τα πρώτα βιβλία του συστήματος ανάγνωσης για τυφλούς μπράιγ. Η έγνοια των ευεργετών για την προκοπή των λιγότερο προνομιούχων συγχωριανών τους αποτυπώνεται ακόμη στα υπέροχα δημόσια κτήρια που λειτούργησαν ως τεχνικές σχολές τον περασμένο αιώνα και μερικές έφτασαν να λειτουργούν μέχρι τα τέλη του.
Αυτός ο τόπος, με τα 46 πετρόκτιστα χωριά του, έχει μάλιστα οικουμενική αξία καθώς από το 2023 περιλαμβάνεται στον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Μία ακόμη παράδοση σε τούτον τον τόπο ήταν η μέριμνα για τους οδοιπόρους και ταξιδευτές με τη δημιουργία κοινωνικών ξενώνων. Ένας τέτοιος που χτίστηκε το 1874 επιβιώνει ακόμη στον Ελαφότοπο. Εκεί γνωρίσαμε και τη Λένα Γεροθανάση που το όνειρό της ήταν να μάθει την υφαντουργική τέχνη και είχε την τύχη, όταν τα άφησε όλα και ήρθε να σπουδάσει στην τοπική σχολή να συναντήσει τις τελευταίες γιαγιάδες που την ασκούσαν και να μάθει όλα τα μυστικά της τέχνης τους.
Δημιούργησε το «The Pokari Project» και μας ξεναγεί στον κόσμο της υφαντικής: τους αργαλειούς, τα εργαλεία- ρόκα, πυξάρι, σφοντύλι κι αδράχτι, μας δείχνει πως γίνεται το λανάρισμα, μας εξηγεί από ποια βοτάνια βάφει το μαλλί αφού έχει «δαμαστεί» και γίνει ίνες και νήμα, μας δίνει να πιάσουμε τα είδη των υφαντών, ακούμε ξεχασμένες λέξεις όπως νεροτριβή ή περίεργες όπως το υφαντό «φελτ» που στην αφή του είναι λιγότερο τραχύ, σαν τσόχα. Κι όπως ακουμπά τα νήματα μιλώντας για τις φυτικές βαφές που τους έδωσαν τις αποχρώσεις τους είναι σα να τα χαϊδεύει.
Θυμάται την κουρά των προβάτων που άλλοτε ήτανε συλλογική δραστηριότητα και γιορτή και σήμερα, καθώς η ζωϊκή παραγωγή φθίνει έχει κι αυτή υποβαθμιστεί. Στη λέξη «ΟΠΕΚΕΠΕ» κουνάει το κεφάλι και αναρωτιέται «θα μπει κανένας φυλακή; βαρετό». Σε αυτά τα μέρη μπορεί ακόμη να συναντήσεις κτηνοτρόφους και να περιμένεις τα κοπάδια αιγοπροβάτων να διασχίσουν το δρόμο για να συνεχίσεις την πορεία σου.
Στο Μεγάλο Πάπιγκο ο πρόεδρος του πανέμορφου χωριού Νίκος Χριστοδούλου μας μιλά για τις προκλήσεις ενός τόπου 100 κατοίκων που υποδέχεται πολλαπλάσιους επισκέπτες καθώς πλέον ο τουρισμός είναι αυτός που του δίνει ζωή: τα Χριστούγεννα μπορεί να περνούν και 90 αυτοκίνητα το δεκάλεπτο. Κάτι που εξηγεί το φανάρι (!) που συναντήσαμε νωρίτερα στην Αρίστη, καθώς ο μοναδικός δρόμος είναι ιδιαίτερα στενός έτσι όπως περνάει μέσα από το χωριό.
Ιδιοκτήτης του παραδοσιακού καφενείου «του Κούλη» διατυπώνει το σκεπτικισμό του τόσο για την εξαφάνιση σιγά σιγά της πρωτογενούς δραστηριότητας και το αβάστακτο κόστος συντήρησης των λίθινων σκεπών και σπιτιών όσο κυρίως για την επιβάρυνση που θα επιφέρει το νέο πολεοδομικό σχέδιο που ετοιμάζεται για την περιοχή: «δεν αντέχουμε καμία επέκταση» μας λέει.
Στην Κόνιτσα συναντήσαμε τον δήμαρχο Ανδρέα Παπασπύρου που είχε την πρόνοια να εκμεταλλευτεί το γεγονός ότι ο Άγιος Παΐσιος μεγάλωσε εδώ, υπάρχει το σπίτι του και μόνασε στη Μονή Στομίου στο φαράγγι Αώου «και μάλιστα προτού ανακηρυχθεί Άγιος και γίνει γνωστός από το σήριαλ» ποντάροντας εύστοχα στο θρησκευτικό τουρισμό. Ωστόσο η προνοητικότητα δεν έφτασε στην αξιοποίηση των πηγών του Αμάραντου με αποτέλεσμα η πόλη που περιστοιχίζεται από πηγές και βρέχουν τα ποτάμια να αντιμετωπίζει λειψυδρία τους θερινούς μήνες…
Στην πλατεία της Κόνιτσας που λες και έχει… Τσικνοπέμπτη από τις μυρωδιές των ψησταριών συναντήσαμε και τον Γιώργο Θεοχάρη, γενικό διευθυντή της Αναπτυξιακής Ηπείρου από τον οποίο ακούσαμε ότι σκέπτεται ακόμη και την εφαρμογή εισιτηρίου στο γεωπάρκο…
Αν υπάρχει όμως κάτι ακόμη που είναι συνυφασμένο με τον τόπο και τον πλουτίζει πολιτισμικά είναι οι περιοδεύοντες μουσικοί: αυτοί που συναντήσαμε εμείς στο Πάπιγκο είχαν κλαρίνο, ακορντεόν και ντέφι ντύνοντας μουσικά τα ηπειρώτικα πέτρινα σοκάκια σε γνώριμους σκοπούς και τραγούδια που μιλούν για την ξενιτιά, την αγάπη και τη φύση, κρατούν ζωντανό ένα νήμα που συνδέει την περιοχή με την ιστορία της και τους γειτονικούς λαούς.
Επιστροφή στη φύση
Τα απάτητα βουνά. Γράμμος, Τύμφη, Σμόλικας, Βασιλίτσα, Τραπεζίτσα, οροσειρά της Πίνδου. Μερικές από τις ψηλότερες κορφές της χώρας. Ορεινοί όγκοι που είναι σα να προστατεύουν τα ποτάμια που βρέχουν τα ριζά τους: Αώος, Βοϊδομάτης, Σαραντάπορος. Μοναδικά γεφύρια όπως το γεφύρι ορόσημο της Κόνιτσας που στεφανώνει τον Αώο, ένα από τα μεγαλύτερα μονότοξα γεφύρια των Βαλκανίων, που στέκει εκεί από το 1871, 20 μέτρα ψηλό και 40 μέτρα μήκους.
Κέντρα Πληροφόρησης και πινακίδες που ενημερώνουν όχι μόνο για τη γεωλογική ποικιλομορφία του γεωπάρκου και τις δέκα γεωδιαδρομές, αλλά και για τις παραδοσιακές δραστηριότητες, τα γιοφύρια και τους νερόμυλους, τα έργα της προβιομηχανικής τεχνολογίας. Μοναστήρια σαν αετοφωλιές πάνω στα γκρεμνά του φαραγγιού ή σπαρμένα στην ευρύτερη ορεινή περιοχή, με σπάνιες αγιογραφίες και αρχιτεκτονική. Μονοπάτια για ορειβασία και ποδηλατικές διαδρομές ανάμεσά τους το πιστοποιημένο μονοπάτι μεγάλων αποστάσεων που διασχίζει σχεδόν ολόκληρη την οροσειρά της Πίνδου, συμπεριλαμβανομένου του Γεωπάρκου, Epirus Trail.
Διαδρομές που φτάνουν στις κορυφές με τις δρακολίμνες απομεινάρια των παγετώνων, ή που προσφέρονται για την παρατήρηση της βιοποικιλότητας, της τοπικής αρχιτεκτονικής και μπορούν να αφορούν ακόμη και τους προϊστορικούς κυνηγούς και τη σπηλαιολογία. Εκτός από τις δασικές πεζοπορίες, ή μέσα από το φαράγγι στο πλάι του ποταμού, η περιοχή προσφέρεται και για υδάτινες δραστηριότητες: ράφτινγκ και καγιάκ, ψάρεμα, μπάνιο στις κολυμπήθρες του Βοϊδομάτη ή στις ιαματικές πηγές με νερό ή ατμό.
Και φυσικά πέρα από την παρατήρηση της άγριας ζωής προσφέρονται ακόμη πολλές αθλητικές δραστηριότητες για την τέρψη των επισκεπτών. Ξενώνες σε κάθε οικισμό, καφενεία και εστιατόρια με εκλεκτή τοπική κουζίνα συμπληρώνουν την εικόνα, καθώς η ανάπτυξη του ήπιου και βιώσιμου τουρισμού, ελλείψη διαφορετικής μέριμνας δείχνει να είναι, δυστυχώς, μονόδρομος.
