Η έννοια του πατριωτισμού, εξ ορισμού φορτισμένη ιδεολογικά και πολιτικά, επανέρχεται διαρκώς στον δημόσιο λόγο. Στη σημερινή συγκυρία, με τις έντονες διεργασίες και τις αναμενόμενες ανακατατάξεις στο πολιτικό σκηνικό, ο πατριωτισμός αναζητείται εκ νέου, όχι ως ρητορικό σχήμα, αλλά ως πρακτική στάση ζωής.
Ενα πρόσφατο περιστατικό γύρω από την ερευνητική πολιτική της χώρας μας φωτίζει αυτή τη διάσταση με εντυπωσιακή καθαρότητα. Η ατυχής διαχείριση ευρωπαϊκών πόρων, οι οποίοι προορίζονταν για τη στήριξη της έρευνας, της καινοτομίας και της αριστείας των ελληνικών Πανεπιστημίων, ανέδειξε ξανά την ασάφεια αλλά και τις αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν την κυβερνητική στρατηγική στον τομέα αυτόν.
Ο δημόσιος διάλογος που πυροδοτήθηκε και εξακολουθεί να εξελίσσεται με ένταση έφερε στο προσκήνιο τη σημασία της επιστημονικής έρευνας ως εθνικού ζητήματος, ικανού να υπερβεί τις κομματικές γραμμές και να εγείρει συνειδήσεις σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η δράση «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας». Εκεί, σε ένα πρόγραμμα που αφορούσε αποκλειστικά πανεπιστημιακούς φορείς, εφαρμόστηκαν μέθοδοι αξιολόγησης τις οποίες η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν θεωρεί ούτε έγκυρες, ούτε αξιοκρατικές. Η επιλογή αυτών των μεθόδων, σε συνδυασμό με την υποβάθμιση του ΕΛΙΔΕΚ -του μοναδικού κρατικού θεσμού που έχει αποστολή να στηρίξει τη βασική έρευνα- κατέδειξε μια σαφή τάση απομάκρυνσης από τις αρχές της διαφάνειας και της επιστημονικής πρωτοπορίας.
Μέσα σε αυτό το κλίμα μια σημαντική ομάδα πανεπιστημιακών δασκάλων και ερευνητών παραμέρισε τις πολιτικές διαφορές της και στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων. Με παρρησία και ευθύνη υπερασπίστηκε δημόσια την αξιοκρατία, τη διαφάνεια και την αληθινή αριστεία. Η στάση αυτή δεν αποτελεί μόνο μια θεσμική παρέμβαση· συνιστά πράξη πατριωτισμού διότι εκκινεί από τη συνείδηση ότι το μέλλον της χώρας συνδέεται άρρηκτα με την ποιότητα και την εντιμότητα της πανεπιστημιακής της έρευνας.
Ετσι ο πατριωτισμός παύει να ταυτίζεται με την επίκληση συνθημάτων ή την προσκόλληση σε εθνικές ρητορείες. Αποκτά περιεχόμενο απτό: είναι η ευθύνη απέναντι στην κοινωνία, η προστασία της αξιοκρατίας, η έμπρακτη φροντίδα για την πνευματική και αναπτυξιακή προοπτική του τόπου. Η πρόκληση πλέον βαραίνει την κυβέρνηση: να επιδείξει τον δικό της «ακαδημαϊκό πατριωτισμό» στηρίζοντας με συνέπεια και αποφασιστικότητα την ερευνητική κοινότητα της χώρας.
* Καθηγητής Θεωρητικής Φυσικής ΑΠΘ
