Η τραγικότητα του χθόνιου εαυτού
Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι
Σημειώσεις από το υπόγειο
Εισαγωγή-Μετάφραση: Ελένη Μπακοπούλου
Εκδόσεις Αγρα
ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΜΠΕΪΟΓΛΟΥ
«Η προσωπική μας ελεύθερη και ανεξάρτητη βούληση, το προσωπικό μας, έστω και το πιο ωμό καπρίτσιο, η φαντασία μας, ερεθισμένη ενίοτε μέχρι τρέλας – αυτό είναι εκείνο το παραλειπόμενο, το πιο επωφελές όφελος, το οποίο δεν υπόκειται σε καμία ταξινόμηση και από το οποίο όλα τα συστήματα και οι θεωρίες πάνε διαρκώς κατά διαβόλου και πού το είδαν όλοι αυτοί οι σοφοί ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη από μια φυσιολογική, μια άχρηστη βούληση; Από πού έβγαλαν το συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος χρειάζεται ανυπερθέτως μια λογικά ωφέλιμη βούληση; Ο άνθρωπος χρειάζεται απλώς και μόνο μια αυτοδύναμη βούληση, ό τι κι αν κοστίζει αυτή η αυτοδυναμία και όπου και αν οδηγεί»
Ο άνθρωπος του Υπογείου «ξυπνά» ξανά, σε νέα μετάφραση και εισαγωγή της Ελένης Μπακοπούλου, από τις εκδόσεις Αγρα. Για το βιβλίο του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι «Σημειώσεις από το υπόγειο» έχει χυθεί πολύ μελάνι. Παλιοί και σύγχρονοι μελετητές του έργου του θεωρούν πως πρόκειται για τον «ακρογωνιαίο λίθο» του λογοτεχνικού έργου του.
Αφηγητής είναι ένας μισάνθρωπος, ένας μίζερος, κακός, κομπλεξικός, περιθωριακός σαραντάχρονος δημόσιος υπάλληλος που έχει συνταξιοδοτηθεί και ζει σε ένα άθλιο διαμέρισμα. Από τα έγκατα της κακίας του, από τα έγκατα του υπογείου του, παρατηρεί, καυτηριάζει, πυρπολεί την καθημερινότητα των άλλων και διατείνεται πως είναι ο μόνος ελεύθερος άνθρωπος. Δεν τον ενδιαφέρει η κρίση του υπόλοιπου κόσμου, ούτε των αναγνωστών, για το άτομό του. «Είστε η μάζα κι είμαι ο ένας. Αποκλείστε με, αντιπαθήστε με, εξευτελίστε με: Τόσο το καλύτερο, αυτό θα θεριέψει το μίσος μου, θα με βοηθήσει να μείνω ο εαυτός μου, να σας φτύνω και να σας δείχνω τη γλώσσα μου όποτε μου κάνει κέφι». Ως ορφανός, ο «υπόγειος άνθρωπος» δεν είχε ποτέ σχέσεις στοργής με άλλους ανθρώπους. Μη έχοντας εμπειρίες πραγματικής ζωής στις οποίες να στηρίξει τις ελπίδες και τις προσδοκίες του, συχνά βασίζεται στις συμβάσεις των μυθιστορημάτων και του δράματος. Η αντίθεση μεταξύ των προσδοκιών του για τη ζωή -οι οποίες βασίζονται στη λογοτεχνία- και των πραγματικοτήτων του κόσμου στον οποίο ζει είναι συχνά μεγάλη, και αυτό το χάσμα τον αποξενώνει από την κοινωνία ακόμα περισσότερο. Αντιπαθεί και ο ίδιος τον εαυτό του. Οι μόνες συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις που μπορεί να έχει με τους άλλους περιλαμβάνουν θυμό, πικρία, εκδίκηση και ταπείνωση. Μπορεί να αντιληφθεί την αγάπη μόνο ως την απόλυτη κυριαρχία ενός ατόμου πάνω σε ένα άλλο. Για να νιώσει ότι έχει συμμετάσχει στη ζωή με κάποιο τρόπο, συχνά υποκινεί σύγκρουση με τους άλλους και υποβάλλει τον εαυτό του σε βαθιά ταπείνωση. Αυτή η ταπείνωση του δίνει στην πραγματικότητα μιαν αίσθηση ικανοποίησης και δύναμης. Στην κατατοπιστική εισαγωγή της μεταφράστριας διαβάζουμε ότι την περίοδο που έγραφε τις «Σημειώσεις» ο Ντοστογιέφσκι επιδίωκε μέσω της αρθρογραφίας του την ανοιχτή συνομιλία, την πολεμική κριτική, την ανταλλαγή ιδεών με τα φιλοσοφικά, λογοτεχνικά, κοινωνικά ρεύματα της εποχής του. Οι εξομολογήσεις, οι μύχιες σκέψεις αυτού του απεχθούς αντιήρωα, που υπέγραφε ο Ντοστογιέφσκι με τη συνδρομή του αδερφού του Μιχαήλ, στο περιοδικό «Εποχή» που εξέδιδαν, δημοσιεύτηκαν στα τέλη Μαρτίου του 1864.
Ο Ντοστογιέφσκι εξηγεί στον πρόλογό του τις προθέσεις του: «Εξυπακούεται ότι και ο συγγραφέας των σημειώσεων και οι ίδιες οι “Σημειώσεις” είναι επινοημένα. Εντούτοις, πρόσωπα όπως ο συντάκτης αυτών των σημειώσεων όχι μόνο μπορούν αλλά και οφείλουν να υπάρχουν στην κοινωνία μας, αν λάβουμε υπ’ όψιν μας τις συνθήκες κάτω από τις οποίες διαμορφώθηκε η κοινωνία μας. Ηθελα να προβάλω ενώπιον της κοινωνίας, περισσότερο του συνηθισμένου, έναν από τους χαρακτήρες μιας όχι και τόσο μακρινής εποχής. Είναι από τους εκπροσώπους μιας γενιάς που ζει ακόμα. Στο πρώτο μέρος που τιτλοφορείται “Το υπόγειο” το πρόσωπο αυτό αυτοσυστήνεται, εκθέτει την άποψή του και μοιάζει να θέλει να διευκρινίσει τους λόγους που το γέννησαν και για τους οποίους όφειλε να εμφανιστεί ανάμεσά μας. Στο επόμενο απόσπασμα θα ακολουθήσουν οι πραγματικές σημειώσεις του εν λόγω προσώπου για ορισμένα περιστατικά της ζωής του».
Το δεύτερο μέρος τιτλοφορείται «Μ’ αφορμή το υγρό χιόνι» και παρουσιάζει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ του αφηγητή και διαφορετικών ανθρώπων που ζουν στον κόσμο του: πόρνες, στρατιώτες, πρώην συμμαθητές. Είναι εντελώς ανίκανος να έχει μια φυσιολογική σχέση μαζί τους. Τους αντιμετωπίζει με έναν συνδυασμό φόβου και αηδίας που οδηγεί στην ταπείνωσή του, η οποία στη συνέχεια οδηγεί σε αυτοαπέχθεια και τύψεις.
Τα χρόνια που ο Ντοστογιέφσκι είχε περάσει στα κάτεργα της Σιβηρίας τον έφεραν κοντά στον κόσμο των κατάδικων, στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων που ήταν ξεχασμένοι και από τον Θεό. Θα γράψει το 1875 υπερασπιζόμενος το «Υπόγειο»: «Είμαι περήφανος που πρώτος εγώ παρουσίασα τον πραγματικό άνθρωπο της ρωσικής πλειονότητας και πρώτος κατήγγειλα την τερατώδη και τραγική πλευρά του. Η τραγικότητα συνίσταται στην επίγνωση του τερατώδους… Μόνον εγώ πρόβαλα την τραγικότητα του υπογείου, η οποία συνίσταται στην οδύνη, στο αυτομαστίγωμα, στην επίγνωση του καλύτερου και στο ανέφικτο της κατάκτησής του και, κυρίως, στην έντονη πεποίθηση αυτών των δύστυχων ότι έτσι είναι όλα και άρα δεν αξίζει να διορθωθούν!»
Οι «Σημειώσεις από το υπόγειο» παραμένουν μέχρι και σήμερα ένα κορυφαίο υπαρξιακό και φιλοσοφικό έργο που μας προτρέπει να αναγνωρίσουμε την παραλογικότητα του εαυτού μας, επειδή αυτό ακριβώς μας κάνει ανθρώπους.
