Τις κυρίαρχες απόψεις για την οικογένεια και τη μοιχεία αμφισβητεί ο Πωλ Λαφάργκ στα δυο δοκίμια της συλλογής «Μητριαρχία. Η Μοιχεία» που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αργοναύτης.
Γραμμένα σε μια εποχή όταν η πατριαρχία θεωρούνταν η φυσική, αιώνια μορφή της οικογένειας και η μοιχεία μια αμαρτία της γυναίκας και ένα δικαίωμα του άνδρα, εντυπωσιάζουν με το ευρύ πνεύμα και τις γνώσεις τους.
Στο πρώτο δοκίμιο, ο Λαφάργκ συζητά τη μητριαρχική οικογένεια από την οποία πέρασαν όλοι οι λαοί στην αυγή του πολιτισμού. Ανιχνεύει τον αντίκτυπό της σε αρχαίους μύθους, όπως η Ορέστεια του Αισχύλου, και επισκοπεί τις έρευνες μεγάλων ανθρωπολόγων σε πρωτόγονες φυλές στην Αμερική, την Ωκεανία και αλλού. Στο δεύτερο, απ’ αφορμή μια έρευνα της Φιγκαρό, φωτίζει τις πολύ διαφορετικές στάσεις για τη μοιχεία στο μακρινό παρελθόν και στη σύγχρονη εποχή.
Με το γλαφυρό λόγο του ο Λαφάργκ αφυπνίζει στον αναγνώστη την αίσθηση της ιστορικότητας. Δένοντας το τερπνό με το ωφέλιμο, τον κάνει να αισθανθεί ότι ένα πλήθος θεσμοί και παραδόσεις που μας φαίνονται αυτονόητα, άλλαξαν δραστικά σε προηγούμενα στάδια και θα αλλάξουν με τη μετάβαση της ανθρωπότητας στον κομμουνισμό.
Απόσπασμα από την Εισαγωγή του επιμελητή της έκδοσης Χρήστου Κεφαλή:
Κομβική θέση στην έρευνα του Λαφάργκ είχε η μελέτη των μυθολογιών και των θεσμών της Αρχαιότητας. Προωθώντας τις παραδόσεις του Ένγκελς σε αυτό το πεδίο, αναγνώρισε στις αρχαίες μυθολογίες τις αντανακλάσεις των αλλαγών που σημάδεψαν τη μετάβαση της ανθρωπότητας από τη μητριαρχία στην πατριαρχία και από τον πρωτόγονο κομμουνισμό στις πρώτες εκμεταλλευτικές, δουλοκτητικές κοινωνίες. Οι ερμηνείες του για τους μύθους της Βίβλου και τους ελληνικούς μύθους του Προμηθέα, της Αθηνάς, κ.ά., εντυπωσιάζουν με τη διεισδυτικότητα και την πρωτοτυπία τους.
Στη προσωπικότητα του Λαφάργκ –και αυτό αποτελεί το σήμα κατατεθέν του απέναντι στους άλλους, πιο «ψυ¬χρούς» μαρξιστές της εποχής– συνυφαινόταν η ζωντανή, ενθουσιώδης προσέγγιση με μια λαϊκή, μποέμ νοοτροπία. Αυτά όλα τα στοιχεία είναι εμφανή στο νεανικό του αρι¬στούργημα, Το Δικαίωμα στην Τεμπελιά. Σε αυτή την μπρο-σούρα του σύνδυασε την πολεμική στην καπιταλιστική κατάπνιξη του δημιουργικού πλούτου της ανθρώπινης ύπαρξης με τον οραματισμό για την απελευθέρωσή του στην κομμουνιστική κοινωνία του μέλλοντος.
Οι θεωρητικές ενασχολήσεις του Λαφάργκ εμπνέονταν αδιάλειπτα από τα ζητήματα του καθημερινού αγώνα για το σοσιαλισμό και τις πρακτικές ανάγκες του κινήματος. Εξέταζε πάντα τα ζητήματα «από τα κάτω», χωρίς να δια- χωρίζει ποτέ τον εαυτό του από τον απλό κόσμο και μη αφήνοντας καμιά μορφή καταπίεσης έξω από τη σφαίρα της κριτικής.
Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα δυο δοκίμια της πα¬ρούσας έκδοσης, αφιερωμένα στη μητριαρχία και τη μοι¬χεία. Γραμμένα στα 1886 και 1889 αποτελούν δείγματα της θεμελιώδους σημασίας που απέδιδε ο Λαφάργκ στο γυναι¬κείο ζήτημα, στο οποίο είχε αφιερώσει όχι λίγα γραπτά του.
Στο πλαίσιο του αγώνα για τη γυναικεία χειραφέτηση, ο Λαφάργκ ασκεί πολεμική στις κυρίαρχες, συντηρητικές αστικές απόψεις της εποχής. Οι τελευταίες αρνούνταν στη γυναίκα το δικαίωμα μιας ισότιμης συμμετοχής στην κοι¬νωνική και πολιτική ζωή, αναγορεύοντάς τη σε μια αν¬θρώπινη ύπαρξη δεύτερης κατηγορίας, ένα εξάρτημα του άνδρα με πολλές υποχρεώσεις και ελάχιστα δικαιώματα. Αυτή η κατάσταση παρουσιαζόταν ως μια φυσική τάξη που ίσχυε ανέκαθεν σε όλες τις παρελθούσες μορφές κοινωνίας και θα ισχύει και σε κάθε μελλοντική κοινωνία.
Απέναντί τους ο Λαφάργκ αντιτάσσει την υψηλή θέση που απολάμβανε η γυναίκα πριν την εμφάνιση της πατριαρχίας. Επικαλείται σχετικά τα στοιχεία από τις έρευνες μεγάλων ανθρωπολόγων όπως ο Μόργκαν και ο Μπαχόφεν σε πρωτόγονες φυλές στην Αμερική, την Ωκεανία και αλλού. Και ερμηνεύει παραπέρα πειστικά σε αυτό το πνεύμα μύθους και παραδόσεις της Αρχαιότητας στους οποίους καθρεφτίστηκε η διαπάλη ανάμεσα στη μητριαρχική και την πατριαρχική οικογένεια, όπως η Ορέστεια. Ο Λαφάργκ δεν αρκείται εδώ σε μια γενική υπόδειξη της στενής σύνδεσης της τραγωδίας του Αισχύλου με τη μητριαρχία και το δίκαιό της, το οποίο αντιπροσωπεύει και επικαλείται η Κλυταιμνήστρα. Παραθέτοντας και ερμηνεύοντας εκτενή αποσπάσματα, φωτίζει τους κοινωνικούς θεσμούς και τα ήθη που απηχεί ο μύθος. Ανατέμνει δε κυρίως το μετασχηματισμό τους στη διάρκεια της μετάβασης στην πατριαρχία, αποτυπωμένο στη διαμάχη ανάμεσα στους παλιούς και τους νέους θεούς, τις Ευμενίδες και τον Απόλλωνα.
Σε όλες τις συζητήσεις, ακόμη και όταν παίρνει σαν αφορμή μια πικάντικη έρευνα της Φιγκαρό για το θέμα της μοιχείας, ο Λαφάργκ δεν παύει ποτέ να διατηρεί την προ-σήλωσή του στο επιστημονικό, θεωρητικό επιχείρημα. Γι’ αυτό θα ήταν λάθος να δει κανείς στο δοκίμιο για τη μοιχεία μόνο μια περιστασιακή, διασκεδαστική ενασχόλη¬ση με τρέχουσες, ήσσονος σημασίας διαμάχες. Πίσω από αυτό υπάρχει και κάτι πιο σοβαρό. Με όλη την πνευματώδη ευγλωττία του ο Λαφάργκ προσπαθεί να τονώσει στον αναγνώστη την αίσθηση της ιστορικότητας· να τον κάνει να αισθανθεί ότι ένα πλήθος θεσμοί και παραδόσεις που μας φαίνονται φυσικές και αυτονόητες δεν ήταν έτσι σε προηγούμενα ιστορικά στάδια, αλλά ακόμη και σε άλλους σύγχρονούς μας πολιτισμούς (χαρακτηριστικά αναφέρει τις απόψεις για τη μοιχεία και την πορνεία στην Ιαπωνία και τη μητριαρχικού τύπου πολυγαμία στους πολιτιστικά προηγμένους Ναγιάρ στο ινδικό Μαλαμπάρ). Στόχος του είναι να αποκαταστήσει, στα κύρια σημεία της, τη διαδικασία μετασχηματισμού των απόψεων σε διαφορετικά ιστορικά στάδια και να τις συνδέσει με τα κοινωνικά θεμέλιά τους. Και αυτό όχι, βέβαια, για να μας μεταδώσει την πεποίθηση ότι τα παλιότερα ήθη ήταν κατ’ ανάγκη ανώτερα, αλλά ότι όπως εκείνα άλλαξαν τόσο δραστικά στο παρελθόν, δεν αποκλείεται διόλου και τα τωρινά να αλλάξουν θεμελιωδώς στο μέλλον, στο πλαίσιο της μετάβασης της ανθρωπότητας στον κομμουνισμό.
Αποτιμώντας την προσωπικότητα του Λαφάργκ στο λόγο που εκφώνησε στην κηδεία του, ο Λένιν τόνισε «το βαθύ σεβασμό για τον Λαφάργκ ως έναν από τους πιο προικισμένους και βαθείς προπαγανδιστές των ιδεών του μαρξισμού». Παρακολουθώντας τους συλλογισμούς του ο αναγνώστης θα βρει όχι λίγες αποδείξεις που δικαιολογούν αυτή την κρίση. Θα πλουτίσει τις γνώσεις του συνδυάζοντας το τερπνό με το ωφέλιμο.
