Με τις αλλεπάλληλες καθυστερήσεις και τις ολιγωρίες της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου Πολιτισμού τα τελευταία έξι χρόνια, οι Δεσμώτες του Φαλήρου δεν έχουν αναδειχθεί μέχρι σήμερα. Η συγκλονιστική αρχαία ομαδική ταφή των 79 σιδηροδέσμιων ανδρών που αποκαλύφθηκαν, το 2016, κατά τη διάρκεια των σωστικών ανασκαφών για την κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), χρονολογούνται στην ταραχώδη περίοδο του β΄ μισού του 7ου αιώνα π.Χ. Πρόκειται για αρχαιολογικό εύρημα παγκόσμιου ενδιαφέροντος το οποίο καταχωρήθηκε ανάμεσα στα 10 διεθνώς σημαντικότερα, εκείνης της χρονιάς, σύμφωνα με το αμερικανικό περιοδικό Archaeology.
Το υπουργείο Πολιτισμού σε ανακοίνωση που εξέδωσε χθες, σημειώνει ότι το μουσειακό κέλυφος των 920 τ.μ. που κατασκευάζεται για τη μόνιμη κατά χώραν έκθεσή τους και χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης με προϋπολογισμό 6.500.000 ευρώ, «εξελίσσεται εντός χρονοδιαγράμματος». Οπως γράφει το αναλυτικό μακροσκελές δελτίο Τύπου στην τελευταία τελευταία πρόταση, το έργο «ολοκληρώνεται το 2026 από τις υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού».
Με βάση την απόφαση ένταξης, ωστόσο, το έργο όφειλε να ξεκινήσει την 29η Σεπτεμβρίου 2023 και να ολοκληρωθεί την 31η Δεκεμβρίου 2025, οπότε και παραδίδονται όλα τα έργα του Ταμείου Ανάκαμψης πλην εκείνων που με βάση την ένταξή τους θα παραδοθούν την άνοιξη του 2026.
Το έργο
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ που δημοσιεύσαμε στην «Εφ.Συν.» πριν από δεκατέσσερις μήνες («Υπουργείο Πολιτισμού – Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας / Εργα με απορροφητικότητα από 0 έως… 1,6 τοις εκατό! 23/6/24») το έργο «Διαμόρφωση χώρων μόνιμης προστασίας και ανάδειξης αρχαιοτήτων πολυανδρίου στην περιοχή “Εσπλανάδα” στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο Δέλτα Φαλήρου», είχε έως τις 31.3.2024 μηδενική απορρόφηση!
Το ΥΠΠΟ σκοπίμως γράφει την αοριστία περί του 2026. Ακόμα κι έτσι όμως, γεννάται το (πρώτο) ερώτημα: Είναι εφικτό να παραδοθεί το κτίριο τους επόμενους μήνες; Γιατί δεν μας λέει το υπουργείο σε τι φάση βρίσκονται τα έργα σήμερα, αλλά φλυαρεί γύρω από γνωστά ζητήματα όπως οι αφηγηματικές ενότητες που θα ακολουθούν οι επισκέπτες, το ιστορικό της ανασκαφής κ.ο.κ.; Την ανακοίνωση συνοδεύουν μόνον φωτορεαλιστικές εικόνες και καμία φωτογραφία από την εξέλιξη των έργων στην παρούσα φάση.
Δεύτερο ερώτημα: Γιατί η μελέτη εγκρίθηκε τώρα; Γιατί χάθηκε τόσο πολύτιμος χρόνος, όχι μόνον για την κατασκευή του κελύφους αλλά πρωτίστως για το ευαίσθητο και μοναδικό εύρημα που κυριολεκτικά κόβει την ανάσα και ο χρόνος επιφέρει σε αυτό εύλογες απώλειες;
Για την ιστορία θυμίζουμε δύο πράγματα. Το 2019 η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη απέρριψε τον σχεδιασμό στον οποίο είχε προχωρήσει η προηγούμενη πολιτική ηγεσία, δηλαδή η αλησμόνητη υπουργός Πολιτισμού Μυρσίνη Ζορμπά, ο υφυπουργός Πολιτισμού Κώστας Στρατής και η γενική γραμματέας Μαρία Βλαζάκη.
«[…] βρισκόμαστε για μια ακόμα φορά μπροστά στη θλιβερή διαπίστωση ότι έγινε προσπάθεια να τεθεί με όρους πολιτικής αντιπαράθεσης ένα σημαντικό από αρχαιολογική και ιστορική άποψη εύρημα, όπως είναι η ομαδική ταφή 79 ανθρώπινων σκελετών. Αλλά η πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να μετατρέπεται σε σημαία ευκαιρίας για τη δημιουργία πρόσκαιρων πολιτικών εντυπώσεων κι αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό επιτέλους» ανέφεραν στο κοινό άρθρο που συνυπέγραφαν η Μυρσίνη Ζορμπά και η Μαρία Βλαζάκη, στην «Αυγή» στις 17 Φεβρουαρίου 2020 («Σημαία ευκαιρίας η πολιτιστική κληρονομιά για την υπουργό Πολιτισμού»).
Κι ενώ το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο είχε ομόφωνα γνωμοδοτήσει για την κατά χώραν διατήρηση του ευρήματος (μόνον όσον αφορά το σκέλος της ανάδειξης διατυπώθηκε η μειοψηφική άποψη υπέρ της οριστικής κατάχωσης) μετά τις εκλογές τον Ιούλιο του 2019 και την αλλαγή της πολιτικής ηγεσίας στο ΥΠΠΟ, η Λίνα Μενδώνη έφερε το θέμα με αναπομπή στο ΚΑΣ, για λόγους προστασίας του ευρήματος όπως υποστήριξε. Η νέα μελέτη για την απόσπαση και την μεταφορά των Δεσμωτών που κατατέθηκε, έτυχε της θετικής γνωμοδότησης του ΚΑΣ.
Μελέτη
Οι καθυστερήσεις στην έναρξη των εργασιών είχαν αποτέλεσμα το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος να ανακαλέσει τον Μάιο 2022 τη δωρεά ύψους 4 εκατομμυρίων ευρώ προς το υπουργείο Πολιτισμού, για την εκπόνηση μελέτης, κατασκευή και προμήθεια εξοπλισμού του «Εκθεσιακού Κτιρίου – Κέλυφος Πολυανδρίου». Οπως σημείωνε τότε στην ανακοίνωσή του, «Το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) ύστερα από πέντε χρόνια συνεχών καθυστερήσεων και αδράνειας από πλευράς των αρμόδιων φορέων αναγκάστηκε να προχωρήσει σε ανάκληση της δωρεάς του…».
Η κυρία Μενδώνη, λοιπόν, που διοικεί το υπουργείο τα τελευταία έξι χρόνια, δεν αναγνωρίζει λάθη στους χειρισμούς της, καθώς δήλωσε, μεταξύ άλλων, χθες «Από το 2016 ως το 2020, δεν διασφαλίστηκε επαρκώς η προστασία του ευρήματος, με αποτέλεσμα μέρος του να χαθεί».
Ουδείς γνωρίζει στην παρούσα φάση σε τι κατάσταση βρίσκεται το εύρημα και αν έχει προκληθεί απώλεια από την απόσπαση. Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι οι Διευθύνσεις Αναστήλωσης και Συντήρησης Αρχαίων Μνημείων του ΥΠΠΟ είχαν υποστηρίξει στο ΚΑΣ, τόσο στη συνεδρίαση του Ιουνίου 2019 όσο και του Φεβρουαρίου 2020, ότι θεωρούσαν τη λύση της απόσπασης «εξαιρετικά παρακινδυνευμένη». Μετά την απόσπαση η συντήρηση του ευρήματος πέρασε στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων που διαθέτει έμπειρους συντηρητές μεν, αλλά προκαλεί εντύπωση πως αποκόβεται από ένα τόσο ευαίσθητο, σύνθετο και δύσκολο εύρημα η καθ’ ύλην αρμόδια Διεύθυνση.
Η ανακοίνωση που εξέδωσε το ΥΠΠΟ αναφέρει για το χρονικό: «Το 2016, αποφασίστηκε η κατά χώραν διατήρηση και ανάδειξη των ευρημάτων και η κατασκευή κελύφους προστασίας. Το 2020, καθώς διαπιστώθηκαν σημαντικά προβλήματα στην κατάσταση διατήρησης του ευρήματος, εγκρίθηκε η προσωρινή και υπό προϋποθέσεις απόσπαση και η επανατοποθέτηση του ευρήματος, εξαιτίας της επιδεινούμενης κατάστασης διατήρησης και φθοράς των καταλοίπων, λόγω του ιδιαίτερου γεωλογικού υποβάθρου. Από το 2020-2023 εγκρίθηκαν οι απαιτούμενες μελέτες για την κατασκευή του χώρου μόνιμης προστασίας και ανάδειξης αρχαιοτήτων πολυανδρίου, στην Εσπλανάδα. Το έργο της κατασκευής του μουσειακού κελύφους ολοκληρώνεται το 2026 από τις υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού».
