Tις αποκαλούν «απομονωμένες φυλές» ή «πληθυσμούς χωρίς επαφή» με τον έξω κόσμο. Βρίσκονται στη συντριπτική τους πλειονότητα στη λεκάνη της Αμαζονίας, ανάμεσα σε Βενεζουέλα, Βολιβία, Βραζιλία, Εκουαδόρ, Κολομβία και Περού. Είναι νομαδικές κοινότητες που μετακινούνται στη ζούγκλα και ζουν σε μικρές οικογενειακές ομάδες.
«Δεν είναι ένα απομεινάρι του παρελθόντος, αλλά σημερινές κοινότητες που εδώ έχουν αναπτύξει μοναδικούς τρόπους επιβίωσης αποτελώντας ένα απτό κομμάτι της διαφορετικότητας της ανθρωπότητας», όπως γράφει η Survival International, οργάνωση προάσπισης των ιθαγενικών δικαιωμάτων.
Θέλουν να διατηρήσουν την κουλτούρα, τα εδάφη και την αυτονομία τους αποφεύγοντας κάθε επαφή με άλλες κοινωνίες, που το μόνο που τους έχουν φέρει είναι κακουχία και αφανισμό μέσα από τη βία, τις «εισαγόμενες νόσους», τον ρατσισμό και κυρίως με τα οικονομικά συμφέροντα που θέλουν με κάθε τίμημα να εκμεταλλευτούν τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της αχανούς Αμαζονίας.
Αυτήν ακριβώς την απειλή εκφράζει η απόφαση που πήρε την περασμένη εβδομάδα κυβερνητική επιτροπή στο Περού, αρνούμενη να αναγνωρίσει ως προστατευόμενη ιθαγενική περιοχή το Γιαβαρί Μιρίμ, μια έκταση 1,2 εκατ. εκταρίων παρθένου τροπικού δάσους στα σύνορα με τη Βραζιλία, όπου διαμένουν κάποιες από τις πλέον απομονωμένες κοινότητες ιθαγενών στον κόσμο.
Η διαμάχη πάει μια εικοσαετία πίσω, όταν ζητήθηκε η περιοχή Γιαβαρί Μιρίμ στην επαρχία Λορέτο να οριοθετηθεί ως καταφύγιο απομονωμένων ιθαγενικών κοινοτήτων, προστατεύοντάς τες από τη συστηματική απειλή των μεγάλης έκτασης αγροτοβιμηχανικών επιχειρήσεων, της επεξεργασίας και διακίνησης ναρκωτικών, της παράνομης υλοτομίας, αλιείας και εξόρυξης μετάλλων, ενώ οι οικονομικές ελίτ δεν κρύβουν το ενδιαφέρον τους για την εκμετάλλευση πετρελαίου που θα μόλυνε εδάφη και νερά. Εκτοτε το κράτος μόνο κωλυσιεργεί διευκολύνοντας τη δράση εγκληματικών οργανώσεων που πολιορκούν την περιοχή υπονομεύοντας την επιβίωση των ιθαγενών.
Κι όμως υπάρχουν
Αυτή η απόφαση απορρίπτει στην πράξη την ύπαρξη κοινοτήτων χωρίς επαφή με τον «πολιτισμό», παρότι οι έρευνες και η ίδια η τελευταία εμπεριστατωμένη μελέτη που ολοκληρώθηκε το 2024 κατέγραψαν περισσότερα από 110 νέα αποδεικτικά της ύπαρξής τους: πρόχειρα σπίτια που δείχνουν φτιαγμένα με χώμα και φυλλώματα δέντρων, χαραγμένα μονοπάτια, ίχνη από φωτιές που ανάβουν για να μαγειρέψουν ή να ζεσταθούν, κεραμικά δοχεία, τόξα και βέλη, καλλιεργημένες εκτάσεις. Οι εναέριες έρευνες εντόπισαν 25 τοποθεσίες που παρουσιάζουν ίχνη ότι έχουν κατοικηθεί.
Αλλά «πρόθυμοι» και διαπλεκόμενοι πολιτικοί αντιμάχονται τη δημιουργία ιθαγενικών καταφυγίων υιοθετώντας τα επιχειρήματα των μεταλλευτικών και άλλων επιχειρήσεων πως δεν υπάρχουν απομονωμένες ιθαγενικές κοινότητες εκεί. Οπως ο Χουάν Κάρλος Μόρι, εθνικιστής βουλευτής της επαρχίας Λορέτο, που τον Ιούνιο επανέλαβε σε ολομέλεια της Βουλής του Περού πως «στη ζούγκλα του Λορέτο δεν υπάρχουν PIACI», όπως αποκαλούνται οι ιθαγενικοί λαοί σε απομόνωση ή σε μια πρώτη επαφή με τον έξω κόσμο, καταγγέλλοντας πως αυτοί είναι «ένα εφεύρημα των υπουργείων Γεωργίας και Περιβάλλοντος που τελικά οδηγεί στην υπανάπτυξη και στη διατήρηση της ακραίας φτώχειας στην περιοχή».
Δεν είναι ο μόνος που στο Περού που απορρίπτει δεκαετιών επιστημονικές έρευνες. Και βουλευτές του κόμματος του πρώην δικτάτορα Φουχιμόρι κατέθεσαν πρόταση νόμου που επιδιώκει να αλλάξει τη νομοθεσία για PIACI και τη δημιουργία ιθαγενικών καταφυγίων ώστε «να μη δίνουμε δικαιώματα σε πληθυσμούς που δεν υπάρχουν και να τα στερούμε από άλλους που πράγματι υπάρχουν».
Ολα αυτά είναι αστειότητες, λέει ο Λέο Τσούμε Τέκα, ηγέτης μιας ιθαγενικής κοινότητας κοντά στην περιοχή που τελικά δεν κηρύχτηκε καταφύγιο ιθαγενών. «Είμαι αυτόπτης μάρτυρας. Οταν πηγαίνουμε στην περιοχή, βλέπουμε πατημασιές κι άλλα ίχνη και ακούμε τις φωνές τους. Εχουμε και φωτογραφίες τους τραβηγμένες από μακριά. Δεν πιστεύω ότι αυτές οι πατημασιές είναι του Διαβόλου. Είναι ανθρώπων».
Σκόπιμα απροστάτευτοι
Το Περού αναγνωρίζει την ευαλωτότητά τους τόσο εδαφική και υγειονομική (π.χ. δεν έχουν καμία άμυνα απέναντι σε μια απλή γρίπη που θα κολλήσουν ή την ιλαρά που μπορεί να τους θερίσει) όσο και κοινωνικοπολιτιστική και δημογραφική απέναντι στην επαφή τους με πληθυσμούς και συστήματα ξένα προς τον τρόπο ζωής τους και έχει θεσπίσει ειδικό νομικό πλαίσιο για την προστασία τους. Οπως ακριβώς έχει κάνει και η (δεσμευτική) Σύμβαση 169 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και η Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ιθαγενικών Λαών. Η μη οριοθέτηση του καταφυγίου Γιαβαρί Μιρίμ δεν αποτελεί απλώς παραβίαση όλων αυτών των εθνικών και διεθνών κανόνων, αλλά και της συμφωνίας που υπέγραψε τον περασμένο μήνα σε συνάντηση του Οργανισμού Συνεργασίας της Αμαζονίας, καταγγέλλουν ιθαγενικές οργανώσεις.
Τώρα πλέον η κυβέρνηση –που μετά την καθαίρεση και φυλάκιση του νόμιμα εκλεγμένου προέδρου Καστίγιο βρίσκεται στα χέρια της ακροδεξιάς Ντίνα Μπολουάρτε– μπορεί να προχωρήσει ακάθεκτη σε παραχωρήσεις για υλοτομία και εξορύξεις, όπως καταγγέλλουν οι ιθαγενικές οργανώσεις σαν την Orpio: «Δεν υπάρχει δικαιολογία για αυτή την απόφαση. Η τεχνική και νομική ενημέρωση έχει στοιχειοθετηθεί πλήρως, τα στοιχεία είναι συντριπτικά και η υποχρέωση του κράτους είναι σαφής: να προστατεύσει τις ζωές των PIACI».
Για συντηρητικούς πολιτικούς, σαν τον Μόρι, αυτό είναι μια υπερβολή, οι οκτώ προστατευόμενες περιοχές που έχουν κηρυχθεί και οι άλλες πέντε ακόμη που αναμένουν οριοθέτηση δεν είναι παρά χαμένες ευκαιρίες πλουτισμού. Γι’ αυτό και προκειμένου να εξασφαλίσει όχι μόνο πως καμία καινούργια δεν θα εγκριθεί, αλλά και πως ίσως και οι ήδη οριοθετημένες αποχαρακτηριστούν έστω και μερικώς, κατέθεσε πρόταση νόμου που θα αλλάξει τη σύνθεση της αρμόδιας Επιτροπής Εγκρίσεων αυτών των περιοχών έτσι ώστε να ευνοεί ανοιχτά τα επιχειρηματικά συμφέροντα.
