Καλλιτέχνες που γεννήθηκαν στην Γάζα, έζησαν πολέμους και εκτοπισμούς, βλέπουν τα σπίτια τους, τα πάντα γύρω τους να γίνονται ερείπια, συγγενείς και φίλους να σκοτώνονται από βόμβες, παιδιά να λιμοκτονούν, ανθρώπους να ποδοπατιούνται για ένα πιάτο φαΐ. Η τραγωδία της ανθρωπιστικής κρίσης στη Γάζα και η τραγική αδυναμία της Δύσης να δώσει λύση.
Σκληρές καθημερινές εμπειρίες τις οποίες οπτικοποιούν οι καλλιτέχνες της Γάζας, με έργα τέχνης-γροθιά στο στομάχι. Αναζητώντας τρόπους για να αντισταθούν μέσω της τέχνης και να επιβιώσουν της γενοκτονίας ήδη από τον Απρίλιο του 2024, άρχισαν να οργανώνονται σε μια συλλογική δράση, σε μια Μπιενάλε της Γάζας. Αποτελείται από 14 περίπτερα ανά τον κόσμο, στηρίζεται στην ομάδα καλλιτεχνών και επιμελητών της Γάζας και του Απαγορευμένου Μουσείου του Λόφου Al Risan της Παλαιστίνης και έρχεται από τις 18 Σεπτεμβρίου έως τις 4 Νοεμβρίου στην Αθήνα, στον χώρο πολιτισμού «Λόφος art project». Το ελληνικό περίπτερο περιλαμβάνει την έκθεση «Στη ζώνη του πυρός. Θαύματα μέσα στα ερείπια», με έργα καλλιτεχνών που ζουν και εργάζονται στην εμπόλεμη Λωρίδα, ενώ την επιμέλεια έχουν η Φαίη Τζανετουλάκου και ο Δημήτρης Σαραφιανός. Ως αποκεντρωμένη παγκόσμια έκθεση, καλεί σε δράση ένα διεθνές κίνημα αλληλεγγύης με σκοπό να αρθεί η πολιορκία της Γάζας μέσω της τέχνης, ενώ υποστηρίζει το θεμελιώδες δικαίωμα ενός λαού να υπάρχει με αξιοπρέπεια στη γη του.
Οπως μας λένε οι δύο επιμελητές: «Η δύναμη της τέχνης να δημιουργεί ακόμα και στις πιο αντίξοες συνθήκες αποτελεί για τον Λόφο, και για εμάς τους δύο επιμελητές, μία πράξη αντίστοιχης αντίστασης, όπως οι εικόνες και τα συνθήματα που έγραφε στους τοίχους στην κατοχή ο Πάνος Σαραφιανός. Αμέσως αποφασίσαμε να προσκαλέσουμε τη Γάζα Μπιενάλε στην Αθήνα, για να μπορέσει εδώ το κοινό να αντιληφθεί ότι οι άνθρωποι της Γάζας δεν είναι αριθμοί σε λίστες πεσόντων, αλλά σημαίνοντες παραγωγοί σύγχρονου πολιτισμού, που συνεχίζει να υπάρχει μέσα στις πιο αντίξοες συνθήκες».
Καθώς άρχισαν να επιλέγουν τα έργα για το ελληνικό περίπτερο συνειδητοποίησαν το καλλιτεχνικό εκτόπισμα της σύγχρονης παλαιστινιακής τέχνης. «Οι 30 καλλιτέχνες της έκθεσης στην Αθήνα, οι οποίοι δημιουργούν τέχνη μέσα σε συνθήκες ανείπωτης δυσκολίας με κίνδυνο της ζωής τους –γιατί οι καλλιτέχνες ήταν από τους πρώτους που στοχοποίησε ο κατακτητής– αγγίζουν τις ερωτήσεις του πως είναι να αφήνουν ανεξίτηλα αποτυπώματα ζωής κόντρα στην επιβεβλημένη λήθη και την ακούσια απουσία. Του πώς είναι να ξαναχτίζεις την παρουσία σου μέσα στα ερείπια, της γλώσσας, της ιστορίας, της αρχιτεκτονικής – όχι ως σύμβολα νοσταλγίας, αλλά ως εργαλεία για να αντιπαραβάλουν δύο πραγματικότητες: τον ρομαντικοποιημένο πολιτισμό που βιώνουμε στα μουσεία και τη βίαιη σύγχρονη πολιτισμική αποδόμηση που δημιουργείται σε ζώνες συνεχούς κρίσης».
Οι μαρτυρίες των καλλιτεχνών
Στο ελληνικό περίπτερο, μεταξύ άλλων, ο Ahmed Adnan επαναφηγείται το έργο του Βερμέερ «Το κορίτσι με το μαργαριταρένιο σκουλαρίκι», θέτοντας το ερώτημα: Ποια ομορφιά μπορεί να επιβιώσει στην πλήρη άρνηση της ανθρωπιάς; Ο Fadel Tafesh εστιάζει στην υπομονή και αντοχή της Παλαιστίνιας μητέρας, η Hala Eid Alnaji παρουσιάζει το «Λεξικό» του Εκτοπισμού, η Mary Ann Jaraisy περιγράφει πώς τα όμορφα χειροποίητα πλακάκια που κοσμούν εξωτερικούς χώρους στην Παλαιστίνη έγιναν ταφόπλακα των κατοίκων της στους βομβαρδισμούς. Η Liza Madi εξετάζει τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη γενοκτονία, ενώ ο Yahva Alsholy αναφέρεται στις αντιφάσεις που επιβάλλει ο πόλεμος στα παιδιά της Γάζας
? Lamis Dajani Shawwa
Αξίζει να φωτίσουμε την περίπτωση της Παλαιστίνιας εικαστικού και διακοσμήτριας Lamis Dajani Shawwa, που ζει στην Ελλάδα και θα παρευρεθεί στο ελληνικό περίπτερο. Εχει εργαστεί στο Τορόντο, την Ιερουσαλήμ, το Λονδίνο, τη Δαμασκό και είναι η δημιουργός του έργου «Ειρήνη» («Salam»), από χαραγμένο στιλβωμένο ανοξείδωτο ατσάλι θαλάσσης, το οποίο εκτέθηκε στο Φεστιβάλ Between Music & Arts 2025, ενώ θα βυθιστεί στη θάλασσα της Λαμπεντούζα, στις 18 Σεπτεμβρίου, τη μέρα που εγκαινιάζεται η Μπιενάλε στην Αθήνα. Εδώ, θα παρουσιάσει τη σύνθεση «Πέρα από το Καρπούζι» και όπως εξηγεί: «Οταν ένας Ισραηλινός αξιωματικός απαγόρευσε στους καλλιτέχνες να ζωγραφίσουν την παλαιστινιακή σημαία, ένας από αυτούς συνειδητοποίησε ότι μπορούσε να ζωγραφίσει καρπούζια, αφού έχουν τα ίδια χρώματα. Στον πίνακά μου “Πέρα από το Καρπούζι” μεταφέρω την ιδέα της αντίστασης. Το καρπούζι έχει το χρώμα της παλαιστινιακής σημαίας. Οι φέτες συμβολίζουν παλαιστινιακές φιγούρες παγιδευμένες σε συρματοπλέγματα. Λόγω του ανθεκτικού δέρματός της, και ανεξάρτητα από τις περιστάσεις, η νέα γενιά κινείται προς την ελευθερία».
? Ahmad Muhanna
«Πριν από τον πόλεμο, εργαζόμουν ως καλλιτέχνης σε τοπικά ιδρύματα, ασχολούμενος με την ψυχοθεραπεία μέσω των τεχνών. Αυτό σταμάτησε καθώς η ζωή ξαφνικά άλλαξε και έγινα ένας καλλιτέχνης χωρίς ελπίδα», λέει ο Ahmad Muhanna (γεννήθηκε στο Deir Al-Balah το 1984), που δημιούργησε την ενότητα «Χωρίς Ελπίδα», σχεδιάζοντας πολεμικές σκηνές πάνω σε κούτες ανθρωπιστικής βοήθειας, σε βιβλία και περιοδικά, χρησιμοποιώντας απλά υλικά όπως κάρβουνο και υπολείμματα καφέ. «Ζωγράφισα πολλές από τις οπτικές σκηνές που βίωνα καθημερινά: την ορθοστασία σε μεγάλες ουρές για νερό και φαγητό, την πολιτική της λιμοκτονίας, τη γενοκτονία, τον αναγκαστικό εκτοπισμό και τις πολλές τρομακτικές ιστορίες και λεπτομέρειες που συνέβησαν κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου», λέει. «Είναι ευθύνη του καλλιτέχνη, που ζει υπό τέτοιες συνθήκες, να καταγράφει την καθημερινή ζωή του πολέμου και να εκφράζει τα βάσανα των ανθρώπων, στέλνοντας ένα μήνυμα σε όλα τα έθνη ότι υπάρχει ένας αθώος λαός που υπομένει όλα όσα του συμβαίνουν».
? Alaa Abu Saif
Εχει επιβιώσει από τους πολέμους στη Γάζα ο Alaa Abu Saif που γεννήθηκε στο Khan Younis και είναι καθηγητής Καλλιτεχνικών. Το έργο που θα δείξει έχει τίτλο «Αν δεν καώ εγώ, αν δεν καείς εσύ, πώς θα γενούνε τα σκοτάδια φως». Οπως τονίζει: «Περνάμε τώρα μια κατάσταση απελπισίας μετά από ένα ταξίδι εκτοπισμού, ένα από τα πιο δύσκολα στην ιστορία. Μετά το μαρτύριο του πατέρα μου, τον βομβαρδισμό του σπιτιού μου και την καταστροφή των περισσότερων από τα υπάρχοντά μου και του ιδιωτικού μου στούντιο, συνέχισα να ζωγραφίζω στους τοίχους της σκηνής μου». Με τους πίνακές του αντιστέκεται στην κατοχική οντότητα και αναδεικνύει «τις φλεγόμενες εμπειρίες των ανθρώπων στη Γάζα, που στέκονταν σε ουρές για νερό, μπροστά σε κέντρα διανομής και πέθαιναν κάτω από τα κιβώτια βοήθειας που έπεφταν από τον αέρα με αλεξίπτωτα».
? Αshraf Sahwiel
Παλαιστίνιος πρόσφυγας από το Ματζντάλ Ασκελόν, γεννημένος στη Γάζα το 1973, δημοσιογράφος, εικαστικός, σεναριογράφος, σκηνοθέτης, ο Αshraf Sahwiel, εκθέτει το αλληγορικό έργο «Χώροι». «Είναι επικεντρωμένο στην ελιά – έναν σύντροφο του παλαιστινιακού σώματος στον ακρωτηριασμό, την εθνοκάθαρση και τον συμβολικό και φυσικό αποικισμό. Η ελιά πάντα διατηρούσε μια υπαρξιακή σύνδεση με τη ζωή και την παλαιστινιακή κληρονομιά», τονίζει. «Σε έντονη αντίθεση και τραγική ειρωνεία με την προηγούμενη ζωή του πολίτη της Γάζας, πολλοί τώρα καταφεύγουν στην καταστροφή και το ξερίζωμα αρχαίων ελαιόδεντρων – άλλοτε για να μαγειρέψουν και άλλοτε για να βγάλουν τα προς το ζην. Αυτά τα καρποφόρα, αιωνόβια δέντρα καίγονται – όπως ο χρόνος και όπως οι ζωές μας…».
? Aya Juha
Η Aya Juha παρουσιάζει δύο έργα στην Μπιενάλε, τον «Φυλακισμένο» και τον «Anas», τα οποία δημιουργήθηκαν στο «κατακερματισμένο» σπίτι της, σε ζοφερές συνθήκες. «Δεκαεννέα από εμάς ήμασταν παγιδευμένοι σε ένα δωμάτιο χωρίς φαγητό και ποτό και το σώμα του Ανας και του κοριτσιού έμειναν στο έδαφος μπροστά μας για δύο ημέρες, ενώ εμείς δεν μπορούσαμε να κάνουμε τίποτα», θυμάται. «Οι στρατιώτες πυροβόλησαν μέσα στο σπίτι και πέταξαν βόμβες εναντίον μας που πέτυχαν το σώμα του Ανας. Αλλά ο πατέρας μου κατάφερε να τους θάψει μετά από δύο ημέρες, σε μια μικρή τρύπα στο μικροσκοπικό μας οικόπεδο δίπλα στο σπίτι. Μείναμε παγιδευμένοι για μία ολόκληρη εβδομάδα… Οταν τα τανκς μετακινήθηκαν από την περιοχή μας, καταφέραμε να δραπετεύσουμε. Τα μέλη της οικογένειάς μου κατάφεραν να ανακτήσουν τα σώματα των νεκρών και να τα μεταφέρουν στο νεκροταφείο».
Η Aya Juha γεννήθηκε το 1991 στη Γάζα. Ελαβε το Βραβείο Γυναίκας της Παλαιστίνης για το 2018 από το υπουργείο Γυναικείων Υποθέσεων.
? Ghanem Diab Said Al-Den
Μέσα από το έργο του «Το καρότο και η ρουκέτα», ο Ghanem Diab Said Al-Den, γεννημένος το 1970 στο στρατόπεδο προσφύγων Al-Bureij, καλλιτέχνης και ερευνητής στον τομέα των σύγχρονων εικαστικών τεχνών, διερευνά τον αντίκτυπο των πολιτικών προοπτικών στις ανθρώπινες εμπειρίες.
«Το καρότο και η ρουκέτα ορίζουν την πολιτική στην Παλαιστίνη, το τελευταίο κατεχόμενο κράτος στον κόσμο», εξηγεί. «Η ρουκέτα εδώ παίρνει τον ρόλο του μαστίγιου, καθώς είναι πιο βάναυσο και καταστροφικό. Το μαστίγιο, που ήταν το εργαλείο του κατακτητή τη δεκαετία του 1980, έχει τώρα αντικατασταθεί από μια ανελέητη ρουκέτα. Η ρουκέτα είναι αμερικανικής και ευρωπαϊκής κατασκευής, η βία της είναι ισραηλινή. Η ρουκέτα παίρνει τώρα τη θέση του μαστίγιου στην υποδούλωση του αραβικού κόσμου, ο οποίος ζει μόνο με φόβο, κακοποίηση και βία, υπακούοντας σε αμερικανικές και σιωνιστικές εντολές. Ωστόσο, το εμπόδιο ήταν πάντα, και εξακολουθεί να είναι, η Παλαιστίνη και ο λαός της, που αρνούνται να συμμορφωθούν με αυτές τις πολιτικές και επαναστατούν εναντίον τους. Ούτε το μαστίγιο ούτε το καρότο καταφέρνουν να υποτάξουν έναν ελεύθερο λαό υπό κατοχή, αλλά οι αποικιακές πολιτικές επιμένουν στις προσπάθειές τους μέσω πειρασμών, προνομίων και οικονομικών επιχορηγήσεων ή μέσω απειλών και βίας».
? Yara Zuhod
Η Yara Zuhod που γεννήθηκε το 2003 στη Βόρεια Γάζα και έχει συμμετάσχει σε διεθνείς ομαδικές εκθέσεις, με το εννοιολογικό έργο της «Αϋπνος πόνος» κοιτάζει τον πόνο στα μάτια, δείχνοντας πώς μοιάζει η ανθεκτικότητα:
«Με ακλόνητη υπομονή, κρατηθήκαμε στη γη αφού κατέστρεψαν τα σπίτια μας και μας εκτόπισαν βίαια. Στήσαμε σκηνές στα ερείπια, ακλόνητοι μέχρι να μπορέσουμε να επιστρέψουμε. Με την πικρία της υπομονής, καταναλώσαμε τα χειρότερα είδη φαγητού, αναγκασμένοι να τα φάμε καθώς δεν υπήρχαν εναλλακτικές. Υπομείναμε μήνες πείνας, καταφεύγοντας ακόμα και στο να φάμε τον ίδιο τον κάκτο (sabra) όταν δεν υπήρχε τίποτα άλλο διαθέσιμο! Κρατήσαμε τη σκληρότητα του κάκτου στα χέρια μας και στα χέρια των παιδιών μας. Τον κάναμε στύλο για τις οδυνηρές μας ιστορίες. […]. Φύτρωσε βαθιά μέσα μας. Αναπνέαμε τα ερείπια και δεν υπήρχε τίποτα να μας προστατεύσει παρά η υπομονή (sabra)».
ℹ️ «Στη ζώνη του πυρός: θαύματα μέσα στα ερείπια»
«Λόφος Αrt Project», Βελβενδού 39, Κυψέλη. Eγκαίνια: 18 Σεπτεμβρίου στις 19.00. Διάρκεια έως 4 Νοεμβρίου. Ωρες λειτουργίας: Τρίτη-Κυριακή, 18.00-21.00. Το Σάββατο 20 Σεπτεμβρίου στις 19.00 θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση-συζήτηση παρουσία καλλιτεχνών που συμμετέχουν στην έκθεση, αλλά και σύνδεση με τα εγκαίνια του Τουρκικού Περίπτερου της Μπιενάλε της Γάζας.
-320x213.jpg)
