«Μια απέραντη αγάπη για τον Ανθρωπο»

Η πρόταση για την έκθεση έγινε από τον ομότιμο καθηγητή ζωγραφικής της ΑΣΚΤ Γιάννη Ψυχοπαίδη και την ιστορικό τέχνης, επιμελήτρια και συγγραφέα Λήδα Καζαντζάκη, «ώστε μέσα από έναν διάλογο έργων διαφορετικών περιόδων να αναδειχτεί όχι μόνον η εξέλιξη της ελληνικής χαρακτικής του 20ού αι. εν γένει, αλλά και της πορείας των δύο καλλιτέχνιδων ειδικότερα καθώς και τα σημεία σύγκλισής τους», όπως αναφέρουν οι διοργανωτές.

Σημαδεμένες αμφότερες από το βίωμα της εξορίας και του εγκλεισμού, ακολούθησαν διαφορετικές αλλά παράλληλες διαδρομές, αντιστάθηκαν μέσα από το έργο τους και αφοσιώθηκαν με πάθος στη χαρακτική τέχνη που κατά τον Γιάννη Ψυχοπαίδη «στάθηκε πάντα μια διαρκής μαθητεία λιτότητας, πυκνότητας και σύμπτυξης, μια διαρκής σχεδιαστική επανεξέταση των εικαστικών αξιών, μια άσκηση αυστηρότητας και αυτοελέγχου, μια σύνοψη του ουσιώδους, μια καθυποταγή ενός ατίθασου υλικού, μια αφαίρεση του περιττού, μια επιστροφή στις πρωταρχικές αξίες του σχεδίου, μια σύμπτυξη της έντασης και του ρυθμού, τελικά μια τέχνη πρωτόγονη και γι’ αυτό πάντοτε σύγχρονη, μια αρχέγονη πράξη καταγραφής και αναζήτησης ενός ϐαθύτερου, πυκνού νοήματος των πραγμάτων, που πάντα θα το νοσταλγούμε και πάντα θα μας διαφεύγει», όπως γράφει στο κείμενο του καταλόγου.

Οι ψιλόλιγνες γυναικείες μορφές της Βάσως Κατράκη χαραγμένες στη σκληρή πέτρα του ψαμμίτη συνομιλούν με τις φυλακισμένες γυναίκες που χάραξε στο ξύλο και το λινόλεουμ η Ζιζή Μακρή, όπως και το τοπίο από τις Κυκλάδες, τα Μετέωρα, το πρόσωπο μιας νεαρής Κινέζας, έργα που συστήνουν μια συναρπαστική έκθεση και «αποπνέουν μια αισιοδοξία και μιαν απέραντη αγάπη για ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ, λένε ένα μεγάλο ‘‘ναι’’ στη ζωή», όπως λέει η Λήδα Καζαντζάκη στη συνέντευξη που ακολουθεί.

Στο εισαγωγικό κείμενό της στον κατάλογο αναλύει το έργο τους, παραθέτει τα λόγια τους και διατρέχει τις ζωές τους.

«Είναι εμβληματικές, όχι μόνο γιατί πέτυχαν να καταξιωθούν εν ζωή σε ένα ανδροκρατούμενο διεθνές προσκήνιο. Ανέπτυξαν την καλλιτεχνική τους πράξη μέσα από την αντίστασή τους στον ολοκληρωτικό αυταρχικό λόγο…

Αναμετρήθηκαν με τα υλικά τους, τον σκληρό ψαμμίτη λίθο η Κατράκη, το ξύλο και το λινόλεουμ η Μακρή, διαρρηγνύοντας τα όρια μεταξύ των διαφορετικών μορφών της έκφρασης. Αναπτέρωσαν με τις ρηξικέλευθες μορφοπλαστικές τους αναζητήσεις τη νέα πολυσχιδή γλώσσα της χαρακτικής τέχνης», αναφέρει μεταξύ άλλων.

● Πρόκειται για δύο εμβληματικές χαράκτριες που δεν αντιμετώπισαν μόνον τον ανδροκρατούμενο χώρο, της εποχής, στην τέχνη, αλλά και διώξεις για τις πολιτικές απόψεις τους. Εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν αλλά και οι δύο δημιούργησαν σπουδαίο έργο που τις καθιέρωσε. Οπως γράφετε στο εισαγωγικό κείμενο, «συναντήθηκαν με τον πρωτοποριακό εικαστικό λόγο της Δύσης συμπεριλαμβάνοντας το κοινωνικό γίγνεσθαι της εποχής τους». Το πρώτο που θέλω να σας ρωτήσω, λοιπόν, είναι τι σας συγκινεί, τι σας αγγίζει περισσότερο στο έργο και στη ζωή της καθεμίας;

Κατ’ αρχάς μου προξενεί δέος η δύναμη αντίστασής τους μέσω της τέχνης στη μόνωση της εξορίας που αμφότερες βίωσαν. Η Βάσω Κατράκη την περίοδο της χούντας των συνταγματαρχών στα Γιούρα, η Ζιζή Μακρή, τόσο την εποχή του Ψυχρού Πολέμου μετά την απέλασή της το ’50, για πολιτικούς λόγους, από το Παρίσι μαζί με τον σύζυγό της, γλύπτη Μέμο Μακρή στην Ουγγαρία, όσο και στον έναν χρόνο που κρατήθηκε στις φυλακές Αβέρωφ της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Ιδιαίτερα σήμερα που έχουμε την αίσθηση ότι σχεδόν τα πάντα, ακόμα και στον χώρο της τέχνης, αντιμετωπίζονται ως αναλώσιμα είδη και ευτελίζονται, με εντυπωσιάζει η απόλυτη αφοσίωση που έδειξαν αυτές οι δύο καλλιτέχνιδες στη δουλειά τους, η επιμονή και η υπομονή με την οποία χάραξαν –πάνω στο ξύλο και στο λινόλεουμ η Μακρή, πάνω στην πέτρα, κυρίως, η Κατράκη– τον άνθρωπο αλλά και τη φύση. Το ότι κατάφεραν ενσωματώνοντας τα διδάγματα του μοντέρνου, μέσα σε συνθήκες στέρησης και σε έναν ανδροκρατούμενο ως επί το πλείστον χώρο, να πλάσουν το δικό τους ιδίωμα. Οχι απλώς για να εκφραστούν, αλλά για να μιλήσουν ελεύθερα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η Κατράκη επιλέγει τον σκληρό ψαμμίτη λίθο ως επιφάνεια εργασίας. Γιατί, όπως λέει η ίδια, «της άνοιγε τον δρόμο στα μεγάλα σχήματα και στην πλατιά ελεύθερη χειρονομία».

Η Ζιζή Μακρή στο ντοκιμαντέρ «Το βράδυ υποχωρεί», που δημιούργησε ο Τίμων Κουλμάσης για το έργο και τη ζωή του Μέμου και της Ζιζής Μακρή –θα προβληθεί στις 25 Αυγούστου στο Σινέ «Αυλή της Χώρας»–, λέει την ακόλουθη σημαίνουσα φράση: «Το πρόβλημα της τέχνης είναι η ελευθερία και η λύση του».

Προπάντων, όμως, με συγκινεί βαθιά το γεγονός ότι σήμερα που η ανθρώπινη ζωή μετριέται σύμφωνα με την αγοραστική της αξία, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν, το έργο τους, οι απέριττες, αφαιρετικές και συνάμα τρυφερές φόρμες που χαράζουν αποπνέουν μια αισιοδοξία και μια απέραντη αγάπη για ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ, ότι λένε ένα μεγάλο «ναι» στη ζωή.

● Γνωρίζετε εάν κατά τη διάρκεια της δημιουργίας τους, σχεδόν σύγχρονες, είχαν σχέσεις μεταξύ τους; Είχαν συναντηθεί, μιλούσε η μία για το έργο της άλλης;

Το μόνο που ξέρω από την Κλειώ Μακρή, την κόρη της Ζιζής, είναι ότι, αφού ο Μέμος και η Ζιζή εγκαταστάθηκαν, μετά την πτώση της χούντας, στην Ελλάδα, συναντιούνταν σε κοινές παρέες με άλλους καλλιτέχνες, όπως ο Τάσσος, και σε εκθέσεις.

Mε εντυπωσιάζει το ότι κατάφεραν ενσωματώνοντας τα διδάγματα του μοντέρνου, μέσα σε συνθήκες στέρησης και σε έναν ανδροκρατούμενο ως επί το πλείστον χώρο, να πλάσουν το δικό τους ιδίωμα. Οχι απλώς για να εκφραστούν αλλά για να μιλήσουν ελεύθερα

● Ποιο είναι το σημείο στο οποίο επικεντρώνεται η επιμελητική πρόταση;

Το ζητούμενο είναι να προκύψει όχι μια γραμμική παρουσίαση του έργου των δύο καλλιτέχνιδων, αλλά ένας διάλογος μεταξύ τους με άλματα μέσα στον χρόνο. Ετσι ώστε να αναδειχθούν τα κοινά τους σημεία, οι συγκλίσεις τους, που συμβαδίζουν και με τους παράλληλους βίους τους.

● Η πρόταση για την έκθεση στην Καΐρειο Βιβλιοθήκη έγινε από εσάς και τον Γιάννη Ψυχοπαίδη; Πώς σας προέκυψε η ιδέα;

Θέλαμε από καιρό να οργανώσουμε μια έκθεση χαρακτικής στην Ανδρο. Ο Ψυχοπαίδης ήταν εκείνος που έριξε στο τραπέζι την ιδέα του εκθεσιακού χώρου της ιστορικής Καϊρείου Βιβλιοθήκης. Γιατί εκεί, συνδέονται με έναν απαράμιλλο τρόπο, όπως και στα πρώτα βήματα της τέχνης της χάραξης, η εικαστική δημιουργία με τα έργα του τυπωμένου λόγου που προβάλλονται στις βιβλιοθήκες της.

Και χαίρομαι ιδιαίτερα που το αίτημά μας αγκαλιάστηκε από την αρχή από τους ανθρώπους της Καϊρείου. Kαθώς και από τον καλλιτεχνικό διευθυντή Γιάννη Μαμάη των εκδόσεων Gutenberg, που σχεδίασε και τύπωσε με φροντίδα τον κατάλογο της έκθεσης. Η εστίαση στις δύο εμβληματικές μορφές, της Βάσως Κατράκη και της Ζιζής Μακρή, δεν είναι επίσης τυχαία. Διότι, εκτός των άλλων, οι δύο γυναίκες δημιουργοί σφραγίστηκαν από τις σπουδές τους ήδη με τη χειραφέτηση της τέχνης της χάραξης από την εικονογράφηση. Η μεγαλωμένη στο Αιτωλικό Κατράκη είχε δάσκαλο, στην ΑΣΚΤ, τον σπουδαγμένο στο Παρίσι Γιάννη Κεφαλληνό, που ανέλαβε τη δεκαετία του 1930 την επανιδρυθείσα έδρα Χαρακτικής, από το εργαστήριο του οποίου αποφοίτησε η πρώτη γενιά Ελλήνων χαρακτών. Η γεννημένη στο Βελιγράδι Ζιζή Μακρή φοίτησε στο μεταπολεμικό Παρίσι δίπλα στον βαθιά επηρεασμένο από τον μοντερνισμό χαράκτη Δημήτρη Γαλάνη, του οποίου οι εκθέσεις στην Αθήνα στα τέλη της δεκαετίας του 1920 συνέβαλαν στην αυτονόμηση της τέχνης της χάραξης.

● Η χαρακτική σήμερα τι θέση κατέχει στην τέχνη;

Σε αντίθεση με το εξωτερικό, στην Ελλάδα δυστυχώς η τέχνη της χάραξης ως αυτόνομη μορφή έκφρασης τόσο στους δημόσιους όσο και στους ιδιωτικούς εκθεσιακούς χώρους παραμένει παραγνωρισμένη. Ταυτίζεται με τις τεχνικές της. Επικρατεί η σύγχυση ότι τα αριθμημένα, όμοια αλλά όχι ίδια ανάτυπα που τυπώνονται από τον ίδιο τον καλλιτέχνη με ποικίλες επεμβάσεις του πάνω στο χαρτί είναι απλά αντίγραφα. Χάνεται έτσι η μαγεία του απρόβλεπτου που συγκροτεί τη μορφή αυτής της τέχνης και την οποία θέλουμε να αναδείξουμε με την έκθεση αυτή.

● Πρόκειται για σημαντική διοργάνωση τόσο για το έργο όσο και για το βίωμα αυτών των γυναικών. Σκέφτεστε μήπως δοθεί παράταση ώστε να δουν την έκθεση και οι μαθητές των σχολείων της Ανδρου αλλά και των γύρω νησιών;

Η έκθεση προβλέπεται να διαρκέσει μέχρι τις 27 Σεπτεμβρίου, όταν τα σχολεία θα έχουν ήδη ανοίξει. Εχουμε προγραμματίσει να γίνονται μαθήματα χαρακτικής για τα παιδιά του δημοτικού της Ανδρου από τον ζωγράφο και δάσκαλο Γιώργο Σαλταφέρο, που έχει μαθητεύσει δίπλα στον χαράκτη Γιώργη Βαρλάμο. Για τον σκοπό αυτό, η Κλειώ Μακρή θα φέρει και μήτρες της Ζιζής καθώς και το βαρύ κουτάλι με το οποίο χάραζε στη φυλακή, το 1961, τις γυναικείες φιγούρες της. Μακάρι να υπάρξει και παράταση.

Πληροφορίες: «ΜΗΤΡΕΣ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ» Βάσω Κατράκη και Ζιζή Μακρή. Καΐρειος Βιβλιοθήκη, 
Οικία Μ. Ε. Κυδωνιέως, Χώρα Ανδρου. Διάρκεια έκθεσης έως τις 27 Σεπτεμβρίου. 
Ο κατάλογος που συνοδεύει την έκθεση σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε από τον Γιάννη Μαμάη και εκδόθηκε από τις εκδόσεις Gutenberg.