Από τις πηγές ώς τις εκβολές της

Ξεκινώντας από το παραποτάμιο οικοσύστημα με την πυκνή παρόχθια βλάστηση και περνώντας μέσα από τα σκιερά στενώματα του φαραγγιού όπου το νερό της Νέδας εγκλωβίζεται σε μικρές φυσικές λίμνες και στενές χαράδρες, φτάνουμε στις απλωτές, φωτεινές ακτές του Ιονίου, εκεί όπου το ποτάμι, έπειτα από μια σύντομη, αλλά συναρπαστική διαδρομή, ενώνεται με τη θάλασσα.

Ας βάλουμε όμως τα πράγματα σε μια γεωγραφική σειρά.

Η Νέδα πηγάζει από το μυθικό Λύκαιο Ορος και για περίπου 32 χιλιόμετρα καθορίζει τα φυσικά όρια μεταξύ Ηλείας και Μεσσηνίας πριν εκβάλει στο Ιόνιο Πέλαγος, κοντά στο παραθαλάσσιο χωριό Ελαία. Συχνά αναφέρεται -αν και παντελώς λανθασμένα- ως το μοναδικό ποτάμι στην Ελλάδα με γυναικείο όνομα. Η αλήθεια είναι πως υπάρχουν και άλλα ποτάμια με «θηλυκή» ταυτότητα (η Αραπίτσα στη Νάουσα, η Ερκυνα στη Λιβαδειά, η Ζηλιάνα στον Ολυμπο κ.ά.), ωστόσο πρόκειται για ελάχιστες περιπτώσεις στον ελλαδικό χώρο.

Το όνομα του ποταμού συνδέεται με τη νύμφη Νέδα, η οποία -σύμφωνα με τη μυθολογία- βοήθησε τη Ρέα να γεννήσει κρυφά τον Δία στο Λύκαιο Ορος.

Το ποτάμι είναι προσβάσιμο οδικώς σε πολλά σημεία, σχεδόν από τις πηγές του έως τις εκβολές. Αν και οι διαδρομές δεν είναι μεγάλες σε απόσταση, διασχίζουν ένα πολύπλοκο ορεινό ανάγλυφο το οποίο σχηματίζεται από τα μεσαίου υψομέτρου βουνά Λύκαιο, Τετράζι και Μίνθη. Οι δρόμοι έχουν πολλές στροφές και απαιτούν προσεκτική και συνετή οδήγηση.

Αξίζει να αναφερθεί πως η κοιλάδα της Νέδας έχει χαρακτηριστεί ως Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός, γεγονός που αναδεικνύει τον σημαντικό περιβαλλοντικό της ρόλο.

Τα τελευταία χρόνια στην ευρύτερη λεκάνη απορροής του ποταμού έχουν ανοίξει νέα μονοπάτια, ενώ παλιά καλντερίμια και μουλαρόστρατες που συνέδεαν για αιώνες τα γύρω χωριά έχουν καθαριστεί και σηματοδοτηθεί. Για όλα αυτά τα μονοπάτια γίνεται μεγάλη προσπάθεια από ελάχιστους ρομαντικούς ανθρώπους, ώστε να ενοποιηθούν και να ενταχθούν στο δίκτυο «Apollo Trails», δίνοντας νέες δυνατότητες για πεζοπορία, εξερεύνηση και αυθεντικές εμπειρίες μέσα στη φύση.

Ανω λεκάνη της Νέδας

Το χωριό Αμπελιώνα -τόπος καταγωγής του σκηνοθέτη Θεόδωρου Αγγελόπουλου- βρίσκεται σε υψόμετρο 850 μέτρων, φωλιασμένο σε έναν κατάφυτο τόπο γεμάτο καστανιές και βελανιδιές. Εδώ, εκτός από το Πολιτιστικό Κέντρο «Θόδωρος Αγγελόπουλος», θα δείτε επίσης την περίφημη τετράκρουνη «Τρανή Βρύση», που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο.

Μόλις 10 χιλιόμετρα μακρύτερα, στη θέση «Βάσσαι», δεσπόζει ο περίφημος ναός του Επικούριου Απόλλωνα, έργο του Ικτίνου από τον 5ο αιώνα π.Χ., χαρακτηρισμένος Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Πέντε χιλιόμετρα νοτιότερα, πάνω στις νοτιοδυτικές πλαγιές του Λυκαίου Ορους, ξεπροβάλλει σε υψόμετρο 780 μέτρων το χωριό Νέδα – γνωστό παλαιότερα ως Μπέρεκλα. Το σημερινό του όνομα το οφείλει στο ποτάμι που κυλά λίγες δεκάδες μέτρα μακριά, χαράζοντας τη χαράδρα του με ήχους από νερό και πέτρα. Στην περιοχή αυτή η Νέδα αποκτά μόνιμη ροή συγκεντρώνοντας τα άφθονα νερά της περιοχής ανάμεσα σε Αμπελιώνα, Πέτρα και Νέδα.

Εννέα χιλιόμετρα νοτιότερα βρίσκεται ο οικισμός Κακαλέτρι, χτισμένος στους πρόποδες του λόφου όπου δεσπόζει η ακρόπολη της αρκαδικής αρχαίας πόλης Είρας. Σε μικρή απόσταση, στον όμορφα διαμορφωμένο χώρο όπου βρίσκεται το εκκλησάκι της Αγίας Αναστασίας, πηγάζουν μέσα από τα βράχια άφθονες ποσότητες νερού που καταλήγουν στη Νέδα.

Στους καταρράκτες

Κατηφορίζουμε αρκετά νοτιότερα, προς την ιστορική πολιτεία της Κυπαρισσίας για να επισκεφθούμε ίσως το πιο εντυπωσιακό και φαντασμαγορικό σημείο του ποταμού — τους καταρράκτες και το σκιερό φαράγγι της Νέδας.

Ξεκινώντας από το λιμάνι της Κυπαρισσίας, ακολουθείτε τη διαδρομή προς Καλό Νερό και στη συνέχεια ανηφορίζετε έναν φιδωτό ασφάλτινο δρόμο που οδηγεί προς το παραδοσιακό χωριό Κεφαλόβρυση ή Ρίπεσι. Εδώ αξίζει να κάνετε μια στάση όχι μόνο για τις εξαιρετικές ταβέρνες, αλλά και για να απολαύσετε τη δροσιά στην πέτρινη πλατεία, σκιασμένη από έναν υπεραιωνόβιο πλάτανο, φυτεμένο το 1857. Εκεί, θα βρείτε τη χαρακτηριστική τρίκρουνη βρύση από την οποία αναβλύζει παγωμένο νερό.

Επόμενη στάση το χωριό Πλατάνια (30 χλμ. από Κυπαρισσία), το πλησιέστερο και πιο εύκολα προσβάσιμο σημείο για να κατεβείτε στο φαράγγι της Νέδας. Στη συνέχεια ακολουθείτε έναν σύντομο, αλλά γεμάτο στροφές κατηφορικό δρόμο που μετά από περίπου 3 χιλιόμετρα θα σας οδηγήσει στην κοίτη του ποταμού. Εκεί στέκει το παλιό πέτρινο γεφύρι που κάποτε ένωνε τα χωριά της Οιχαλίας με εκείνα της Κυπαρισσίας, μάρτυρας μιας εποχής που η φύση και η ανθρώπινη καθημερινότητα συμβίωναν πιο άμεσα.

Από το γεφύρι ξεκινά ένα μονοπάτι που οδηγεί στους δύο καταρράκτες. Η διαδρομή περιλαμβάνει ορισμένα στενά και σαθρά περάσματα, γι’ αυτό είναι απαραίτητο να φοράτε κατάλληλα παπούτσια. Αν συνοδεύετε μικρά παιδιά, φροντίστε να βρίσκονται διαρκώς υπό αυστηρή επίβλεψη, καθώς έχουν σημειωθεί ατυχήματα στην περιοχή.

Πρώτος σταθμός είναι ο μικρός καταρράκτης με τη γαλάζια λιμνούλα και το ξύλινο γεφυράκι που τη διασχίζει. Λίγο ψηλότερα αποκαλύπτεται ο μεγαλύτερος καταρράκτης, μέσα σε μια εντυπωσιακή πανδαισία βλάστησης, με το νερό να πέφτει δυνατά, σχηματίζοντας φωτεινούς και υγρούς στροβίλους. Το μονοπάτι ολοκληρώνεται στο εκκλησάκι της Παναγίας, ακουμπισμένο στον βράχο, ακριβώς στο χείλος του φαραγγιού — ένα σημείο ιδανικό για λίγη σιωπή και περισυλλογή.

Η επιστροφή στο χωριό Πλατάνια επιφυλάσσει ξεκούραση και φιλοξενία – είτε για έναν καφέ, είτε για φαγητό σε κάποιο από τα όμορφα, απλά μαγαζάκια του.

Γαλάζια αυλαία

Ας κατηφορίσουμε τώρα προς το τελευταίο κεφάλαιο αυτής της ξεχωριστής διαδρομής για να συναντήσουμε τη Νέδα λίγο πριν παραδοθεί στα νερά του Ιονίου.

Ακολουθούμε τον παραλιακό δρόμο που συνδέει τον Πύργο Ηλείας με την Κυπαρισσία και κατευθυνόμαστε προς το Γιαννιτσοχώρι. Εκεί, θα δείτε τη μεγάλη γέφυρα που περνά πάνω από τη Νέδα και επάνω της κινείται ο επαρχιακός δρόμος. Στο σημείο αυτό αξίζει να ρωτήσετε κάποιον ντόπιο να σας δείξει τον στενό χωματόδρομο που οδηγεί προς τις εκβολές του ποταμού.

Η διαδρομή προς τη θάλασσα περνά ανάμεσα από εύφορα χωράφια, περιβόλια και -δυστυχώς- από θερμοκήπια τα οποία αλλοιώνουν βάναυσα το τοπίο με πλαστικά σκουπίδια, γεωργικά απόβλητα και άναρχα απορρίμματα. Είναι ακόμα μια θλιβερή νεοελληνική εικόνα που, όσο κι αν μας πληγώνει, δεν μπορούμε να την αποσιωπήσουμε γιατί η ευαισθησία για το φυσικό περιβάλλον δεν σταματά μόνο στην περιγραφή της ομορφιάς του.

Παρά την ασχήμια της ανθρώπινης αμέλειας, η φύση αντιστέκεται. Η Νέδα εκβάλλει στη θάλασσα μέσα από μια ζωντανή πράσινη λωρίδα. Η κοίτη της, κατάφυτη από πλατάνια, σκλήθρα και ιτιές, φτάνει σχεδόν ώς την ακροθαλασσιά. Οι παραλίες που απλώνονται δεξιά και αριστερά των εκβολών είναι αχανείς και σχεδόν άδειες, ακόμη και τον Αύγουστο. Εδώ η θάλασσα απλώνεται καθαρή και φιλόξενη σαν μια σιωπηλή ανταμοιβή στο τέλος μιας περιήγησης γεμάτης αντιθέσεις.