Σε μια Αθήνα που μοιάζει να διψά όλο και περισσότερο όχι μόνο για νερό, αλλά για μνήμη, αντοχή και συλλογικότητα (και αντοχή στην απουσία συλλογικοτήτων), η ομάδα UrbanDig Project κατέβηκε κάτω από την επιφάνεια – κυριολεκτικά και μεταφορικά. Η παράσταση «Κρυφό νερό», που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου (σε σκηνοθεσία Γιώργου Σαχίνη, κείμενο Παναγιώτας Πανταζή, χορογραφία Ειρήνης Αλεξίου, με τους: Ειρήνη Αλεξίου, Χάρη Δήμο, Αθανασία Κουρκάκη, Νίκο Λεκάκη, Φοίβο Συμεωνίδη), δεν ήταν απλώς ένα θεατρικό δρώμενο. Ηταν μια βουτιά στα υπόγεια ρεύματα της πόλης – σε όσα η πόλη έχει ξεχάσει ή επιλέξει να αγνοεί. Ουσιαστικά ήταν ένα υπόγειο κάλεσμα αντίστασης μέσα από την ανάδυση ενός αθέατου αλλά πανίσχυρου φυσικού και πολιτιστικού πόρου: του Αδριάνειου Υδραγωγείου.
Πώς γίνεται ένα ρωμαϊκό έργο του 2ου αιώνα μ.Χ. να είναι τόσο οικείο σήμερα; Το Αδριάνειο Υδραγωγείο, που διέτρεχε και ακόμα διατρέχει υπόγεια οκτώ δήμους της Αττικής, γίνεται ο καμβάς μιας παράστασης που επιμένει να μιλά για τη ζωή, τη φύση, τη βιωσιμότητα – και τελικά, για την ίδια την αστική επιβίωση. «Από την πρώτη λειτουργία του είκοσι αιώνες πριν, το μοναδικό αυτό τεχνολογικό επίτευγμα συνεχίζει να υπάρχει μέχρι και σήμερα, σχεδόν άθικτο και αρκούντως λειτουργικό, χάρη στην αειφόρο και βιώσιμη κατασκευή του» μας λένε τα μέλη της ομάδας. «Εμπνεόμενη από αυτό το παράδειγμα αρμονικής συνεργασίας “των έργων του ανθρώπου με τα έργα της φύσης” και μέσα από την αντίληψη μιας τέχνης που δεν ακούει μόνο τον εαυτό της, αλλά βρίσκεται σε διαρκή αλληλεπίδραση με την κοινωνία, η ομάδα “Οχι Παίζουμε/UrbanDig Project” ανέπτυξε από το 2019 μια σειρά δράσεων προκειμένου να φέρει στην επιφάνεια, ως πολιτιστικό, φυσικό και κοινοτικό πόρο, τον υδάτινο άξονα 24 χιλιομέτρων του Αδριάνειου Υδραγωγείου. Να δημιουργήσει μια σύνδεση των ανθρώπων με το κρυφό νερό του, με σκοπό τη διαμόρφωση μιας υδάτινης συνείδησης πέρα από την υπεύθυνη κατανάλωση»… Πόσο έτσι είναι όμως.
Η UrbanDig, με επιτελεστικό θάρρος και ερευνητική αφοσίωση, δεν έστησε μια «περιπατητική» εμπειρία απλώς για το θέαμα. Αντίθετα, η τέχνη εδώ ενεργοποιείται ως πολεοδομική πράξη, ως κοινωνικός διάλογος, ως τρόπος αναπλαισίωσης του δημόσιου χώρου. Από την οδό Κρεστένων στην Κηφισιά (όπου ο Κηφισός κυλάει ακόμα ελεύθερος) μέχρι την πλατεία Δεξαμενής στο Κολωνάκι, το κοινό δεν ήταν απλός θεατής. Ηταν συμμέτοχος σε μια πολιτική και οικολογική διαδρομή.
Το κείμενο της παράστασης έδωσε φωνή σε τέσσερις μορφές του χρόνου: τον Κεραμοποιό που έντυσε με τις πλίνθους του το υδραγωγείο (ρωμαϊκή εποχή), τον Μηχανικό που το επισκεύασε (τέλη 19ου – αρχές 20ού αι.), τον Πρόσφυγα που ξεδίψασε χάρη στο υδραγωγείο στη μεγάλη λειψυδρία του 1923 και βρήκε καταφύγιο μέσα του στους βομβαρδισμούς του 1941, τον Εργάτη που μόχθησε μέσα του ανά τους αιώνες. Ολοι ανθρώπινες σκιές που πέρασαν και άφησαν το αποτύπωμά τους στην υδάτινη ραχοκοκαλιά της πόλης. Μέσα από τον διάλογό τους με έναν σύγχρονο Περιπλανητή, αναδύονται ιστορικές στρώσεις, κοινωνικές αντοχές και πολιτισμικές μνήμες που είχαν θαφτεί κάτω από την άσφαλτο, όπως το ίδιο το Υδραγωγείο.
Αυτή η συνάντηση δεν ήταν/είναι νοσταλγική – είναι επιτακτικά πολιτική. Ο Πρόσφυγας του 1923 που βρίσκει καταφύγιο και νερό σε μια Αθήνα της λειψυδρίας μοιάζει επικίνδυνα οικείος στο φόντο της σύγχρονης ανθρωπιστικής κρίσης και της κλιματικής αβεβαιότητας. Ο Εργάτης, φάντασμα του μόχθου, υπενθυμίζει ότι οι υποδομές χτίζονται με χέρια, όχι με προθέσεις και υποσχέσεις.
Η πολιτική του νερού και η πολιτική της μνήμης
Σε μια εποχή που το νερό γίνεται ακριβό εμπόρευμα, που η ΕΥΔΑΠ απειλείται με ιδιωτικοποίηση και η λειψυδρία μετατρέπεται από σενάριο επιστημονικής φαντασίας σε ετήσια πραγματικότητα, η UrbanDig μας προτείνει να θυμηθούμε το κρυφό νερό: όχι μόνο ως φυσικό πόρο, αλλά και ως μεταφορά ευθύνης, αντίστασης και συλλογικής ευφυΐας. Το παράδειγμα του Χαλανδρίου, όπου ήδη εφαρμόζεται πιλοτική χρήση του Αδριάνειου Υδραγωγείου για άρδευση και μη πόσιμες ανάγκες χωρίς επιβάρυνση του δημόσιου δικτύου, δεν είναι μια γραφική λεπτομέρεια. Είναι πρότυπο αστικής αυτάρκειας και αποκεντρωμένης περιβαλλοντικής πολιτικής, σε μια χώρα όπου η αυτοδιοίκηση συνήθως εξαντλείται σε αναπλάσεις πλατειών.
Οσο για την ίδια την παράσταση, η θεατρική δράση δεν έκλεισε τον κύκλο της στο σημείο εκκίνησης: με τη μεταφορά του κοινού με λεωφορεία από το υπαίθριο θέατρο στην πλατεία Δεξαμενής –δηλαδή στο σημείο όπου το νερό ανέβαινε για να ξεδιψάσει την αρχαία πόλη– η παράσταση επιτέλεσε ένα είδος συμβολικής λύτρωσης. Η αρχή και το τέλος ενώθηκαν, όπως ενώνονται οι στρώσεις του χρόνου και της πόλης.
Το αποτέλεσμα: Ο περιπλανητής (και ουχί ο τουρίστας) της σύγχρονης Αθήνας δεν είναι πια απλώς ένας μάρτυρας. Είναι πια ένας μυημένος – στη μυστική ζωή τόσο του υδραγωγείου, όσο και της ίδιας της πόλης του: μιας Αθήνας που δεν είναι πια μόνο άσφαλτος. Γιατί το «Κρυφό νερό» δεν αφορούσε μόνο το υδραγωγείο. Αφορούσε την ίδια τη συνθήκη του να είσαι κάτοικος μιας πόλης που έχει απαρνηθεί το φυσικό της υπόβαθρο. Η UrbanDig μας έφερε αντιμέτωπους με αυτό που συστηματικά αρνούμαστε: ότι η πόλη μας έχει ρίζες, και αυτές οι ρίζες είναι φυσικές, κοινοτικές, ιστορικές. Το «Κρυφό νερό» και το κρυφό νερό του Αδριάνειου Υδραγωγείου μας καλούν όχι μόνο να το δούμε, αλλά να το υπερασπιστούμε. Γιατί αν κόψουμε το νερό, κόβουμε και την Ιστορία. Γιατί αν ξεχάσουμε τι είναι κάτω από τα πόδια μας, ξεχνάμε και ποιοι είμαστε.
