Ενα από τα πρώτα κοινωνικά «επιτεύγματα» της κυβέρνησης της Ν.Δ. το 2019 ήταν η κατάργηση του αυτοδιοίκητου του ΚΕΘΕΑ. Στη συνέχεια, με έναν νόμο που συντάχθηκε ερήμην της επιστημονικής κοινότητας και των θεραπευτικών οργανισμών, τέθηκαν οι βάσεις διάλυσης όλου του δημόσιου συστήματος απεξάρτησης.
Ο νεοσύστατος Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) είναι το δημιούργημα του Νόμου 5129/1-8-24 που ψηφίστηκε από την κυβερνητική πλειοψηφία μία μέρα πριν κλείσει η Βουλή το καλοκαίρι του 2024. Ο νόμος κατάργησε, χωρίς αξιολόγηση και χωρίς αιτιολόγηση, όλους τους διαφορετικούς δημόσιους και ιστορικούς φορείς θεραπείας, συγχωνεύοντας το προσωπικό, αποσπώντας τις μονάδες τους από το ΕΣΥ στον ΕΟΠΑΕ (νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου), ενώ έθεσε στο περιθώριο τα κέντρα πρόληψης, καθιστώντας αβέβαιη την προοπτική τους μετά το 2027. Για το θέμα έχουν γίνει παρεμβάσεις και κατατεθεί επίκαιρες ερωτήσεις από το ΠΑΣΟΚ, τον ΣΥΡΙΖΑ, το ΚΚΕ και τη Νέα Αριστερά.
Επιχειρούμε σήμερα να καταγράψουμε τις πρώτες συνέπειες στην πράξη από τη λειτουργία του ΕΟΠΑΕ, η οποία ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2025. Ο απολογισμός είναι οδυνηρός για τα μέλη των θεραπευτικών κοινοτήτων, για τους επιστήμονες και τους εργαζόμενους του χώρου, για τις τοπικές κοινωνίες και τελικά για όλους μας.
Θεραπευόμενοι χωρίς θεραπευτές
Παρά τις αλλεπάλληλες διαβεβαιώσεις της κυβέρνησης ότι τίποτα απολύτως δεν θα αλλάξει και ότι θα διαφυλαχτούν οι διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις, η διοίκηση του ΕΟΠΑΕ επιδόθηκε τους τελευταίους μήνες σε σειρά αποφάσεων με χαρακτήρα πογκρόμ, οι οποίες έχουν αποδιοργανώσει όλο το θεραπευτικό σύστημα: εργαζόμενους, θεραπευόμενα μέλη, οικογένειες και εθελοντές. Από την 1η Ιουλίου εκατοντάδες κοινότητες και τμήματα επανένταξης βρίσκονται στον αέρα. Την πολιτική ευθύνη φέρει ακέραια η κυβέρνηση την ώρα που μετακινούνται εργαζόμενοι βίαια, χωρίς καμιά αιτιολόγηση, από το ένα πρόγραμμα στο άλλο, κλείνουν δομές απεξάρτησης, οδηγούνται σε υπολειτουργία μονάδες, μένουν θεραπευόμενοι χωρίς θεραπευτές σε καθεστώς ανασφάλειας.
Ιστορικές και εμβληματικές προσωπικότητες του χώρου έχουν από την πρώτη στιγμή αντιδράσει στις αποφάσεις του υπουργείου Υγείας και της διορισμένης διοίκησης στον ΕΟΠΑΕ του Αθανάσιου Θεοχάρη. «Η προσωρινά διορισμένη διοίκηση, αντί να προχωρήσει με προσεκτικά βήματα, αναγνωρίζοντας τις διαφορετικές ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, αντί να σεβαστεί τη λειτουργία και την πολύτιμη εμπειρία των προηγούμενων χρόνων, αντί να προσπαθήσει να οικοδομήσει εμπιστοσύνη, αντί να διασφαλίσει τη θεραπευτική συνέχεια για τους εξυπηρετούμενους, αντί να επιδείξει ενσυναίσθηση και να καλλιεργήσει ένα περιβάλλον συνεργασίας όπου οι εργαζόμενοι θα αισθάνονται ότι η επαγγελματική τους ταυτότητα και η προσφορά τους εκτιμώνται, αντί να δημιουργήσει ένα πλαίσιο στο οποίο μπορεί να διαμορφωθεί ένα νέο όραμα, επιχειρεί να ισοπεδώσει τα πάντα, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις.
Αυτή η αυταρχική πολιτική σε τέτοιο οργανισμό αποτελεί σίγουρη συνταγή για «κάψιμο» (burnout) του προσωπικού και ουσιαστική αποσύνθεση του ίδιου του οργανισμού» αναφέρουν σε κοινό τους κείμενο (news247) η Κατερίνα Μάτσα (πρώην διευθύντρια της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ), η ομότιμη καθηγήτρια Ψυχιατρικής, Μένη Μαλλιώρη (εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Δ.Σ. του Οργανισμού Ευρωπαϊκής Ενωσης για τα Ναρκωτικά-EUDA), ο πρώην διευθυντής του ΚΕΘΕΑ και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Χαράλαμπος Πουλόπουλος, ο νευρολόγος, ψυχίατρος και πρώην αντιπρόεδρος του ΟΚΑΝΑ, Κώστας Γασγαλίδης, και ο ψυχίατρος Παναγιώτης Γεωργάκας, επιστημονικός υπεύθυνος Προγράμματος Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων «Αργώ» του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης. Οι ίδιοι, που κάνουν λόγο για διάλυση και κατάρρευση της απεξάρτησης στη χώρα, υπογραμμίζουν ότι το «προσωπικό του ΕΟΠΑΕ βιώνει μια άνευ προηγουμένου εργασιακή κακοποίηση και επαγγελματική απαξίωση, με σοβαρές συνέπειες στην ποιότητα της παρεχόμενης φροντίδας».
Βίαιες μετακινήσεις
Παρά τις δημόσιες διαβεβαιώσεις του προέδρου του ΕΟΠΑΕ ότι «κανείς δεν θα μετακινηθεί χωρίς αίτησή του», η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Από 1ης Ιουλίου η πλειονότητα των θεραπευτών του ΚΕΘΕΑ μετακινείται βίαια σε δομές του ΟΚΑΝΑ ή άλλες άσχετες, μακριά από τη φιλοσοφία και τις ανάγκες της στεγνής απεξάρτησης. Ενδεικτικά για το ΚΕΘΕΑ ΔΙΑΒΑΣΗ, η υπεύθυνη του προγράμματος μετακινείται στο υπνωτήριο του ΟΚΑΝΑ στην Αθήνα, η υπεύθυνη επανένταξης επίσης στο ίδιο μέρος, η υπεύθυνη οικογένειας τοποθετείται στον Ξενώνα Αστέγων της Αθήνας, υπεύθυνος της κοινότητας μετακινείται σε δομή εντός φυλακών, μέλη του διοικητικού και οικονομικού προσωπικού μεταφέρονται σε δομές του ΟΚΑΝΑ κ.α. Επιπλέον, τα προγράμματα Οικογένειας μένουν χωρίς έμπειρο προσωπικό, με σοβαρές συνέπειες για τη συνέχεια και την αποτελεσματικότητα της θεραπείας.
Αντίστοιχες μετακινήσεις έχουν πραγματοποιηθεί και σε όλα τα υπόλοιπα στεγνά θεραπευτικά προγράμματα της χώρας. «Ολοι οι υπεύθυνοι θεραπευτικών προγραμμάτων με χρόνια εμπειρίας έχουν μετατραπεί σε απλό προσωπικό. Αυτοί είχαν από κάτω τους όλες τις μονάδες, την κοινότητα, την επανένταξη. Η διοίκηση Θεοχάρη τούς έχει υποβαθμίσει ουσιαστικά διπλά, δεν τους έχει δώσει ούτε καν μονάδα» επισημαίνει στην «Εφ.Συν.» ο Γιώργος Παπαϊωάννου, μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Συλλόγου Εργαζομένων ΕΟΠΑΕ.
«Ολοι οι υπεύθυνοι θεραπευτικών προγραμμάτων με χρόνια εμπειρίας έχουν μετατραπεί σε απλό προσωπικό. Αυτοί είχαν από κάτω τους όλες τις μονάδες, την κοινότητα, την επανένταξη. Η διοίκηση Θεοχάρη τούς έχει υποβαθμίσει ουσιαστικά διπλά, δεν τους έχει δώσει ούτε καν μονάδα»
Γιώργος Παπαϊωάννου, μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Συλλόγου Εργαζομένων ΕΟΠΑΕ
Εκδικητικότητα
«Η διοίκηση απαντά πως “πήγα άλλους σε αυτές τις θέσεις”. Οι… άλλοι είναι κυρίως με μπλοκάκια, κόσμος που δεν έχει εμπειρία, χωρίς εξειδίκευση, χωρίς προϋπηρεσία. Μας είπε ο πρόεδρος κατά λέξη: “Πήρα από έναν σάκο το προσωπικό και το έβαλα όπου ήθελα. Πού είναι το πρόβλημα;”. Εχει κάνει ένα ανακάτεμα εμφανώς τιμωρητικό και εκδικητικό, ειδικά απέναντι στο ΚΕΘΕΑ, αλλά και σε ανθρώπους που δούλευαν στον ΟΚΑΝΑ, στο 18 ΑΝΩ. Επιπλέον, τα έκανε όλα αυτά ενώ δεν υπάρχει καν κανονισμός λειτουργίας, δεν υπάρχουν καν διαδικασίες αξιολόγησης. Δεν έχει δει καν τα βιογραφικά των ανθρώπων. Διαλύει το σύμπαν. Θέλει να ελέγξει γραφειοκρατικά τον οργανισμό γιατί δεν τον ξέρει. Δεν γνωρίζουν πραγματικά τι έκανε το ΚΕΘΕΑ, τι έκανε το 18 ΑΝΩ» λέει ο Γ. Παπαϊωάννου.
Δεν είναι όμως μόνο η επίθεση στους εργαζόμενους, στους συνδικαλιστές, στους επιστήμονες, στους θεραπευτές. Στον πυρήνα της κυβερνητικής αντίληψης για τα ναρκωτικά είναι η πλήρης αλλαγή του μοντέλου της απεξάρτησης, με στόχευση προς τα προγράμματα εποπτευόμενης χρήσης και κλείσιμο του ματιού στον ιδιωτικό τομέα για τη δημιουργία νέων και πανάκριβων κέντρων, τα οποία συνήθως έχουν κόστος μερικές χιλιάδες ευρώ τον μήνα για τον χρήστη. Ο δε υπουργός Υγείας ανερυθρίαστα πρόσφατα διαφήμισε δημοσίως σε βίντεο ένα από τα υφιστάμενα ιδιωτικά κέντρα απεξάρτησης της χώρας. Ηταν ένα κέντρο στην Κηφισιά, με πισίνες και πολυτελείς ξενοδοχειακές παροχές.
«Διεκδικούμε, μαζί με τους εξαρτημένους ανθρώπους, το δικαίωμά τους να επιλέγουν οι ίδιοι το θεραπευτικό πρόγραμμα που τους ταιριάζει, το δικαίωμα στα στεγνά προγράμματα που πρέπει να λειτουργούν με τη δική τους φιλοσοφία, για να μπορούν να βγαίνουν “καθαροί” στην κοινωνία, μαχητές της ζωής και όχι “ενεργοί χρήστες”. Δεν πρέπει να αφήσουμε αυτή την κυβέρνηση των σκανδάλων και της διαφθοράς, την κυβέρνηση που έχει εμπλέξει τη χώρα στις πολεμικές περιπέτειες των ιμπεριαλιστών, να προχωρήσει σε αυτό το έγκλημα της καταστροφής των στεγνών προγραμμάτων απεξάρτησης, προς όφελος των ιδιωτικών, που την ίδια στιγμή αναίσχυντα διαφημίζονται από τον υπουργό Υγείας. Το πρόβλημα της εξάρτησης είναι κοινωνικό. Η αντιμετώπισή του δεν αφορά μονάχα τους ειδικούς. Αφορά τις οικογένειες, τη νεολαία, όλους όσοι βλέπουν τη ζωή τους να καταστρέφεται» αναφέρει το Σωματείο Υποστήριξης του Κοινωνικού και Επιστημονικού έργου του 18 ΑΝΩ.
«Η απεξάρτηση θέλει συμμετοχή. Δεν μπορεί η διοίκηση να είναι αυταρχική, συγκεντρωτική, πυραμιδική και η θεραπεία να είναι δημοκρατική, συμμετοχική. Είναι παράλογο. Είναι σαν ένας αυταρχικός μπαμπάς που κακοποιεί τη σύζυγο ή τα παιδιά και λέει “ναι, αλλά τα παιδιά έχουν όλες τις παροχές”»
Δημήτρης Γιαννάτος εργαζόμενος στο ΚΕΘΕΑ
Το τέλος του κοινοτικού μοντέλου
Ο Δημήτρης Γιαννάτος εργάζεται στο ΚΕΘΕΑ από το 1996, ενώ ήταν ο υπεύθυνος της διαπολιτισμικής Μονάδας ΚΕΘΕΑ MOSAIC, η οποία διαλύεται, ενώ ο ίδιος μετακινείται σε άσχετη δομή. Οπως εξηγεί στην «Εφ.Συν.», «επιχειρείται μια αποδόμηση του κοινοτικού μοντέλου απεξάρτησης. Η θεραπευτική κοινότητα γεννήθηκε μέσα από τις ανάγκες της δεκαετίας του ‘80. Είχε ιστορικά ονόματα. Αγκαλιάστηκε και πότισε την τοπική κοινωνία. Ακόμα, τα κέντρα πρόληψης του ΟΚΑΝΑ στηρίχθηκαν στο κοινοτικό μοντέλο. Ο κ. Θεοχάρης είπε ότι «θα φτιάξουμε εμείς κέντρα πρόληψης». Τα οποία, όμως, τα έχει ονομάσει πρόληψης και ενημέρωσης. Δηλαδή πρόκειται για κάποια γραφεία ενημερώσεων. Ενώ η απεξάρτηση ξεκινάει από την τοπική αυτοδιοίκηση, τα σχολεία, την ενορία, τον στρατό, δηλαδή ριζώνει μέσα στις τοπικές κοινωνίες. Φέρνουν ένα μοντέλο συγκεντρωτικό, πυραμιδικό, από πάνω προς τα κάτω. Ο νόμος δίνει απόλυτες εξουσίες στον πρόεδρο του ΕΟΠΑΕ, ο οποίος είναι και Εθνικός Συντονιστής. Δηλαδή «Γιάννης κερνά, Γιάννης πίνει». Η απεξάρτηση, όμως, θέλει συμμετοχή. Δεν μπορεί η διοίκηση να είναι αυταρχική, συγκεντρωτική, πυραμιδική και η θεραπεία να είναι δημοκρατική, συμμετοχική. Είναι παράλογο. Είναι σαν ένας αυταρχικός μπαμπάς, που κακοποιεί τη σύζυγο ή τα παιδιά, και λέει «ναι, αλλά τα παιδιά έχουν όλες τις παροχές»».
Γραφειοκρατική παράνοια
Για το μέγεθος του χάους που προκαλούν οι αλλαγές στον χώρο ενδεικτικά καταγράφουμε μερικά από τα δεκάδες προβλήματα που μας ανέφεραν θεραπευόμενοι σε προγράμματα. Συνήθως τα άτομα μιας κοινότητας απεξάρτησης μένουν σε ένα αυτοδιαχειριζόμενο σπίτι. Εκεί γίνεται ψυχοθεραπεία, συγκεκριμένες δουλειές και εκπαίδευση. «Ολο αυτό το μοντέλο αλλάζει. Τα παιδιά με το νέο σύστημα δεν μπορούν καν να μαγειρεύουν. Δεν επιτρέπεται, γιατί πρέπει να έχουν πιστοποίηση… ISO, όπως ένας μάγειρας που δουλεύει στην εστίαση! Ολο το μοντέλο βασιζόταν στην εναλλαγή ρόλων, οι θεραπευόμενοι έπρεπε να ξαναβρούν και να ξαναζήσουν δεξιότητες και εμπειρίες που τις είχαν χάσει μέσα στην πιάτσα και στη χρήση. Δεν θέλουμε μάγειρα ένα παιδί που ξέρει και έχει ISO να μαγειρεύει για τους άλλους» αναφέρει ο Γιαννάτος. Συνήθως αυτές οι κοινότητες το καλοκαίρι οργάνωναν κάποιες θερινές διακοπές. Φέτος, κανείς τους δεν θα πάει με απόφαση της διοίκησης του οργανισμού.
Υφυπουργός Πόντιος Πιλάτος
Στις 4 Ιουλίου, αντιπροσωπεία του Συλλόγου Εργαζομένων ΕΟΠΑΕ, της Ομοσπονδίας Συλλόγων Οικογένειας ΚΕΘΕΑ και του Συλλόγου Αποφοίτων ΚΕΘΕΑ συναντήθηκε με τον υφυπουργό Υγείας, Δημήτρη Βαρτζόπουλο, σε συνέχεια της απεργιακής κινητοποίησης της 1ης Ιουλίου και άλλων που προηγήθηκαν. Οπως αναφέρουν οι εργαζόμενοι, «η θέση του κ. Βαρτζόπουλου ήταν ότι η κατάργηση και οι συγχωνεύσεις των μονάδων δεν συνιστούν κατάργηση των υπηρεσιών που αυτές παρείχαν! Το ίδιο ισχύει και για τις μετακινήσεις προσωπικού: οι υπηρεσίες εξακολουθούν να παρέχονται στο σύνολό τους, όπως πριν, αλλά με άλλο προσωπικό μέσα από άλλες δομές. Προφανώς για τον κ. υφυπουργό, η εκπαίδευση και η εξειδίκευση των εργαζομένων σε θεραπευτικά μοντέλα δεν επηρεάζουν την παροχή θεραπευτικών υπηρεσιών στους πολίτες. […] Απέφυγε ωστόσο να πάρει θέση σχετικά με το εάν είναι ενήμερος και σύμφωνος με τα όσα συμβαίνουν στον ΕΟΠΑΕ, ισχυριζόμενος πως ο νομοθέτης φτιάχνει τον νόμο και η διοίκηση τον εφαρμόζει, αλλά αποποιούμενος την ευθύνη για το πώς τον εφαρμόζει, λες και ο ΕΟΠΑΕ δεν ανήκει στο υπουργείο και εποπτεύεται από τον ίδιο».
Το εντυπωσιακό είναι πως ο υφυπουργός εμφανίστηκε υπέρμαχος του νόμου για τις συνδικαλιστικές ελευθερίες μπροστά σε τέσσερα μέλη του Δ.Σ. του Συλλόγου Εργαζομένων που όλα είχαν μετατεθεί και κάποια ταυτόχρονα υποβιβαστεί, παρότι απαγορεύεται, εξαιτίας της συνδικαλιστικής τους δράσης! Υποσχέθηκε, δε, ότι θα «παρέμβει» για το θέμα στον πρόεδρο του ΕΟΠΑΕ, τον οποίο βέβαια διόρισε η ίδια η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Υγείας.
