Πέραν του μίσους

Γράφοντας στα 2006, ο ρεφορμιστής ραβίνος Dan Cohn-Sherbok (στο βιβλίο του «The Paradox of Antisemitism»)^1, συνδέει την επιβίωση των Εβραίων ανά τις χιλιετίες με την ισχυροποίηση της ταυτότητάς τους εξαιτίας των πογκρόμ, της γκετοποίησης (δύο λέξεις που συνδέονται και ετυμολογικά με τους διωγμούς κατά των Εβραίων) και του Ολοκαυτώματος.²

Το «παράδοξο» του τίτλου του συγκεκριμένου βιβλίου έγκειται στο ότι ο αντισημιτισμός αποτέλεσε, σύμφωνα με τον συγγραφέα, μία απολύτως θετική συνιστώσα στη ζωή των Εβραίων, μία ενοποιό δύναμη που συσπείρωσε εξ ανάγκης την εβραϊκή κοινότητα με τη φαντασιακή επιμονή σε μια επιστροφή στην ιδεατή Ιερουσαλήμ των θρύλων, το βασικό εμπόδιο στην απορρόφηση των Εβραίων από τα περιβάλλοντα στα οποία ζούσαν. Ο συγγραφέας, ενώ αποτίει φόρο τιμής στα εκατομμύρια των θυμάτων του αντισημιτισμού, κάποιων ανάμεσά τους και συγγενών του, διεκτραγωδεί την απώλεια ενότητας, σκοπού και κατεύθυνσης που επέφερε η «αποδοχή» των Εβραίων από τη δυτική κοινωνία του 21ου αιώνα, μια αποδοχή που έχει συνέπειες την πολυδιάσπαση και την απονέκρωση της ίδιας της ουσίας της «εβραϊκότητας».

Είναι αλήθεια ότι το μίσος ενώνει. Ενώνει τόσο τα αντικείμενά του, τους στόχους του, όσο και τους φορείς του. Δημιουργεί, ανανεώνει, αλλοιώνει ταυτότητες. Υπό αυτή την έννοια, ο καλός ραβίνος μπορεί πλέον να είναι ήσυχος. Η «εβραϊκότητα», ως ταυτοτικός προσανατολισμός, δεν κινδυνεύει. Και εν προκειμένω η συγκολλητική ύλη –το μίσος– λειτουργεί διττώς: και με τη μορφή της συσπείρωσης των φορέων του (με εστιακό σημείο την εθνοκάθαρση που συντελείται στη Γάζα) και λόγω της επανενεργοποίησης του «σωτήριου», κατά τον Dan Cohn-Sherbok, αντισημιτισμού.

Ο αντισημιτισμός ως σύστημα σκέψης είναι, όπως όλα τα συστήματα μίσους και περιθωριοποίησης, συνάμα εξαιρετικά σαφής και στοχοπροσηλωμένος από τη μια πλευρά και αόριστος και συνωμοσιολογικός από την άλλη, πρωτεϊκός και διαρκώς μεταλλασσόμενος, λογικοφανής και απολύτως παράλογος – με όλα τα λογικά κενά του να καλύπτονται από τη συναισθηματική φόρτιση της δαιμονοποίησης του Αλλου, που προσφέρει επαρκείς εξηγήσεις για τα πάντα. Ο αντισημιτισμός μπορεί να λάβει όσες μορφές αρμόζουν στο εκάστοτε περιβάλλον του και στην εκάστοτε χρονική συγκυρία – λαϊκός, θρησκευτικός, εθνικιστικός, φυλετικός, αντικαπιταλιστικός, αντικομμουνιστικός. Το κύριο χαρακτηριστικό του, όμως, παραμένει η ψυχική θαλπωρή και ανακούφιση που προσφέρει στους φορείς του, η Κάθαρση, με την επαναμάγευση του κόσμου, με την αποανθρωποποίηση των εχθρών, με την ακύρωση της κριτικής σκέψης.

Ορθώς ο αντισημιτισμός εκλαμβάνεται ως μήτρα, ως πηγή των συστημάτων μίσους. Και διαχέεται σε όλες τις άλλες μορφές εκφοράς λόγου του μίσους, δηλητηριάζοντας τόσο τον τρόπο με τον οποίο, πλειονοτικά, η ισραηλινή κοινωνία αντιμετωπίζει όχι μόνο τον παλαιστινιακό πληθυσμό της Γάζας και της Δυτικής Οχθης, αλλά ακόμα και αυτόν τον δικό «της» αραβικό πληθυσμό, όσο και τον τρόπο διαμόρφωσης ενός αντίστοιχου συστήματος θεσμικής περιθωριοποίησης, του αντι-«αντισημιτισμού».

Βρισκόμαστε πολύ μακριά πλέον από οποιαδήποτε άμεση μορφή σύνδεσης με τον φυλετικό ρατσισμό. Ομως, το στοιχείο του μίσους, το συναισθηματικό στοιχείο της παρηγοριάς και της μεταφυσικής εξήγησης των πάντων μέσω της αποανθρωποποίησης των αντιπάλων, αρκεί από μόνο του για να διαμορφώσει ή να αλλοιώσει συνειδήσεις, να συσπειρώσει και να σχηματίσει νέα ταυτοτικά πλαίσια – είτε μιλάμε για την «εβραϊκότητα» είτε για τον αντισημιτισμό είτε για τον αντι-αντισημιτισμό (σε μια αναβίωση του πάλαι ποτέ «islamogauchisme» της γαλλικής Ακροδεξιάς).

Και η συσπείρωση στο Ισραήλ καλά κρατεί: σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύτηκε στη «Χααρέτζ», το 82% των Εβραίων Ισραηλινών υποστηρίζει τον αναγκαστικό εκτοπισμό των Παλαιστινίων από τη Γάζα, το 56% επιθυμεί την απέλαση των Αράβων πολιτών του Ισραήλ, το 47% θεωρεί ότι «όταν κατακτά μια πόλη του εχθρού, το IDF θα πρέπει να δρα όπως έδρασαν οι Ισραηλίτες στην Ιεριχώ […] – σκοτώνοντας όλους τους κατοίκους της», ενώ πάνω από το 60% θεωρεί ότι η βιβλική εντολή «να εξαλειφθεί» ο Αμαλήκ και να «διαγραφεί η μνήμη του» παραμένει επίκαιρη σήμερα.³

Το μίσος όμως είναι επικίνδυνος σύμμαχος. Και όσο δυναμώνει σε βάρος των Ισραηλινών και των Εβραίων, καταπίνοντας και κατατρώγοντας την εναρκτήρια βάση του (δηλαδή, το ενδιαφέρον και την αγανάκτηση για την εθνοκάθαρση στη Γάζα), τόσο θα επιλέγει να συνδιαλέγεται με το αντίστοιχο μίσος που εκπορεύεται από το Ισραήλ – αγνοώντας ουσιαστικά το πρόσχημά του (δηλαδή, τους Παλαιστινίους) και μετασχηματιζόμενο σε καθαρό αντισημιτισμό. Συζητώντας για την Παλαιστίνη, διαμαρτυρόμενοι για την Παλαιστίνη, αναδεικνύοντας το δράμα της Παλαιστίνης και την υποκριτική στάση των χωρών της Δύσης, θα πρέπει πάντοτε να έχουμε στον νου μας τα θύματα, τους μηχανισμούς και τη λογική της εξόντωσης, τις ψυχολογικές διαστάσεις του λόγου του μίσους – με προσοχή, γιατί το μίσος αλλοιώνει ό,τι αγγίζει.

1. Bloomsbury Academic

2. Δεν θα αναφερθώ στο σημείο αυτό στην εννοιολογική σύγχυση που προκαλεί η λέξη – και την οποία διεκτραγωδούσε ο Ελι Βίζελ, τονίζοντας συνεχώς τον παράλογο και άνευ νοήματος χαρακτήρα της θανάτωσης τόσων εκατομμυρίων ανθρώπων.

3. https://www.lifo.gr/stiles/optiki-gonia/i-koinotopia-toy-kakoy-kai-kako-tis-koinotopias
 

* Καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο