Είναι ο κόσμος μας, σήμερα, που μετασχηματίζεται. Η λογική (reasoning) της οικοδόμησής του παραβιάζει πολλά: το εθνικό και το διεθνές δίκαιο, το Σύνταγμά μας, την πολιτική οικονομία και το κράτος ευημερίας, τη φιλοσοφία, την πολιτική επιστήμη και την κοινωνιολογία, όλη την ανθρώπινη σοφία που στήθηκε γύρω από τη συνύπαρξη και την οργάνωση της διακυβέρνησής μας, τη σχέση ατομικού-κοινωνικού και τις επινοήσεις καταστάσεων ισορροπίας. Ο πόλεμος στη Γάζα και στην Ουκρανία, οι εξοντώσεις των αμάχων και των αδύναμων, τα failed states, οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις, η φτώχεια μεταμορφώνουν τα πάντα. Ο επανεξοπλισμός (Rearm Europe), λ.χ., θα απορροφήσει πόρους που, εναλλακτικά, θα πήγαιναν στο κράτος ευημερίας. Θα μετατρέψει με γοργούς ρυθμούς την ευρωπαϊκή οικονομία σε πολεμική ατμομηχανή. Εναντίον τίνος εχθρού; Η Ιστορία έχει δείξει ότι πάντα υπάρχουν αφορμές· ότι τον εχθρό πολλές φορές τον επινοούμε για να ξεκινήσουν τα σπιράλ μίσους, φόβου και μακροχρόνιων πολεμικών συγκρούσεων.
Ποιος κερδίζει; Λ.χ., με τους επανεξοπλισμούς, πιθανότατα, κερδίζουν η Μεγάλη Βρετανία, η Γαλλία και η Γερμανία, οι οποίες θέλουν να ισιώσουν λιγάκι τα ισοζύγια των εμπορικών συναλλαγών τους. Αλλά οι πολίτες τους, που βιώνουν ζοφερές πραγματικότητες στο ταξίδι της μικρής, πεπερασμένης ζωής; Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα. Ομως, ποιος χάνει; Ποιος πλήττεται; Ο φασιστοειδής υπουργός, για να κάνει τη δουλίτσα του, δεν βλέπει τη φτωχοποίηση του λαού του. Δεν βλέπει ότι οι μισοί Ελληνες αδυνατούν να κάνουν διακοπές μιας εβδομάδας. Αγνοεί τον όρο «εργαζόμενοι-φτωχοί». Μιλάει για «εισβολές λαθραίων Αφρικανών και ισλαμιστών» και όχι για αυξημένες ροές μεταναστών/προσφύγων και απελπισμένων που εγκαταλείπουν τις εστίες τους. Για να κρύψει την απουσία μεταναστευτικής πολιτικής, υπόσχεται κατάργηση του ασύλου και φυλακές. Και για να χαϊδέψει τα ακροατήριά του, μιλάει για «δίκαιη μεταχείριση των φορολογούμενων». Απλώνει τον ακροδεξιό λαϊκισμό του, την ίδια στιγμή που οι λιγοστοί πόροι της χώρας του καταληστεύονται από συμμορίες τις οποίες ο ίδιος χαϊδεύει. Σείει το φόβητρο της δημογραφικής αλλοίωσης σε μια κοινωνία που κάθεται πάνω σε δημογραφική βόμβα – την οποία απλώς παρατηρεί. Δεν ανησυχεί, γιατί δεν πρόκειται να λογοδοτήσει. Τα αγέννητα, που διαφορετικά θα είχαν γεννηθεί, δεν πρόκειται να ζητήσουν λογαριασμό. Ούτε και οι ταλαντούχοι που εγκαταλείπουν τη χώρα θα ζητήσουν πλέον τα ρέστα.
Είναι καινούργια όλα αυτά; «Για τους πρόσφυγες με τρόμο προμαντεύω ενάντιες μπόρες σκληρούς πόνους και αιματόβρεχτους πολέμους» έγραφε ο Αισχύλος στις «Ικέτιδες». «Κανένας δεν αφήνει την πατρίδα του, / εκτός αν πατρίδα είναι το στόμα ενός καρχαρία… / Κανένας δεν βάζει τα παιδιά του σε μια βάρκα, / εκτός αν το νερό είναι πιο ασφαλές από τη στεριά…» γράφει η Σομαλοβρετανή ποιήτρια Ουαρσάν Σαΐρ. Μιλάμε για φαινόμενα τόσο παλιά όσο και ο άνθρωπος πάνω στη Γη.
Και η ταυτότητά μας, οι παραδόσεις και ο πολιτισμός μας δεν θα είναι υπερασπίσιμα όταν τους γυρίζουμε την πλάτη. Ομως, τους γυρίζουμε την πλάτη; Οχι. Τουλάχιστον, όχι όλοι. Οχι όλοι οι θεσμοί. Σίγουρα, όχι η τέχνη που σέβεται τον εαυτό της και που μπορεί να μετατρέψει τον ζόφο και την απελπισία σε κάτι πιο φωτεινό· να δώσει τροφή στη σκέψη.
Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου 2025, στο θέατρο της Μικρής Επιδαύρου, παρουσιάστηκε η μουσικοθεατρική προσέγγιση «Ιαχές» τη στιγμή που έπρεπε (just in time), για να μας βάλει να σκεφτούμε τη σκλαβιά, τον ξεριζωμό, την προσφυγιά, τον αθέλητο ξενιτεμό. Και κατάφερε να βρει τον μίτο που συνδέει τα δεινά με την ελπίδα, μόνο και μόνο με το γεγονός της παραστασιμότητας του πόνου και της αδικίας.
Συναισθηματικές υπερβολές; Οχι. Πολιτικές λύσεις; Σίγουρα όχι. Ομως, πυκνή ύλη για τα δεινά του ανθρώπου. Τα κείμενα που συγκέντρωσαν οι Ταξιάρχης Δεληγιάννης και Βασίλης Τσιουβάρας (Αισχύλος, Σοφοκλής, Μπρεχτ, Σεφέρης, Αναγνωστάκης, Βρεττάκος, Warsan Shire κ.ά.), τα δημοτικά τραγούδια του αποχωρισμού και τα jazz μοιρολόγια του αμερικανικού Νότου στις μουσικές συνθέσεις του Αλέξανδρου-Δράκου Κτιστάκη, η σκηνοθετική ματιά του Χρήστου Στέργιογλου όπως και η ερμηνεία –μαζί με τον Γιώργο Ιατρού (τραγούδι)– των σύνθετων ρόλων των γονιών που χάνουν τα παιδιά τους, των παιδιών που χάνουν τους γονείς τους και του βουητού (των «Ιαχών») όσων βαρυγκωμούν με την κοινωνική αδικία, όλα και όλοι, στάθηκαν –μαζί με τους φυσικούς ήχους της αργολικής γης στη Μικρή Επίδαυρο– για να πουν κάτι πολύ απλό στη συνθετότητά του. Αν στον κόσμο κυριαρχεί ο κατακερματισμός, ο φόβος και το μίσος, στον αντίποδα υπάρχει η ανθρωπιά και η ελπίδα· ότι μπορούμε να φανταστούμε κάτι καλύτερο. Ηταν μια παράσταση που μίλησε για τον κόσμο μας και που θα περιμένουμε να την ξαναδούμε και στην Αθήνα.
