Για τη δημοκρατική λειτουργία του οικονομικού συστήματος

Εχει διαπιστωθεί ότι απ’ όλες τις εργασίες οι οποίες εκτελούνται εντός του οικονομικού συστήματος, εκείνη που κατέχει πρωτεύουσα θέση στο πεδίο της ενημέρωσης και της πληροφορίας των ΜΜΕ είναι η φορολογική πολιτική. Πράγματι σε όλα τα μέσα ενημέρωσης οι συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από τους φορολογικούς συντελεστές, τους τύπους φορολόγησης των οικονομικών δραστηριοτήτων, τους τύπους ελέγχου της φορολογικής συνείδησης των πολιτών κ.λπ.

Τις τελευταίες δεκαετίες πράγματι, τα προγράμματα φορολογικής πολιτικής έχουν εξορθολογιστεί, ενώ ταυτόχρονα η φορολογική συνείδηση των πολιτών έχει βελτιωθεί σε ηθικο-πολιτικό επίπεδο. Οι δύο αυτοί παράγοντες δικαιολογούν την υπερτροφική προβολή των φορολογικών ζητημάτων, επειδή σε τελευταία ανάλυση εκφράζουν το πνεύμα του «οικονομικού πατριωτισμού» που χαρακτηρίζει τους Ελληνες μετά την πρόσφατη δημοσιονομική κρίση.

Ενα άλλο ζήτημα το οποίο συνδέεται άμεσα με την επικοινωνιακή διαχείριση της φορολογικής πολιτικής είναι και αυτό για το οποίο έγραψε πρόσφατα στην εφημερίδα «Καθημερινή» (βλ. το φύλλο της 25ης Μαΐου 2025) ο έγκυρος πολιτικός και οικονομικός αναλυτής Κώστας Καλλίτσης. Γράφει επί λέξει: «Η κυβέρνηση επιδίδεται σ’ έναν (ιδιάζοντα) πρωταθλητισμό, αυτόν της υποδιαστολής. Πόσα δέκατα της μονάδας αυξάνεται το ΑΕΠ…». Το αποτέλεσμα των ενημερωτικών πρωτοβουλιών είναι να γνωρίζει η κοινή γνώμη πόσο αυξήθηκαν οι φορολογικοί συντελεστές, πόσο αυξήθηκε το ΑΕΠ, πώς η κυβέρνηση διαχειρίζεται την αποπληρωμή του δημόσιου χρέους, πώς και γιατί για τους άλλους τύπους του χρέους αδιαφορεί και ούτω καθεξής!

Αναφέρω όλα αυτά τα επικοινωνιακά δεδομένα που αφορούν πρωτίστως, εάν όχι αποκλειστικά, τη φορολογική πολιτική επειδή θέλω να θίξω τώρα το ζήτημα της δημοκρατικής λειτουργίας του οικονομικού συστήματος. Οταν μιλάμε για τη δημοκρατική λειτουργία σ’ έναν δημόσιο τομέα, σε μια κοινωνική συνθήκη όπως είναι οι οικονομικές δραστηριότητες, καλούμαστε να απαντήσουμε κυρίως στο ερώτημα: Συμμετέχουν οι άμεσα εμπλεκόμενοι και ενδιαφερόμενοι στις διαβουλεύσεις για τα ζητήματα που τους αφορούν; Στο παράδειγμα της φορολογικής πολιτικής η άσκησή της χαρακτηρίζεται δημοκρατική, στον βαθμό που οι ίδιοι οι φορολογούμενοι λαμβάνουν μέρος στις σχετικές διαβουλεύσεις. Κατά τη θεωρητικο-πολιτική άποψή μου, στο τυπικό κριτήριο της συμμετοχής στις συζητήσεις και στις διαβουλεύσεις που διεξάγονται στη δημόσια σφαίρα δεν επαρκεί. Χρειάζεται σε μια σύγχρονη, δημοκρατική, κοινοβουλευτική, πολιτική κοινωνία να γίνουν αποφασιστικά βήματα περαιτέρω εξορθολογισμού των εργασιών που εκτελούνται εντός του οικονομικού συστήματος. Τι εννοώ μ’ αυτό; Εννοώ πως η διαφωτιστική ενημέρωση των φορολογούμενων για όλες τις όψεις της φορολογικής πολιτικής εάν δεν συνδεθεί με μια ουσιαστική μεταρρύθμιση, η οποία θα λειτουργεί προς όφελος των πολιτών και όχι ως κρατικός αυτοσκοπός, θα ισοδυναμεί με φενάκη.

Σ’ αυτό το σημείο βρισκόμαστε σήμερα. Ενώ λειτουργούν άψογα οι ορθολογικοί γραφειοκρατικοί μηχανισμοί άσκησης των οικονομικών εργασιών και το ίδιο συμβαίνει και με τις επικοινωνιακές διαδικασίες, ο πολίτης δεν συμμετέχει ως συνδιαμορφωτής στη λήψη των σχετικών αποφάσεων. Η απάντηση στο ερώτημα «πώς και γιατί συμβαίνει αυτό;» θα πρέπει να αναζητηθεί σε δύο επίπεδα: το ένα αναφέρεται στον γραφειοκρατικό χαρακτήρα των δημόσιων πολιτικών και το άλλο έχει να κάνει με την καχεκτική πολιτική συνείδηση των ίδιων των πολιτών.

Θα δώσω ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε όλοι μας πώς και πότε έχουμε κατακτήσει τον δημοκρατικό τρόπο λήψης των αποφάσεων και άσκησης των δημόσιων πολιτικών: Το κριτήριο του εκδημοκρατισμού του οικονομικού συστήματος δεν είναι ο ενημερωμένος πολίτης (φορολογούμενος, εργάτης, καταναλωτής) αλλά ο πεφωτισμένος πολίτης. Δηλαδή εκείνος που μπορεί να εκτιμήσει π.χ. ποια από τα φορολογικά μέτρα συνεισφέρουν σε μια (και ποιου τύπου) αναπτυξιακή πολιτική. Ποια συνεισφέρουν στο «ευ ζην». Και επιπλέον η εκτίμησή του αυτή δεν διατυπώνεται μόνο στις διαδικασίες αντιπροσώπευσης (δηλαδή στις εκλογές), ούτε στις επαγγελματικές και συνδικαλιστικές διαβουλεύσεις του, αλλά εκφράζεται σε επικοινωνιακούς θεσμούς της σύγχρονης συμμετοχικής δημοκρατίας. Ενας τέτοιου τύπου διαβουλευτικός και επικοινωνιακός θεσμός συμμετοχικής δημοκρατίας είναι π.χ. το εθνικό επενδυτικό ταμείο που λειτουργεί στη Νορβηγία. Αλλά γι’ αυτό το ζήτημα θα αναφερθώ σ’ ένα επόμενο άρθρο μου.

*Πολιτικός φιλοσόφος