Ο ομαδικός τάφος των εκτελεσμένων οπλιτών του Εμφυλίου στο Δισπηλιό Καστοριάς

Με αφορμή την αποκάλυψη των ομαδικών τάφων του Επταπυργίου στη Θεσσαλονίκη ίσως πλέον ήρθε η ώρα να ανοίξει η συζήτηση γενικά για το θέμα των ομαδικών τάφων του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα. Προς αυτή την κατεύθυνση θα ήθελα να αναφερθώ σε ένα λιγότερο γνωστό επεισόδιο του Εμφυλίου, την εκτέλεση δεκάδων οπλιτών του Εθνικού Στρατού οι οποίοι καταδικάστηκαν από έκτακτο στρατοδικείο για λιποταξία και θάφτηκαν σε ομαδικό τάφο στην περιοχή του Δισπηλιού Καστοριάς.

Το περιστατικό αυτό το πληροφορήθηκα όταν βρέθηκα πριν από αρκετά χρόνια στην Καστοριά, όπου συμμετείχα για περισσότερα από 10 χρόνια στην ανασκαφή του Δισπηλιού υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Χουρμουζιάδη. Στην Καστοριά λένε ότι ο Εμφύλιος δεν τέλειωσε ποτέ. Τον βλέπεις στα κατεστραμμένα από τις μάχες και στα ρημαγμένα από την εγκατάλειψη χωριά, στις άσκαστες βόμβες στο Γράμμο και στο Βίτσι, στις περισσότερες οικογένειες που σχεδόν όλες μετράνε απώλειες και συγγενείς σε χώρες του εξωτερικού.

«Ετέλειωσεν ο πόλεμος!

Oμως ο πόλεμος δεν τέλειωσεν ακόμα.

Γιατί κανένας πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ!» Μ. Αναγνωστάκης

Στις συχνές συζητήσεις που έκανα με τους εργάτες της ανασκαφής και τους κατοίκους του χωριού, μια μέρα, ένας βοσκός μου ανέφερε τους θαμμένους νεκρούς στρατιώτες κοντά στην αναπαράσταση του λιμναίου οικισμού. Την πληροφορία επιβεβαίωσαν όλοι οι μεγαλύτερης ηλικίας εργάτες. Μου είπαν ότι ήταν στρατιώτες που εκτελέστηκαν από τους «δικούς τους» και τους έθαψαν λίγες εκατοντάδες μέτρα από το «Νησί» όπου διενεργούνταν η ανασκαφή.

Μου περιέγραψαν επίσης ότι για χρόνια μετά τον Εμφύλιο τα γουρούνια που εξέτρεφαν και άφηναν ελεύθερα στις όχθες της λίμνης, σκάβοντας με το ρύγχος τους το έδαφος ξέθαβαν στρατιωτικές αρβύλες και κόκαλα. Εκτοτε η εικόνα αυτή και η ιστορία που μου διηγήθηκαν με στοίχειωσαν. Αν και για τον Εμφύλιο είχα διαβάσει αρκετά βιβλία, την ιστορία αυτή δεν την γνώριζα. Σκεφτόμουν συνεχώς: ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι, από πού κατάγονταν, γιατί τους σκότωσαν; Πρέπει τότε να ήταν περίπου συνομήλικοι μου, εικοσάρηδες.

Αποφάσισα να ψάξω στη βιβλιογραφία. Στο θέμα αναφέρεται ο στρατηγός Ζαφειρόπουλος. Η αιτία των «αυστηρών μέτρων» ήταν η διάλυση των 508 και 509 Ταγμάτων της 22ης Ταξιαρχίας, στη Ραμπατίνα του Μάλι Μάδι, στις 10 Σεπτεμβρίου 1948. Μετά από μια επιτυχημένη επίθεση του ΔΣΕ στρατιώτες και αξιωματικοί εγκατέλειψαν τις θέσεις τους και τράπηκαν σε άτακτη φυγή φτάνοντας μέχρι τα περίχωρα της Καστοριάς. «Η Καστοριά πλημμύρισε από πανικόβλητους φυγάδες και χρειάστηκε να δράσουν συνεργεία από τα μετόπισθεν για να περισυλλέξουν ράκη από άποψη ηθικού και να λειτουργήσουν στρατοδικεία μόνο για τους οπλίτες, ώστε να επιβάλουν κυρώσεις προς παραδειγματισμό».

Στο ποιες ήταν ακριβώς οι κυρώσεις αναφέρεται ο Αβέρωφ στο «Φωτιά και Τσεκούρι»: «Στις παρυφές της πόλεως, τμήματα με καλό ηθικό, που είχαν εν τω μεταξύ ειδοποιηθεί, έφραξαν τον δρόμο των φυγάδων. Συνελήφθησαν από τη Στρατιωτική Αστυνομία και παρεπέμφθησαν αμέσως σε έκτακτα στρατοδικεία, δηλαδή σε δικαστήρια που αποτελούντο πρωτίστως από αξιωματικούς μη ανήκοντες στη στρατιωτική δικαιοσύνη, συνήθως από αξιωματικούς εν εκστρατεία. Εβδομήντα οκτώ φυγάδες εξετελέσθησαν εκείνες τις ημέρες. Στα δημοσιευμένα αρχεία του Γ.Ε.Σ. το περιστατικό δεν αναφέρεται».

Επιπλέον φρικτή εντύπωση προκαλεί και το γεγονός της εκτέλεσης μόνο οπλιτών και κανενός αξιωματικού. Πέρα από τις μαρτυρίες των κατοίκων, δεν μπόρεσα να διασταυρώσω με άλλο τρόπο την πληροφορία. Παρ’ όλα αυτά όλοι οι ηλικιωμένοι κάτοικοι των χωριού επιβεβαίωναν την παρουσία των νεκρών στρατιωτών από την περίοδο του Εμφυλίου. Συνεπώς οι νεκροί για τους οποίους μου μίλησαν οι Δισπηλιώτες το πιθανότερο ήταν να είναι αυτοί ή κάποιοι από αυτούς που εκτελέστηκαν για παραδειγματισμό. Ηταν παιδιά που δολοφονήθηκαν γιατί απλώς ένιωσαν το συναίσθημα του φόβου σε έναν πόλεμο που τους υποχρέωσαν άλλοι να πάνε.

Στη συνέχεια θάφτηκαν ατιμασμένοι, τους πέταξαν σε ένα λασπωμένο λάκκο κοντά στην όχθη της λίμνης χωρίς σήμανση. Δεν τους μετέφεραν καν στο Στρατιωτικό Νεκροταφείο της Καστοριάς. Αναρωτήθηκα πολλές φορές τι να είπαν στους γονείς τους: έπεσαν στη μάχη, αγνοούνται ή απλώς εκτελέστηκαν για λιποταξία; Ηταν σαν να τους έκρυψαν από τους δικούς τους και από την Ιστορία. Πρόκειται κατά τη γνώμη μου για μία από τις πιο συνταρακτικές ιστορίες του Εμφυλίου που αναδεικνύει τον παραλογισμό του πολέμου. Ο ομαδικός τάφος του Δισπηλιού αποτελεί ακόμη μία χαίνουσα πληγή στο σώμα της ελληνικής ιστορίας.

Iσως στο μέλλον μια διαφορετική Αρχαιολογική Υπηρεσία, με μια άλλη κυβέρνηση και όχι αυτή των κληρονόμων των έκτακτων στρατοδικείων, θα μπορούσε να ενσκήψει στο θέμα, να ερευνήσει την περιοχή με τη βοήθεια των ντόπιων που γνωρίζουν το σημείο και να εντοπίσει αυτούς τους ανθρώπους. Να τους ξεθάψει από τη λήθη και να τους επιστρέψει, μετά από σχεδόν 80 χρόνια, στον τόπο και τους συγγενείς τους. Είναι αυτή σίγουρα μία από τις περιπτώσεις που η αρχαιολογία μπορεί να αποτελέσει μοχλό χειραφέτησης, αντίστασης και αλλαγής και να συνεισφέρει στην επούλωση των πληγών μέσα από την αποκατάσταση της διαγραμμένης μνήμης.

*Αρχαιολόγος