Ο θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας δεν υπήρξε ιδιαίτερα επιτυχής στα πενήντα χρόνια της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας. Η βασική αποστολή του Προέδρου σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα είναι να γεννά στους πολίτες την αίσθηση, έστω την ψευδαίσθηση, ασφάλειας ότι μια κυβέρνηση που έχει υπό τον απόλυτο έλεγχό της τη Βουλή δεν θα μετατραπεί σε εκλεγμένη δικτατορία. Υπήρξαν φορές που χρειάστηκε παρέμβαση του Προέδρου, αλλά δεν ήρθε ποτέ. Και άλλες πάλι που ήρθε, ενώ δεν χρειαζόταν.
Από τη θέση σε ισχύ του Συντάγματος του 1975 η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία γνώρισε επτά Προέδρους της Δημοκρατίας. Εξι άνδρες και μία γυναίκα. Κάποιοι υπήρξαν καλύτεροι από άλλους. Ομως μάλλον για κανέναν δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι άσκησε τα καθήκοντά του κατά τρόπο υποδειγματικό. Ολοι τους υπήρξαν νομικοί. Λιγότερο ή περισσότερο. Δύο δικηγόροι (Καραμανλής, Στεφανόπουλος), ένας διδάκτορας Νομικής (Παπούλιας), δύο καθηγητές Νομικής (Τσάτσος, Παυλόπουλος), δύο ανώτατοι δικαστές (Σαρτζετάκης, Σακελλαροπούλου).
Η νομική ιδιότητα και παιδεία των φορέων του αξιώματος μάλλον δεν είναι άσχετη με έναν κάποιον νομικισμό κατά την άσκηση των προεδρικών καθηκόντων. Προφανώς με σημαντικές διαφορές μεταξύ τους, φαίνεται πάντως πως, λιγότερο ή περισσότερο, οι διατελέσαντες Πρόεδροι αντιλαμβάνονταν τη θέση τους ως ένα άθροισμα αρμοδιοτήτων. Επρατταν όσα «προβλέπονται» και απέφευγαν όσα δεν «προβλέπονται». Παραβλέποντας ότι ακριβώς σ’ αυτά τα τελευταία έγκειται όχι μόνον ο συμβολισμός –αυτός καθεαυτόν, καθόλου αμελητέος– αλλά και η ουσία του προεδρικού θεσμού.
Οι διαφορές έχουν κι αυτές τη σημασία τους. Οι «λιγότερο» νομικοί, αυτοί που είχαν μια περισσότερο πολιτική αντίληψη των πραγμάτων, είχαν τις συγκριτικά πιο επιτυχείς προεδρίες. Οι «περισσότερο» νομικοί –δικαστικοί και καθηγητές– τις λιγότερο επιτυχείς.
Οι δύο πιο πετυχημένοι πρόεδροι που γνωρίσαμε τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη (σε κοινοβουλευτικά συστήματα) είναι ο Μάικλ Χίγκινς, πρόεδρος της Ιρλανδίας από το 2011, ήδη στη δεύτερη θητεία του, και ο Τζόρτζιο Ναπολιτάνο, πρόεδρος της Ιταλίας επίσης για δύο θητείες, από το 2006 έως το 2015. Πέρα από τη μακρά πολιτική εμπειρία τους, είχαν κάποια κοινά χαρακτηριστικά: άνθρωποι του πνεύματος, με αγάπη για τη γλώσσα και τον πολιτισμό, με αίσθηση της Ιστορίας και της ιστορικότητας της χώρας τους και της Ευρώπης.
Αυτό είναι το πρότυπο Προέδρου που χρειαζόμαστε. Μια γυναίκα ή έναν άνδρα που δεν θα ασκεί απλώς τις προεδρικές αρμοδιότητες, αλλά θα αναδείξει το δυναμικό του θεσμού. Που θα διαμορφώσει, δηλαδή, πολιτειακή πρακτική. Τους νομικούς τους είδαμε. Καιρός να δοκιμάσουμε και κάποιον/α που δεν θα βαρύνεται από τους καταναγκασμούς τους. Που βάση και επίκεντρο της προεδρίας του/της δεν θα είναι οι τυπικές αρμοδιότητες, αλλά η ουσία της Ελλάδας: ο πολιτισμός, η ιστορία, η γλώσσα. Κατά προτίμηση, έναν φιλόλογο ή ιστορικό.
Εναν άνθρωπο, για παράδειγμα, σαν τον φιλόλογο Λαοκράτη Βάσση. Η αναφορά είναι βεβαίως ενδεικτική. Υπάρχουν και άλλες ή άλλοι αντίστοιχου προφίλ. Ισως όχι πολλοί, αλλά υπάρχουν. Μέσα στη γενικότερη κατάπτωσή του, το πολιτικό σύστημα θα είχε μόνο να κερδίσει αν αναζητούσε σε αυτόν τον κύκλο τους υποψηφίους του για την Προεδρία.
* Αναπλ. καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο ΑΠΘ
-320x213.jpg)
