Οι φοιτητές και φοιτήτριες που ξεπερνούν τα έξι χρόνια φοίτησης σε τετραετή προγράμματα σπουδών, θα διαγράφονται από τα πανεπιστήμια, χάνοντας τη φοιτητική ιδιότητα (νόμος 4957/2022). Τα ανώτατα χρονικά όρια φοίτησης για πενταετή και εξαετή προγράμματα σπουδών είναι οκτώ και εννιά χρόνια, αντίστοιχα. Σύμφωνα με πρόσφατη δήλωση του Υπουργού Παιδείας, οι φοιτητές και φοιτήτριες που θα διαγραφούν προσεχώς είναι κατ’ εκτίμηση 300000. Ο νόμος δίνει στους φοιτητές τη δυνατότητα να εξασφαλίσουν αναστολή σπουδών μέχρι δύο χρόνια συνολικά. Επίσης, από τη μέγιστη διάρκεια σπουδών εξαιρούνται οι φοιτητές εκείνοι που καθυστερούν τις σπουδές τους για λόγους επαγγελματικούς, ιατρικούς και αθλητικούς, για τους οποίους προβλέπεται, υπό προϋποθέσεις, καθεστώς μερικής φοίτησης με διπλάσια διάρκεια σπουδών (π.χ., δώδεκα χρόνια για το γιατρό και οκτώ χρόνια για τον μαθηματικό). Η φύση της εξαίρεσης αυτής δείχνει το πνεύμα του νομοθέτη, σύμφωνα με το οποίο η παρατεταμένη διάρκεια σπουδών, το δικαίωμα φοίτησης ή η απώλειά του εξαρτώνται από τους λόγους που προκαλούν αυτή την παρατεταμένη διαδρομή στα πανεπιστημιακά θρανία. Αν κάποια φοιτήτρια έχει «καλό λόγο» (όπως ορίζει ο νόμος) τότε καλά κάνει και καθυστερεί τη αντίθεση πτυχίου. Το θέμα μπορεί να αξιολογηθεί με βάση τον παιδευτικό χαρακτήρα του πανεπιστημίου, πρακτικά θέματα καλής λειτουργίας του πανεπιστημίου, αλλά και το ρόλο του πανεπιστημίου ως πυρήνα επιστήμης στην κοινωνία.
Το πνεύμα του νομοθέτη είναι κάτι που το καταλαβαίνω, σε έναν βαθμό, από εκπαιδευτική σκοπιά. Ο εκπαιδευόμενος επιστήμονας και επαγγελματίας πρέπει, μεταξύ άλλων, να μαθαίνει ότι τα εγχειρήματα που αναλαμβάνει να φέρει εις πέρας είναι χρονικά οριοθετημένα. Η φοιτήτρια που γράφτηκε πριν από 25 χρόνια, ασχολήθηκε με τις σπουδές της για έξι μήνες και μετά σταμάτησε, αποκτά μια διαρκώς ανανεούμενη ευκαιρία με την παράταση της φοιτητικής ιδιότητας, την οποία δεν πρόκειται να αξιοποιήσει μάλλον ποτέ και αυτό δύσκολα αποτελεί τεκμήριο καλής εκπαιδευτικής λειτουργίας. Αρκεί, όμως, αυτό για να είναι σωστή επιλογή η διαγραφή της φοιτήτριας που άργησε πολύ να ολοκληρώσει τις σπουδές της; Για να το αξιολογήσουμε αυτό, πρέπει να δούμε συνολικότερα τα οφέλη και τα προβλήματα που συνδέονται με τη φοιτητική ιδιότητα των «αιώνιων φοιτητών», με τον όρο «αιώνιος» να έχει πάντα αρνητικό νόημα στο δημόσιο λόγο (θα εγκαταλείψω τα εισαγωγικά στο υπόλοιπο του κειμένου, πιστεύοντας πως δεν είναι αναγκαία για να θωρακιστούν από άστοχη κριτική οι συγκεκριμένοι φοιτητές ή οι προθέσεις μου καθώς γράφω αυτό το κείμενο).
Πρώτα απ’ όλα, οι πόροι τους οποίους αναλώνουν οι αιώνιοι φοιτητές είναι λίγοι, δεν επιβαρύνουν ιδιαίτερα τα οικονομικά των πανεπιστημίων. Δεν παίρνουν δωρεάν συγγράμματα, δεν δικαιούνται δωρεάν στέγη, δεν έχουν δωρεάν σίτιση και γενικά δεν επιβαρύνουν ιδιαίτερα τη φοιτητική μέριμνα. Στο διοικητικό σκέλος της λειτουργίας των πανεπιστημίων, υπάρχει κόστος τήρησης αρχείων φοίτησης δεκαετιών, αλλά είναι μάλλον μικρό. Οι υπεράριθμοι εγγεγραμμένοι φοιτητές μπερδεύουν τον προγραμματισμό των αιθουσών διδασκαλίας και εξετάσεων (ως προς τη χωρητικότητα), αλλά, στην πράξη, αυτό είναι ένα πρόβλημα που ξεπερνιέται, εύκολα ή δύσκολα.
Άλλες αντιρρήσεις που έχουν κατά καιρούς εμφανιστεί στον δημόσιο λόγο αφορούν την υποτιθέμενη υποβάθμιση του πτυχίου, και των πτυχιούχων, από τη χορήγηση πτυχίου σε φοιτητές που σπούδαζαν για πάρα πολλά χρόνια. Δεν το συμμερίζομαι αυτό: αν οι φοιτητές που άργησαν να αποφοιτήσουν έμαθαν λιγότερα σε περισσότερο χρόνο, αυτό θα φανεί στην αναλυτική τους βαθμολογία η οποία θα αποκαλύπτει τους βαθμούς που πήραν και τα χρόνια που σπούδασαν σε οποιονδήποτε θέλει να κάνει μια ουσιώδη αξιολόγηση της ακαδημαϊκής πορείας τους.
Επί της αρχής, είμαι κάπως δύσπιστος ως προς τα χρονικά όρια φοίτησης. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος είναι ένας κήρυκας του οποίου το κήρυγμα είναι η επιστήμη. Δεν βλέπω κανένα λόγο να θέλουν ο δάσκαλος και το πανεπιστήμιο συρρίκνωση του ακροατηρίου τους, σμίκρυνση της κοινότητάς τους. Αυτό είναι η διαγραφή των αιώνιων φοιτητών, σμίκρυνση μιας κοινότητας, έστω και αν τα διαγραφόμενα μέλη δεν αποτελούν δραστήρια μέλη της κοινότητας αυτής. Μπαίνουμε σε αίθουσες και συνομιλούμε με τους φοιτητές και τις φοιτήτριες μεταφέροντας αυτά που η επιστήμη έχει να πει, συχνά αναδιαμορφώνοντας το περιεχόμενο της επιστήμης σε κάθε διάλεξη, γιατί η επιστήμη είναι (και) κοινωνική υπόθεση. Η σύνθεση, η δυναμική και οι κουβέντες μιας πανεπιστημιακής τάξης κάνουν το περιεχόμενο της διάλεξης (άρα και την επίδρασή της στα νεαρά πνεύματα) να αλλάζει συνεχώς. Για ποιο λόγο να αποκλειστεί ο πολίτης ο οποίος σε μια προχωρημένη (για σπουδές) ηλικία θα μπει στην αίθουσα, θα γίνει, έστω αργά, μέρος μιας κοινότητας και θα μάθει «γράμματα», τα οποία αργότερα θα κομίσει στην κοινωνία, στη δουλειά του, ακόμα και στις πολιτικές θέσεις του; Μόνο όφελος έχει η κοινωνία από το να μαθαίνουν επιστήμες οι πολίτες μεγαλύτερης ηλικίας. Τηρουμένων των εμφανών δυσαναλογιών, η διαγραφή του αιώνιου φοιτητή έχει κάποια κοινά στοιχεία με τον αφορισμό του βαπτισμένου μιας πίστης ο οποίος έχει παύσει εδώ και καιρό να εκκλησιάζεται ή τη διαγραφή ενός εγγεγραμμένου μέλους κόμματος γιατί έχει πολύ καιρό να πάρει μέρος σε κομματικές διαδικασίες. Τέτοιες διαγραφές δεν συμβαίνουν γενικά γιατί η εκούσια συρρίκνωση μιας κοινότητας, διαγράφοντας έστω και τα πιο απομακρυσμένα μέλη της, απλά μειώνει τους δυνητικούς κομιστές του μηνύματός της, το οποίο στην περίπτωση του πανεπιστημίου είναι η επιστήμη.
Επιπλέον, ο φοιτητής περνά επιτυχώς ένα μάθημα εάν μέσα από τη δοκιμασία που προβλέπεται για το μάθημα αυτό (όπως οι εργασίες, η προφορική ή η γραπτή εξέταση) διαπιστωθεί ότι επιτεύχθηκαν οι αντίστοιχοι μαθησιακοί στόχοι. Εάν επιτεύχθηκαν οι στόχοι -αν, δηλαδή, ο φοιτητής όντως έμαθε αστικό δίκαιο, καρδιολογία, απειροστικό λογισμό ή γνωστική ψυχολογία- τότε δικαίως παίρνει προβιβάσιμο βαθμό και, κατ’ επέκταση, πτυχίο. Γι’ αυτό, δεν συμμερίζομαι πολύ τη βαρύτητα που δίνεται από τον νόμο σε εύλογες αιτίες καθυστέρησης σπουδών, όπως ιατρικοί, επαγγελματικοί, ή αθλητικοί λόγοι. Το κριτήριο που προηγείται για μένα στην αξιολόγηση της επιστημονικής κατάρτισης είναι η πληρότητα της κατανόησης του αντικειμένου των σπουδών και όχι ο έγκαιρος χρονισμός της. Με άλλα λόγια, σημαντικότερο είναι να τεκμηριωθεί ότι ο απόφοιτος έμαθε με πληρότητα, και έπεται -κατά πολύ- η σημασία της τεκμηρίωσης ότι ο απόφοιτος έμαθε τα όσα έμαθε με έγκαιρο τρόπο.
Η κύρια εκπαιδευτική πρόκληση -εύλογη αντίρρηση- που βλέπω για τους αιώνιους φοιτητές είναι η διαχρονική αλλαγή των προγραμμάτων σπουδών. Καθώς εξελίσσεται η επιστήμη και αλλάζει ο κόσμος γύρω μας (τον οποίο η επιστήμη έρχεται να ερμηνεύσει και, αν όλα πάνε καλά, να τον βελτιώσει), τα προγράμματα σπουδών αλλάζουν (το αργότερο κάθε πέντε χρόνια, πολλά πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών αναθεωρούνται ουσιωδώς, ξέχωρα από τις μικρές τροποποιήσεις που γίνονται σε ετήσια βάση). Η ποιότητα της προσαρμογής ενός προγράμματος σπουδών στις εξελίξεις είναι σημαντικό κριτήριο της αξιολόγησης και της πιστοποίησής του. Ένα μάθημα που βρίσκεται στο τέταρτο έτος υπάρχει εκεί συναρτώμενο με όλο το υπόλοιπο πρόγραμμα σπουδών. Μόνο έτσι έχει νόημα. Μοιάζει με κομμάτι παζλ που έχει νόημα μόνο συναρτώμενο με τα υπόλοιπα κομμάτια. Αν λοιπόν τα μαθήματα αλλάζουν ουσιωδώς, ο αιώνιος φοιτητής έρχεται να δώσει πολλά χρόνια μετά ένα μάθημα που έχει τελείως διαφορετικό ρόλο στο πτυχίο του σε σχέση με εκείνον που είχε όταν ο φοιτητής περνούσε επιτυχώς τις εξετάσεις των άλλων μαθημάτων, πολλά χρόνια πριν. Γι’ αυτό το σκοπό, οι μεταβατικές διατάξεις των προγραμμάτων σπουδών που αλλάζουν ενδεχομένως πρέπει να ζητούν από τους φοιτητές που γράφτηκαν πριν από πολλά χρόνια να φοιτήσουν και να εξεταστούν εκ νέου σε ορισμένα μαθήματα που είχαν περάσει επιτυχώς πριν από καιρό αλλά έχουν αλλάξει σήμερα ουσιωδώς περιεχόμενο, παράλληλα με την εξέτασή τους σε άλλα οφειλόμενα μαθήματα.
Κλείνοντας, σταθμίζω τα υπέρ και τα κατά. Η παρατεταμένη διατήρηση της φοιτητικής ιδιότητας δεν διδάσκει στους νέους επιστήμονες τη σημασία του στοιχειώδους χρονισμού στο εγχείρημα των σπουδών. Επίσης, ενέχει διοικητικές δυσκολίες και προκλήσεις αναδιάρθρωσης των προγραμμάτων σπουδών. Ωστόσο, ενισχύει τη συμπερίληψη των πολιτών στην κοινότητα που λέγεται επιστήμη. Αυτό, για μένα, είναι το σημαντικό. Υπέρ, τελικά.
*Αναπληρωτής Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς.
