«Το γέλιο είναι όπλο» μας λέει ο σκηνοθέτης Γιάννης Κακλέας, θυμίζοντάς μας πόσο διαχρονικός είναι ο αφορισμός του Ντάριο Φο. Φέτος σκηνοθετεί τον «Επιθεωρητή» του κορυφαίου Ρώσου δραματουργού Νικολάι Γκόγκολ, έχοντας στο οπλοστάσιό του, εκτός από το διαχρονικά υπέροχο κείμενο, και τους Θοδωρή Σκυφτούλη και Στέλιο Μάινα στους κεντρικούς πρωταγωνιστικούς ρόλους.
Ο Γκόγκολ είναι ένας δημιουργός που ξέρει βέβαια πώς να χρησιμοποιήσει το γέλιο για να ξεσκεπάσει την αβυσσαλέα όσο και επικίνδυνη ανθρώπινη βλακεία, τη διαφθορά των θεσμών και την ανικανότητα των διοικούντων, τη ματαιοδοξία των ισχυρών και τη δουλοπρέπεια απέναντί τους, τον φόβο μπροστά στη δύναμη της εξουσίας και ταυτόχρονα την… αδυναμία της, καθώς καταφεύγει στην αισχρή εκμετάλλευση των… αδυνάτων. Και στήνει απέναντί τους μια βόμβα, αυτό το όπλο του γέλιου, που εκτινάσσει στα ουράνια την κοινωνική υποκρισία και την ανηθικότητα της εξουσίας.
Οχημα του Γιάννη Κακλέα, αυτή τη φορά, μετά την επιτυχία που είχε ο «Τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού» του Ντάριο Φο, αυτό το έργο που μας έρχεται από το 1836, όταν και πρωτοπαίχτηκε στην Αγία Πετρούπολη. Στηρίζεται σε μια… παρεξήγηση που είναι αρκετή για να φωτίσει συθέμελα τα βάθη της ανθρώπινης φιλοδοξίας και το βαθύ κράτος της διαπλοκής και να μας υπενθυμίσει πως η πραγματική αλλαγή ξεκινά με το θάρρος να αντιμετωπίσουμε το σκοτάδι μέσα μας και στην κοινωνία μας.
Οι αρχές μιας επαρχιακής πόλης στα βάθη της Ρωσίας περνούν έναν τυχοδιώκτη για τον απεσταλμένο της κυβέρνησης της Μόσχας, κρατικό επιθεωρητή καταπολέμησης της διαφθοράς. Και, καθώς είναι βουτηγμένοι στη διαφθορά και κάνουν ό,τι μπορούμε να φανταστούμε για να τον καλοπιάσουν (τι δωροδοκίες, τι χρηματισμοί, τι κολακείες!), πέφτουν θύματα μιας απάτης που αποκαλύπτει την αποσύνθεση της κρατικής μηχανής και «ανατινάζει» τους διοικούντες της, καθώς ο ψευτο-επιθεωρητής διασκεδάζει απολαμβάνοντας τις παροχές, τους εκμεταλλεύεται, τους εξευτελίζει και, αφού παίρνει αυτά που θέλει, αποχωρεί. Κι ενώ περιμένει κανείς με την αποκάλυψη να φτάσει το μαχαίρι στο κόκαλο και στην τιμωρία τους, καταλαβαίνει τελικά ότι ακολουθεί η συγκάλυψη: η διάβρωση από τις μαφιόζικες συναλλαγές έχει ποτίσει τόσο την κοινωνία ώστε ο πολιτικός αμοραλισμός να είναι ο κανόνας που τους βγάζει στον αφρό. Ω, μα πόσο γνώριμα είναι αυτά.
Αν και μόλις 25 χρόνων όταν έγραψε τον «Επιθεωρητή», ο Νικολάι Γκόγκολ, ο «εύθυμος μελαγχολικός», όπως τον ονόμαζε ο Πούσκιν, δεν παρέδωσε απλά ένα έργο με νεανική ορμή, αλλά «μια επιθετική πολιτική σάτιρα μιας κοινωνίας χωρίς ηθικές αξίες, βουτηγμένης στη διαφθορά, τη διαπλοκή και την κοινωνική αδικία. Ο “Επιθεωρητής” ξεκινάει ως μια τρελή κωμωδία παρεξηγήσεων, υψώνεται όμως πολύ γρήγορα σε μια οργισμένη πολιτική σάτιρα που ξεπερνά τα όρια του τόπου και του χρόνου μέσα στον οποίο γράφτηκε» αναφέρει στο σημείωμά του ο σκηνοθέτης.
Πόσο οικεία είναι όμως και αδιέξοδη αυτή η κατάσταση; «Γέλιο, σάτιρα, απομυθοποίηση για να πορευτούμε» μας λέει ο Γιάννης Κακλέας, που δεν θέλει να είναι ένας απογοητευμένος αντιεξουσιαστής. Στην πυξίδα του υπάρχει η αναζήτηση της ρήξης «με ένα άδικο σύστημα».
Ο αντισυμβατικός σκηνοθέτης με την κόμικς προσέγγιση και την ανατρεπτική ματιά που ξετινάζει τους καταπιεστικούς και ευνουχιστικούς μηχανισμούς της εξουσίας, μας μιλά για το έργο που σκηνοθετεί και για πολύ περισσότερα: τους λόγους που υπαγορεύουν τις επιλογές του, το πώς καταφέρνει να απευθύνεται στο νεανικό κοινό και πώς καταφέρνει να αντιμετωπίζει αυτή την αδυσώπητη πραγματικότητα που ζούμε, επιζητώντας τη συνείδηση της ρήξης και το προχώρημα μπροστά στα δύσκολα, γνωρίζοντας καλά ότι «το γέλιο σκοτώνει τον φόβο κι αποκαλύπτει την αλήθεια», όπως γράφει στο σκηνοθετικό του σημείωμα.
● Πώς επιλέγετε ένα έργο;
Ξεκινάω πάντα από την αγάπη μου για τους συγγραφείς. Εχω μερικούς αγαπημένους: τον Σέξπιρ, τον Μπέκετ, τους Γάλλους, τον Μολιέρο… Ολους αυτούς τους συγγραφείς που βλέπουν την κοινωνία συνολικά. Μέσα σε αυτούς είναι και ο Γκόγκολ ή ο Ντάριο Φο. Με ελκύει η κοινωνική και πολιτική διάσταση που υπάρχει μαζί με τη μαεστρία ενός συγγραφέα που ξέρει πώς να αναπτύσσει την πλοκή. Και με κάνουν να επιθυμώ να μπω στο παιχνίδι πάντα με την προϋπόθεση να φέρω τον συγγραφέα κοντά μου, να τον κάνω ολίγον δικό μου, πειράζοντας την αισθητική έτσι ώστε να ενδιαφέρει τον σύγχρονο θεατή. Πέρα από τον συγγραφέα, όμως, και το γεγονός ότι αυτά τα έργα θίγουν κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα τα οποία με αφορά να τα μεταφέρω στη σύγχρονη εποχή, έχω και μια αισθητική ρυθμολογική αντίληψη στη μεταφορά τους για να επικοινωνήσουν με το νεανικό κοινό.
● Αυτό πάλι πώς το καταφέρνετε; Να πιάνετε επαφή με τη νέα γενιά;
Πρώτα απ’ όλα συνεργάζομαι συνέχεια με νέους ανθρώπους και αυτό είναι φοβερό οξυγόνο γιατί η σύσταση μιας νεανικής ομάδας σε οδηγεί σε λύσεις πιο ακραίες, πιο επιθετικές, πιο ανατρεπτικές. Οχι ότι δεν έχω κι εγώ αυτά τα «μικρόβια», αλλά μου τα ενισχύουν τα παιδιά της κάθε ομάδας. Η αλήθεια είναι πως κι εγώ καθοδηγώ την ομάδα προς αυτές τις κατευθύνσεις. Εχω μια μανία από την εποχή του Παγοποιείου να κάνω παραστάσεις που να αρέσουν στους νέους ανθρώπους. Κι αυτό απαιτεί μια κινηματογραφική γραφή, την ένταξη της μουσικής, μια παράσταση με εναλλαγές και γρήγορους ρυθμούς, καθώς και θέματα που μας καίνε, κοινωνικά. Πάντα αναζητούμε μια ανατροπή, μια ρήξη με ένα άδικο σύστημα κι όλα αυτά καλό είναι να μην τα ξεχνάμε.
● Ε, δεν μας αφήνει και η τρέχουσα κατάσταση να τα ξεχάσουμε. Είναι σαν να μην έχει αλλάξει και τίποτα τόσα χρόνια -για να μην πω αιώνες- μετά;
Σίγουρα όλα τα θέματα που βρίσκουμε σε αυτούς τους συγγραφείς είναι διαχρονικά, επειδή έχουν πιάσει πολύ βαθιές κοινωνικές αντιθέσεις και υπάρχουν έντονα και σήμερα. Εντονότερα από τότε τα νιώθουμε εμείς, γιατί ζούμε το τώρα. Κι έχουν κυνηγηθεί στην εποχή τους οι συγγραφείς γι’ αυτήν την ανατρεπτική τους διάθεση. Ο Γκόγκολ όταν έγραψε τον «Επιθεωρητή», που ασκεί κριτική στην τσαρική γραφειοκρατία, τη διαφθορά και τη διαπλοκή της ρωσικής κοινωνίας, ξεπέρασε το εμπόδιο της λογοκρισίας για να παιχτεί. Και αφού παίχτηκε το ’σκασε στο εξωτερικό για να μην τον φυλακίσουν. Καταλαβαίνετε τι κείμενα είναι αυτά, πόσο ζωντανά και βιωματικά και πόσο καθρεφτίζουν απόλυτα το σήμερα και τα δικά μας βιώματα…
● Τι θέλετε να αναδείξετε με τη συγκεκριμένη επιλογή; Η αιχμή έχει συγκεκριμένο στόχο στη σημερινή συγκυρία;
Είναι τα πάντα που με πονάνε πιο πολύ – όχι μόνο το τώρα. Μια ζωή βιώνουμε αναξιοκρατία, κοινωνική αδικία, μια φοβερή καταπίεση ενός συστήματος που προάγει τον φόβο, που διαφημίζει τον ευνουχισμό της νεολαίας και του κόσμου. Ολα αυτά τα έχει το έργο μας. Κι επειδή είναι πολύ σοβαρά, αλλά μπορεί να ακούγονται δημαγωγικά, έτσι όπως εκφέρονται, υπάρχει ένας τρόπος να τα αναδείξεις όσο το δυνατόν καλύτερα: η σάτιρα. Επιμένω σε αυτή τη ρήση του Ντάριο Φο ότι «το γέλιο είναι όπλο», ότι «η σάτιρα σκοτώνει». Ενα γέλιο θα σας θάψει, που λέγαμε και παλιά;
Ετσι, ακριβώς όπως το κάνει ο Γκόγκολ με αυτά που θίγει σε αυτό το έργο για το οποίο έλεγε ότι αν είχε υπότιτλο, θα ήταν «Μια κωμωδία πιο αστεία και από τον διάβολο». Καταλαβαίνετε το πνεύμα του! Μιλάμε για μια κωμωδία που αγγίζει τα σοβαρά θέματα που μας κάνουν έξαλλους και μας ρίχνουν. Κινδυνεύουμε να πέσουμε σε βαθιά μελαγχολία με μια έντονη επιθυμία ρήξης, μέσα όμως από μια διασκεδαστική γραμμή σάτιρας που ανατρέπει κάθε καθωσπρεπισμό και χτυπάει στο κόκαλο ό,τι ονομάζουμε εξουσία. Αυτό είναι και το στίγμα μου. Μην ξεχνάτε ότι έχω μια μακρά πορεία σε παραστάσεις με κόμικς που πάντα χτυπούσαν γερά ένα σύστημα καταπίεσης, βλακείας και μικροαστικού φασισμού. Και αυτός είναι θα έλεγα ο τρόπος με τον οποίο ανεβάζω έργα: έχοντας πάντα στο μυαλό μου την ευνουχιστική δύναμη της εξουσίας και του κράτους.
● Γνωρίζουμε τι είναι στο στόχαστρο της κριτικής, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε για αυτά που θέλουμε να αλλάξουν; Πώς καταφέρνουμε την ανατροπή για να πάμε παρακάτω;
Η κάθε είδους ιδέα επανάστασης που έχει ως βασικό στόχο να προχωρήσει τον χρόνο πιο γρήγορα προσκρούει πάντα στην πραγματικότητα που θέλει πάρα πολύ χρόνο, αγώνα, προσπάθεια, μυαλό. Εχουμε περάσει τόσες απογοητεύσεις. Ομως δεν θέλω να είμαι ένας απογοητευμένος αντιεξουσιαστής. Θέλω να επιζητώ τη συνείδηση της ρήξης, το προχώρημα μπροστά στα δύσκολα. Δεν πάει αλλού το μυαλό μου. Είναι μονόδρομος αυτή η σκέψη. Και καλλιτεχνικά με εκτινάσσει ώστε να έχω μια αιχμηρή ματιά. Εχει σημασία να παραμένω αιχμηρός. Εμείς δεν καταγράφουμε τα γεγονότα, αυτή είναι δική σας δουλειά. Εμείς φαντασιωνόμαστε ουτοπίες, πλέουμε σε ταξίδια ευτυχίας και μιας απολυτότητας, γι’ αυτό και έχουμε ακόμη ένα μυαλό που είναι νεανικό, γιατί αυτή είναι η εύκολη πλευρά. Τώρα βέβαια όταν σκέφτεσαι την πραγματικότητα… γάμησέ τα. Οπότε, γέλιο, σάτιρα, απομυθοποίηση για να βρούμε έναν καινούργιο δρόμο να πορευτούμε…
♦ «Ο Επιθεωρητής», του Νικολάι Γκόγκολ
Θέατρο Γκλόρια (Ιπποκράτους 7, Αθήνα)
Απόδοση κειμένου-σκηνοθεσία: Γιάννης Κακλέας
Σκηνικά-κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη.
Μουσική: Βάιος Πράπας.
Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου.
Χορογραφίες: Στεφανία Σωτηροπούλου.
Βοηθός σκηνοθέτη: Αρης Κακλέας.
Φωτογραφίες: Πάτροκλος Σκαφίδας.
Βίντεο: Γρηγόρης Πανόπουλος.
Επεξεργασία βίντεο: Κάρολος Πορφύρης.
Παίζουν: Θοδωρής Σκυφτούλης, Στέλιος Μάινας, Ανδρη Θεοδότου, Αλέξανδρος Ζουριδάκης, Στράτος Λύκος, Δημήτρης Διακοσάββας, Παναγιώτης Παπαϊωάννου, Φραγκίσκη Μουστάκη, Γιάννης Λατουσάκης, Αρης Κακλέας, Αργύρης Λάμπρου, Νίκος Κωνσταντόπουλος, Μάιρα Γραβάνη, Φαίη Φραγκιαδάκη
Εισιτήρια 17-25€, τηλ. κρατήσεων: 2103600832
