«Η πιο ισχυρή οικογένεια είναι οι φίλοι μας»

Ο ήχος της καμπάνας και του ρολογιού που χαϊδεύει την ακοή, τα λόγια μας σαν περιστέρια που πετάνε στο προαύλιο του ναού, μια προσευχή στην τέχνη η κουβέντα μας, γονατιστοί στη φωτισμένη Ακρόπολη. Ενα θαύμα, μια κοσμική, συμπαντική στιγμή εκείνο το απόγευμα λίγο πριν το λιόγερμα. Συνύπαρξη, συμπληρωματικότητα, συνεργασία, φιλία. Και οι δύο αναπτύχθηκαν μέσα από αυτά. Ακόμα κι όταν ξεστρατίσανε κάποια φορά, δεν χαθήκανε. Είναι κοινή η δημιουργία και η αποστολή τους.

Γιάννης Μετζικώφ. Πάντα έχει κάποιο σχέδιο. Το στήνει, το επεξεργάζεται, το φροντίζει, δεν το εγκαταλείπει ποτέ. Εξελίσσεται μέσα απ’ αυτό. Δεν ξέρουμε πώς θα καταλήξει. Εμείς μόνο πρέπει να τον εμπιστευόμαστε, γιατί είμαστε μέρος αυτού του σχεδίου.

Σταύρος Τσακίρης. Οταν μιλάει μοιάζει με το ρεύμα της θάλασσας που όταν κολυμπάς σε παίρνει μαζί του. Δεν σ’ αφήνει να πνιγείς, αλλά να προσπαθείς να μάθεις κολύμπι ακόμα και στα βαθιά. Οση είναι η γνώση του για την παιδεία και το θέατρο. Τροφοδοτούν την τέχνη ασταμάτητα. Μαζεύουν συνεχώς προσανάμματα για να τα ρίξουν στην πυρά ως πυροδότες, ώστε να μας φωτίσουν με τις γνώσεις τους.

● Πώς ξεκίνησε η γνωριμία και η συνεργασία σας;

Γιάννης Μετζικώφ: Στον μαγικό κόσμο του θεάτρου όπου πολλοί καλλιτέχνες διαφόρων ιδιοτήτων συγκλίνουν σ’ ένα κοινόχρηστο αποτέλεσμα, που είναι συγχρόνως και το προσωπικό επίτευγμα του καθενός, αποκτάς την υπέροχη ευκαιρία να γνωρίσεις μοναδικούς ανθρώπους και ανάλογα με τον τρόπο δουλειάς ή με το πόσες φορές έχεις συνεργαστεί με συγκεκριμένα άτομα αυτό να σου αφήσει ένα ανεξίτηλο ίχνος μέσα στην ψυχή σου. Ενας ίχνος αγάπης.

Μετά από μια επιτυχία οι άνθρωποι έρχονται πολύ κοντά. Εχουν να θυμηθούν. Στις ατέλειωτες κουβέντες τους, στους απολογισμούς τους, θα αναφέρουν με πάρα πολύ τρυφερά λόγια την κάθε λεπτομέρεια την οποία θυμούνται.

Ο Σταύρος είναι ένας από τους πολύ σημαντικούς ανθρώπους με τους οποίους συνεργάστηκα αρκετές φορές και έχω να θυμηθώ ίσως τα ωραιότερα σημεία της καριέρας μου. Ταιριάζω πάρα πολύ μαζί του. Είναι πνευματικός. Οσα λέει συγκλίνουν μέσα μου και νιώθω επιτακτικά την ανάγκη να τα διαμορφώσω, να τα κάνω στον μέγιστο, τον υπερθετικό βαθμό. Προσπαθώ να συμμεριστώ και την ασήμαντη επιθυμία του ως σκηνοθέτη για να μπορέσω να πω ότι πραγμάτωσα το όραμά του. Μιας και το σκηνοθετικό όραμα δεσπόζει στην τέχνη του θεάτρου και όλοι να το πραγματώσουμε θέλουμε.

Είναι ο αγαπημένος συνεργάτης και φίλος μου. Εχει μπει όσο το δυνατόν βαθύτερα στη θεατρική γνώση. Μπορεί να εννοήσει και να διεισδύσει μέσα στις πολύπλευρες όψεις αυτού του θέματος που λέγεται θεατρικό έργο και ερμηνεία. Από το σημαίνον στο σημαινόμενο. Κάθε μία ανάλυση, κάθε ένα ίχνος μπορεί να περάσει απ’ το μυαλό του και να σου το δώσει έτσι ούτως ώστε να καταλάβεις. Να σε καλέσει σ’ ένα θαυμάσιο ταξίδι μέσα στην πραγμάτωση του έργου από την αρχή μέχρι το τέλος.

Σημάδεψε τη ζωή μου. Δεν είμαστε μόνο συνεργάτες, αλλά και φίλοι. Εχουμε από δύο κόρες, έχουμε συμπορευτεί πολύ, έχουμε τσακωθεί πολύ, έχουμε ζήσει μαζί, όπως πραγματικά κάνουν δύο άνθρωποι που αγαπιούνται.

● Ευεργετική επίδραση, λοιπόν.

Γ.Μ.: Απόλυτα.

● Εσείς;

Σταύρος Τσακίρης: Εγώ τι να πω μετά από αυτό το ποτάμι; Πραγματικά νόμιζα ότι έχω πεθάνει. Τόσα καλά λόγια δεν μου έχουν πει ποτέ.

● Τι όμορφο να λέγαμε τα καλά λόγια στους ανθρώπους όσο ζουν παρά σε επικήδειο.

Γ.Μ.: Γι’ αυτό τα είπα τώρα.

Σ.Τ.: Δυστυχώς, είμαστε μικρόψυχοι. Ενώ είμαστε στη χώρα που συνεχίζει να παράγει ποιητές. Ας δανειστώ τον στίχο του Εμπειρίκου: «Αυτοί που κάναν οίστρο της ζωής, τον φόβο του θανάτου». Δεν έχουμε συνειδητοποιήσει πόσο δημιουργικοί θα ήμασταν αν είχαμε διαρκώς μέσα μας το αίσθημα του θανάτου με έναν φωτεινό τρόπο και πορευόμασταν. Κι όμως, εμείς νομίζουμε ότι η ζωή είναι ένα στριμωξίδι. Στριμωχνόμαστε όλοι μεταξύ μας και χάνουμε την ώρα μας. Με τον κ. Μετζικώφ η πρώτη μας γνωριμία ήταν στο «Τι κρίμα που είναι πόρνη». Εγώ δεν συμμετείχα, πήγα ως θεατής.

Γ.Μ.: Ηταν η πρώτη μου παράσταση, του Γ. Μιχαηλίδη στο Ανοιχτό Θέατρο, το 1984.

Σ.Τ.: Βλέπω έναν σκηνογράφο, ο οποίος δεν είχε καμία σχέση μ’ αυτό που ξέραμε μέχρι τότε. Δίνει στον σκηνοθέτη εμβόλιμες σκηνές. Προεκτείνει την ίδια τη θεατρική πράξη, το ίδιο το κείμενο. Να σας θυμίσω τη σκηνή της γυμνής Καρυοφυλλιάς με το χρυσό δέντρο πάνω της. Τη σκηνή που πέφτουν οι άνθρωποι από το πλάι με κεφάλια πουλιών.

● Είχε δηλαδή και άποψη σκηνοθέτη.

Γ.Μ.: Ηταν τόσο όμορφο αυτό που ζητούσε ο Γ. Μιχαηλίδης ως σκηνοθέτης που ήθελα να το κάνω εγώ ακόμα ωραιότερο. Αυτό είναι όλο το μυστικό. Να σε συνεπάρει η δουλειά με την οποία καταπιάνεσαι.

Σ.Τ.: Το έργο δεν προσφέρεται για αυτό που λες. Ούτε ο Μιχαηλίδης. Ηταν δικό σου δημιούργημα. Εγώ ακόμα δεν είχα αρχίσει να δουλεύω. Αρχισα την επόμενη χρονιά. Σκέφτηκα ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος. Μέχρι τότε ξέραμε ορισμένους σκηνογράφους στην Ελλάδα και ήταν δεδομένο ένα τρισδιάστατο ας το πούμε σκηνικό, κάποια κοστούμια που αποδίδουν μια εποχή. Ξαφνικά έρχεται ένας άνθρωπος που όπως είναι ένα όμορφο, μεταξωτό πανί το σχίζει στη μέση. Ενα απρόσμενο γεγονός. Πλέον το κοστούμι δεν περιγράφει την εποχή. Δεν είναι ένα εικαστικό -ας το πούμε- παιχνίδι, αλλά ένα εικαστικό γεγονός. Είναι πολύ μεγάλη η απόσταση αυτών των δύο. Και λέω αυτόν τον άνθρωπο πρέπει να τον γνωρίσω. Αρχίζω να τον ψάχνω. Μαθαίνω τα πάντα γι’ αυτόν. Οταν ήταν στην ΑΣΚΤ, ο καθηγητής το, Βασιλειάδης έβαζε τις μακέτες του στις βιτρίνες, τις έδειχνε στα επόμενα έτη και εξηγούσε πώς πρέπει να είναι η σκηνογραφία.

● Επαθες εμμονή.

Σ.Τ.: Αρχισα να τον παρακολουθώ. Κάποτε, χωρίς να γνωριζόμαστε, βρεθήκαμε στο Ηρώδειο για την πρόβα ενός ξένου σκηνοθέτη. Μια φίλη μου που τον γνώριζε του μίλησε. Εκείνη τη χρονιά, το ’91, εγώ είχα κάνει τον «Ρήσο». Ηταν η πρώτη τραγωδία που έκανα και είχε ακουστεί πάρα πολύ. Μου λέει η φίλη μου: «Βρε παιδί μου, μου είπε ο Μετζικώφ ότι ενώ όλοι λένε γι’ αυτή την παράσταση αυτουνού δεν του αρέσει». Αποκλείεται, σκέφτηκα, να μην άρεσε στο ίνδαλμά μου αυτή η παράσταση. Δεν θυμάμαι ούτε τι είδα. Μιλάμε για κανονική ερωτική ιστορία, που θαυμάζεις κάποιον και σε απορρίπτει. Λες τι πρέπει να κάνω τώρα. Να αυτοκτονήσω; Αποδέχεται ένας παραγωγός μια πρόταση, να κάνω ένα τελείως τρελό πράγμα, τις πέντε τραγωδίες που είναι στον θηβαϊκό κύκλο ως μια ενιαία παράσταση, τους «Λαβδακίδες». Δύσκολο εγχείρημα. Οταν ήμουν το ’79 στη Σουηδία είχα ακούσει μια διάλεξη του περίφημου Μίκαελ Μέσκε. Για να ξανακαταλάβουμε την τραγωδία, έλεγε, πρέπει να τη δούμε σαν κύκλους. Δεν το είχε κάνει κανείς. Αναρωτιόμουν με ποιον θα την κάνω; Είναι τόσο ανομοιογενές το περιεχόμενο, το κείμενο, οι ρόλοι. Σκέφτηκα μόνο ο Μετζικώφ και εύχομαι να μην τα καταφέρει. Συναντιόμαστε. Δύσπιστος ο Γιάννης απέναντί μου. Εγώ διπλάσια δύσπιστος απέναντί του. Μα σας λέω έχει όλη την εξέλιξη του μεγάλου έρωτα. Αρχίζουμε, ενώ δεν γνωριζόμαστε και σχεδόν μιλάμε στον πληθυντικό, να βριζόμαστε. Μέχρι που μου ζήτησε να κατέβω από το αυτοκίνητο. Και κάνουμε από το τίποτα μια τεράστια επιτυχία. Μια μέρα που όλη η Αθήνα βρέχεται, δεν βρέχει στο Ηρώδειο.

● Ισως να ήταν σημαδιακή η ένωση αυτή.

Σ.Τ.: Η επόμενη πρόταση του Γιάννη ήταν «Το μεγάλο ταξίδι μιας μέρας μέσα στη νύχτα». «Ρε Γιάννη», του λέω, «αυτό είναι πάρα πολύ δύσκολο, δεν το χει κάνει κανένας μετά την Παξινού, με Μινωτή, Χορν, Φυσσούν». Μου απαντά: «Θα το κάνουμε με τη Λάσκαρη». Τελικά με έπεισε.

Γ.Μ.: Ολοι αυτοί οι άρρωστοι ρόλοι -η τοξικομανής, η αλκοολική- της πήγαιναν. Μέχρι και ο Μ. Κακογιάννης μου είπε ότι θα είναι καλύτερη κι από την Παξινού.

Σ.Τ.: Μέσα στην ανταλλαγή ρόλων του συγγραφέα με τον πεθαμένο αδελφό του, την ενοχή, ο Γιάννης κατάφερε να δημιουργήσει ένα σπίτι αστικό που στην πραγματικότητα ήταν ένα κενοτάφιο. Εξω από το σπίτι φαίνεται ένας ορίζοντας. Εκεί πέρα αρχίζω και καταλαβαίνω το έργο. Το έργο λέγεται «Το μακρύ ταξίδι μιας μεγάλης μέρας μέσα στη νύχτα». Η νύχτα είναι η κατάσταση που βρίσκονται, αλλά αυτό είναι μια μέρα. Εχει ενιαίο χωροχρόνο. Σαν τραγωδία. Πρωταγωνιστής του έργου είναι η μέρα.

● Το παν είναι η εμπιστοσύνη στις σχέσεις.

Γ.Μ.: Η φιλομάθειά του, ο εξονυχιστικός τρόπος που επεξεργάζεται τα κείμενα και εμβαθύνει. Ολο αυτό είναι πάρα πολύ βοηθητικό για έναν εικαστικό. Σκεφτείτε ότι τώρα πήρε πτυχίο Θεολογίας και συνεχίζει στη Φιλοσοφική. Ο Σταύρος όταν φτιάχνουμε ένα έργο είναι ενοχλητικά κοντά μου.

● Ετσι η συνεργασία γίνεται οικογένεια. Αυτό νομίζω είναι το κέρδος.

Σ.Τ.: Η πιο ισχυρή οικογένεια είναι οι φίλοι μας.

Γ.Μ.: Η επιλεχθείσα οικογένειά μας. Προκύπτει μια γενναιοδωρία.

● Πιστεύω πως το μυστικό της επιτυχίας είναι η γενναιοδωρία.

Γ.Μ.: Είναι μεγάλο ανθρώπινο χάρισμα.

Σ.Τ.: Νομίζω ότι αυτό είναι. Δώσε για να πάρεις. Οχι πάρε για να δώσεις.

● Τι γνώμη έχετε για την τεχνική ενός ρόλου;

Σ.Τ.: Η τεχνική είναι η ενέδρα που πρέπει να στήνει ο ηθοποιός στον ρόλο ώστε να τον φέρει σε ένα σημείο που να νιώσει ο ρόλος ακάλυπτος και να υποταχθεί στο μυαλό του ηθοποιού. Ολοι ψάχνουμε τον ρόλο ως τοτέμ. Ετσι είναι ο Αγαμέμνονας. Δεν υπάρχει ο Αγαμέμνονας. Ποιος τον είδε, ποιος τον ξέρει; Υπάρχει το άτομο που υποδύεται. Αυτό το άτομο πρέπει να κάνει ένα στρατήγημα πολύ λογικό. Οπως σας το περιγράφω σκέφτομαι έναν κύκλο με λόγχες. Ξεκινάει σιγά σιγά και βάζει λόγχες. Αφού εγκλωβίσει τον ρόλο, αυτός ξαφνικά χάνει την υπόστασή του.

Γ.Μ.: Δεν είναι ρόλος. Είναι μια αλήθεια.

Σ.Τ.: Ο ηθοποιός φτάνει να μοιάζει ότι λέει στον θεατή: «Για σένα θυσιάζομαι». Γι’ αυτό έχουν μεγάλη επιτυχία οι λαϊκοί τραγουδιστές. Εχουν ένα πολύ πιο ισχυρό «για πάρτη σου/δικό σας». Εμείς στο θέατρο δεν το έχουμε αυτό. Νομίζουμε ότι είμαστε πιο έξυπνοι από τους θεατές μας.

● Εάν ένας ηθοποιός καλός που μπορούσε να παίξει έναν ρόλο σε μια οντισιόν είναι σε κακή μέρα ή έχει μια ατυχία, τον καταδικάζεις με την απόρριψη της μίας φοράς;

Γ.Μ.: Πιστεύω ότι γενικά το θέατρο δεν είναι δίκαιο. Το ίδιο και το ταλέντο. Βλέπεις έναν άνθρωπο ο οποίος τα ‘χει όλα, αλλά δεν έχει ταλέντο όσο κι αν προσπαθεί να το φυτέψει. Με σχολές, με δασκάλους, με μόρφωση. Μοιράστηκε στους ανθρώπους εν απολύτω αδίκω. Οταν κάποιος έχει αληθινό ταλέντο, κάποια αχτίδα θα φανεί και θα τον πάρει το θέατρο μέσα στην αγκαλιά του.

Σ.Τ.: Το ταλέντο δεν κρύβεται. Δε μπορεί να χαθεί. Λέτε ας πούμε μια οντισιόν κρατάει για τον ηθοποιό 5-10 λεπτά. Αρχίζεις μια κουβέντα. Εγώ πάντοτε ρωτάω από πού είναι η καταγωγή σας. Νομίζω ότι οι άνθρωποι πάντοτε κουβαλάνε μέσα τους τις ρίζες τους.

Γ.Μ.: Ψάχνεις να βρεις το «ήθος» του, στα αρχαία ελληνικά σημαίνει τόπος.

Σ.Τ.: Το δεύτερο: ποιο είναι το επάγγελμα του πατέρα σου. Δηλαδή όταν ήσουν μικρό λυκόπουλο πώς έμαθες να τρως; Με τα δόντια, με μαχαίρι, με κουτάλι; Να ξέρουμε τι θα συμβεί. Μετά αν η μητέρα σου ζει ή πέθανε. Εχεις παρηγοριά ή δεν έχεις, δηλαδή. Και μετά λέω ανεβείτε στη σκηνή. Θα σας φανεί περίεργο, αλλά από εκεί έχω καταλάβει αν είναι καλός ηθοποιός ή όχι. Από τον τρόπο που πατάει το πόδι του πρώτη φορά στη σκηνή. Ενας κακός ηθοποιός βλέπει μπροστά του τα δέκα μέτρα της σκηνής. Τα όριά της. Ο καλός δεν βλέπει. Βλέπει ένα λιβάδι, ένα βουνό. Ολο το θέατρο βασίζεται σε αυτό.