Κουρδιστάν: οι προκλήσεις της επόμενης μέρας

Η ανάπτυξη του εθνικού και κοινωνικού αγώνα των Κούρδων έχει μπει σε νέο στάδιο με τις τελευταίες εξελίξεις στη Συρία. Ενα έθνος με άγνωστο πληθυσμό –αλλά, αναμφισβήτητα, το μεγαλύτερο έθνος στον κόσμο χωρίς επίσημη κρατική υπόσταση– αναζητά νέους δρόμους και τρόπους συνεργασίας για την απόκτηση των δικαιωμάτων του στον 21ο αιώνα. Ενας λαός που υπερασπίστηκε τις «δυτικές» αξίες με χιλιάδες νεκρούς ενάντια στον ISIS στην περίοδο του συριακού «εμφυλίου» και που ξεχάστηκε από τους Δυτικούς την περίοδο της κατάρρευσης του μπααθικού καθεστώτος.

Η κουρδική πολιτική σκηνή θεωρεί τις τελευταίες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, με αφετηρία τη γενικευμένη επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ την 7η Οκτωβρίου 2023, ως τα πρώτα βήματα ενός σταδίου γενικευμένων περιφερειακών συγκρούσεων. Η συγκεκριμένη αντίληψη ισχύει σχεδόν για όλες τις κουρδικές δυνάμεις: βλέπουν τη σημερινή κατάσταση σαν ρεβάνς των τετελεσμένων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με την ελπίδα της απόκτησης ελέγχου –έστω μερικού– στα πατρογονικά εδάφη. Οι Κούρδοι της Συρίας, έχοντας καταφέρει να κρατήσουν ζωντανή, πολιτικά, κοινωνικά αλλά και οργανωτικά, μία de facto αυτόνομη περιοχή, βρίσκονται στην πρωτοπορία του εθνικού αγώνα των περισσότερων Κούρδων. Σύμφωνα με τις κουρδικές δεξαμενές σκέψης, βρισκόμαστε στην εξής φάση, ύστερα από την κατάρρευση του μπααθικού καθεστώτος (περιλαμβάνονται παρατηρήσεις και προβλέψεις):

● Η πρώτη περίοδος, της ίδρυσης μιας συνταγματικής αναγνωρισμένης αυτοδιοίκησης στη Συρία, με πληθυσμιακή πλειονότητα Κούρδων, έχει ολοκληρωθεί. Το ζήτημα του Κουρδιστάν διεθνοποιήθηκε και από δω και πέρα τα ζητήματα των Κούρδων ανήκουν και στη δημόσια διεθνή πολιτική σκηνή.

● Το τουρκικό κράτος, προωθώντας τους πρώην εχθρούς των Κούρδων (τους «τζιχαντιστές») ενάντια στους ίδιους τους Κούρδους, έχτισε στην πραγματικότητα, με τα ίδια του τα χέρια, τα θεμέλια της δεύτερης κουρδικής κρατικής οντότητας.

● Και αυτό γιατί το τουρκικό κράτος, έχοντας στηρίξει τους δολοφόνους των Κούρδων, πρακτικά πυρπόλησε την έννοια της κοινής «πατρίδας» με τους Κούρδους της Τουρκίας και είναι απολύτως υπεύθυνο για το ότι το πνεύμα του Κομπάνι έχει πλέον επικρατήσει –σε μεγάλο βαθμό– μεταξύ των Κούρδων.

● Το τουρκικό κράτος, έχοντας προβλέψει το ενδεχόμενο της πιθανής αναγνώρισης της κουρδικής αυτοδιοίκησης, προσπάθησε να παίξει το χαρτί του Οτζαλάν με την ελπίδα να ακινητοποιήσει την κουρδική δύναμη εντός της Τουρκίας, κερδίζοντας χρόνο για την εισβολή στις βόρειες περιοχές της Συρίας – αλλά, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, απέτυχε.

● Το τουρκικό κράτος έχοντας την αίσθηση του νικητή κατά του Ασαντ έκανε το στρατηγικό λάθος να θαφτεί σε αυτό που θα εξελιχτεί σίγουρα σε κινούμενη άμμο της Μέσης Ανατολής. Η ιμπεριαλιστική αντίληψη της Τουρκίας έχει μεταφέρει το συριακό πρόβλημα εντός της Τουρκίας. Η εργαλειοποίηση της Συρίας, μακροπρόθεσμα, θα αποδυναμώσει την Τουρκία και τα ρήγματα στο εσωτερικό της –πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά– θα αυξηθούν κατά πολύ.

● Οσο η Τουρκία παραμένει δέσμια των επιλογών της στην παγίδα της Συρίας τόσο θα είναι υποχρεωμένη να στρατιωτικοποιείται, σε μια πορεία μετατροπής του αυταρχικού κράτους και της υποτακτικής κοινωνίας σε καθαρά φασιστικές δομές. Κάτι τέτοιο πιθανόν να οδηγήσει σε δημιουργία ακροδεξιών κουρδικών οργανώσεων (κάτι που ακόμη δεν έχει εμφανιστεί), αλλά και σε πλήρη κατάρρευση του τουρκικού αφηγήματος περί τουρκοκουρδικής «αδελφότητας».

● Η Ρωσία και το Ιράν ήδη έχουν δηλώσει ότι δεν θα ξεχάσουν ποτέ τη στάση του τουρκικού κράτους. Τέτοιου είδους δηλώσεις μπορούν να ενεργοποιήσουν την κουρδική δυναμική μέσω της Ρωσίας (ή/και του Ιράν) εναντίον της Τουρκίας.

● Ενα μεγάλο πρόβλημα για τις κουρδικές οργανώσεις μπορεί να αποδειχτεί η εξάπλωση των συγκρούσεων με τις φίλα προσκείμενες οργανώσεις και η απόσυρση των δυνάμεων του Ιράν εντός του Ιράκ. Ηδη ξεκίνησαν οι πρώτες συναντήσεις των κουρδικών οργανώσεων προς την προοπτική μιας κοινής εθνικής πολιτικής για την αντιμετώπιση αυτών ακριβώς των προβλημάτων. Η επιτάχυνση της θεσμοποίησης της νέας κουρδικής κυβέρνησης από τους Αμερικανούς αλλά και η απόφαση περί αποχώρησης των αμερικανικών δυνάμεων από το Ιράκ διαβάζονται σε αυτό το πλαίσιο.

● Το Κουρδιστάν βρίσκεται στην καρδιά της Μέσης Ανατολής και στο κέντρο των διπλωματικών συζητήσεων για το μέλλον της περιοχής. Οι κουρδικές πολιτικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν με δυναμικό τρόπο τις αμερικανικές και ισραηλινές υποσχέσεις για την ίδρυση νέων «κρατικών», «ημικρατικών» ή «αυτόνομων» οντοτήτων στις κουρδικές περιοχές του Ιράκ και της Συρίας.

● Οι Κούρδοι πρέπει να ενδυναμώσουν τους εσωτερικούς θεσμούς τους για να αντιμετωπίσουν με ικανοποιητικό τρόπο το πρόβλημα της εσωτερικής μετανάστευσης των πληθυσμών τους. Οι εσωτερικά εκτοπισμένοι λαοί του Κουρδιστάν αριθμούν εκατομμύρια. Αποτέλεσμα των ροών αυτών είναι να αποδυναμώνεται η ύπαιθρος και να αυξάνεται ο αστικός πληθυσμός.

Συμπερασματικά: το τοπίο είναι ακόμη ασαφές, αλλά φαίνεται ξεκάθαρα στα θολά νερά της Συρίας ότι το νέο συριακό κράτος δεν μπορεί να χτιστεί πια χωρίς τους Κούρδους.

*Μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας