Δύση και Ανατολική Ευρώπη

Ολοένα και συχνότερα στις πολιτικές αναλύσεις του διεθνούς Τύπου το θέμα «Ανατολική Ευρώπη» καθίσταται αντικείμενο επεξεργασίας. Αυτό συμβαίνει ιδιαιτέρως μετά την εισβολή της Ρωσίας στο έδαφος της Ουκρανίας (22 Φεβρουαρίου 2022) και στις μέρες μας που εξακολουθεί να μαίνεται ο πόλεμος σ’ αυτή την περιοχή. Η πρώτη φορά που διαβάζαμε απανωτά σχόλια και αναλύσεις για τις χώρες και τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης ήταν η εποχή μετά την «Πτώση του Τείχους» (1989). Τα καθεστώτα του κομμουνισμού το ένα μετά το άλλο κατέρρεαν και οι συζητήσεις για το «ανατολικό μπλοκ» του Ψυχρού Πολέμου «έδιναν και έπαιρναν» κατά τη λαϊκή έκφραση.

Επειδή όμως, όπως γνωρίζουμε, κάθε εποχή, όπως και κάθε κοινωνία, «κατασκευάζει» την ταυτότητά της και διαμορφώνει τις σχέσεις της με τα άλλα γειτονικά πολιτικά «πράγματα», τίθεται το ερώτημα: Η «Ανατολική Ευρώπη» του 1989 και η «Ανατολική Ευρώπη» του 2024 είναι η ίδια κοινωνικο-πολιτική οντότητα; Πρόκειται για το ίδιο πολιτικό «πράγμα»; Οποιος υποστηρίξει την άποψη ότι πρόκειται για την ίδια πολιτικο-κοινωνική συνθήκη εθελοτυφλεί. Από την «Πτώση του Τείχους» μέχρι τις μέρες μας έχουν περάσει μόλις 35 χρόνια, τα οποία ωστόσο δεν μπορούμε να τα ανασυγκροτήσουμε σε θεωρητικο-πολιτικό επίπεδο ως «ιστορική φάση» της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Θυμάμαι ακόμη την πρώτη επιστημονική στιγμή της ζωής μου στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης όταν σε κάποια μελέτη (ήταν ακόμη τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου) διάβασα ότι η «Ανατολική Ευρώπη είναι και αυτή παιδί του Διαφωτισμού»! Η φράση αυτή με έχει σημαδέψει ως διανοητή. Εάν εξαιρέσει κανείς το μεγαλοφυές πολιτικό πρόγραμμα του Βίλι Μπραντ, η «Ανατολική Ευρώπη» στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου ήταν κάτι σαν τον «ακατονόμαστο» της παγκόσμιας ιστορίας. Δεν θα ήθελα να κάνουμε ιστορικές αναδιφήσεις. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι το εξής: να κατανοήσουμε ως Δύση τι σημαίνει «Ανατολική Ευρώπη». Βγάζω τα εισαγωγικά από τον όρο Ανατολική Ευρώπη και θα προσπαθήσω να δούμε όλοι μας τι είναι αυτό το κοινωνικο-πολιτικό «πράγμα» και πώς λειτούργησε και λειτουργεί κατά τα τελευταία σαράντα χρόνια (μετά το έτος-τομή: 1989).

Κατά τη θεωρητικο-πολιτική άποψή μου όλα τα ανθρώπινα πράγματα δεν ορίζονται κατά ουσιοκρατικό τρόπο, αλλά διαμορφώνονται μέσω των συσχετίσεών τους με όμορες συνθήκες και πλαίσια. Στην προκειμένη περίπτωση αυτό που ονομάζουμε Ανατολική Ευρώπη ως σύνολο κρατών και χωρών που βρέθηκαν επί σαράντα χρόνια (1949-1989) υπό τη σοβιετική κυριαρχία, στη συνέχεια αναπτύσσουν αυτόνομες ιστορικές πορείες.

Κάνω την εξής πρόταση, σκέψη και θα ήθελα να συμφωνήσουν μαζί μου οι αναγνώστες μας. Η μεταπολεμική ιστορική εξέλιξη των χωρών και των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις περιόδους: η πρώτη φάση εκτείνεται από το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου (1949) και φτάνει μέχρι την «Πτώση του Τείχους» (1989). Στη φάση αυτή η Ανατολική Ευρώπη βρίσκεται υπό σοβιετική κυριαρχία και οργανώνεται σε οικονομικό και πολιτικό επίπεδο με τους όρους που επέβαλλε αυτό το σύστημα κυριαρχίας. Η δεύτερη φάση ιστορικής εξέλιξης της Ανατολικής Ευρώπης αρχίζει με την «Πτώση του Τείχους» και τελειώνει με την «εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία».

Οπως και η πρώτη φάση, και αυτή αριθμεί σε χρονική διάρκεια περίπου σαράντα χρόνια (1989-2024). Τώρα στις μέρες μας αρχίζει η τρίτη φάση ιστορικής εξέλιξης της Ανατολικής Ευρώπης και κανείς δεν γνωρίζει πώς και πού θα πάει. Αντιλαμβάνομαι πως δεν έχουν εκπονηθεί προγράμματα πολιτικού και κοσμοθεωρητικού προσανατολισμού. Πώς εξάλλου θα ήταν κάτι τέτοιο εφικτό; Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία θεωρήθηκε από τη Δύση μια απρόβλεπτη πολιτική εξελικτική ιστορική στιγμή!

Η χρονολογική περιοδολόγηση των τριών περιόδων για να αποκτήσει τον χαρακτήρα των ιστορικών φάσεων θα πρέπει να εξετάσει κανείς τι συμβαίνει με τα δύο δομικά κοινωνικά συστήματα (το πολιτικό και το οικονομικό). Με άλλα λόγια να προτείνουμε ως στοχαστές ερμηνευτικά σχήματα εκτίμησης και αξιολόγησης.

Κατά την πρώτη ιστορική φάση έχει «επινοηθεί» σε σοσιαλιστικό επίπεδο η σύζευξη διευθυνόμενης οικονομίας και αυταρχικής πολιτικής. Στην ίδια περίοδο, θυμίζω, στη Δύση έχει τεθεί σε εφαρμογή ο «δημοκρατικός καπιταλισμός». Στη δεύτερη περίοδο ιστορικής εξέλιξης των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης επικρατεί το «σκληρό πρόσωπο» του νεοφιλελευθερισμού, ενώ η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής καρκινοβατεί.

Σήμερα στις συνθήκες του πολέμου στην ανατολικότερη περιοχή της Ανατολικής Ευρώπης, στο Κίεβο, ζούμε σε καθεστώς πλήρους απροσδιοριστίας όσον αφορά την πολιτικο-οικονομική ταυτότητα της Ανατολικής Ευρώπης σχετικά με τις ιστορικές προοπτικές της.

Κλείνοντας θα κάνω μια εκτίμηση. Την εξής: όσο η Ανατολική Ευρώπη (οι κοινωνίες, οι χώρες, τα κράτη, οι διοικήσεις, τα πολεμικά σχέδια κ.λπ.) θα παραμένει μια ημιτελής πολιτική και οικονομική ταυτότητα (αυτό προκύπτει ως συμπέρασμα μετά το 1989) τόσο η Δύση θα οδηγείται σε κοσμοθεωρητικά αδιέξοδα. Επισημαίνω ότι η Δύση στην αντιπαράθεσή της με τη Μόσχα θα οδηγηθεί σε πρώτο στάδιο στην πολεμική σύγκρουση με τον Πούτιν και στη συνέχεια στην απόλυτη κοσμοθεωρητική απαξίωση του εαυτού της, εάν ακολουθεί το αμυντικό πρόγραμμα που επεξεργάστηκε.

*Πολιτικός φιλόσοφος