Καπιταλισμός και πόλεμος

Η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση έκανε στον 21ο αιώνα τους πολέμους ένα γεγονός της καθημερινότητας. Στο Ιράκ, το Αφγανιστάν, τη Συρία, τη Λιβύη, την Ουκρανία και τη μαρτυρική Παλαιστίνη οι πολεμικές συρράξεις διαδέχονται η μια την άλλη με αυξανόμενη συχνότητα και ένταση. Ο μιλιταρισμός γίνεται επίσημο δόγμα των κυβερνήσεων, ενώ ο ανταγωνισμός των δυο ιμπεριαλιστικών μπλοκ, των Δυτικών και της Ρωσίας – Κίνας, απειλεί αυξανόμενα την ανθρωπότητα με ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα.

Στην παρούσα συλλογή ο αναγνώστης θα βρει κείμενα επιφανών μαρξιστών και κομμουνιστών ηγετών για τον πόλεμο: Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν, Ζινόβιεφ, Τουχατσέφσκι, Τρότσκι, Φρούνζε, Μάο, Τίτο, Λούκατς, Τσε Γκεβάρα, Λιν Πιάο και Γκιαπ. Όλοι υπογράμμισαν την αναγκαία σύνδεση των πολέμων με τον καπιταλισμό και παραπέρα τον ιμπεριαλισμό και το χαρακτήρα τους ως συνέχισης της πολιτικής και των ταξικών συγκρούσεων. Αναγνωρίζοντας τη βαρβαρότητα του πολέμου είδαν ταυτόχρονα την ανάγκη να διακρίνουμε ανάμεσα σε αντιδραστικούς πολέμους, που διεξάγουν οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις για το χωρισμό των σφαιρών επιρροής, και σε προοδευτικούς πολέμους, που διεξάγονται από τους λαούς και τα καταπιεσμένα έθνη ενάντια στις κυρίαρχες τάξεις.

Σε μια εποχή όπου τα γεγονότα βοούν ότι οι πόλεμοι έχουν έρθει για να μείνουν, οι αναλύσεις των μεγάλων μαρξιστών για τον πόλεμο αποκτούν αυξημένη επικαιρότητα. Στα δοκίμιά τους, οι επιμελητές της συλλογής Χρήστος Κεφαλής και Αντώνης Παντίδης συζητούν τη συμβολή τους στη μαρξιστική θεωρία και πράξη του πολέμου.

Πληροφορίες: Εκδόσεις Αργοναύτης, Γ. Τσαλαβούτα 1, [email protected], τηλ. 210 2233633.

Απόσπασμα από την «Εισαγωγή» του Αντώνη Παντίδη

Τα κείμενα που περιλαμβάνονται σε αυτή τη συλλογή είναι κείμενα σημαινόντων μαρξιστών και κομμουνιστών επαναστατών για τον πόλεμο: τη σχέση πολέμου και πολιτικής, τη σχέση πολέμου και οικονομίας, τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο και τη στάση των αντιιμπεριαλιστών απέναντί του, τη στρατιωτική επιστήμη και τέχνη, τον επαναστατικό πόλεμο και την εξεγερσιακή βία, τον ανταρτοπόλεμο, καθώς και το ρόλο του στρατού σε μια σοσιαλιστική κοινωνία.

Κατά τον περασμένο αιώνα, κινήματα με αναφορά στον μαρξισμό μπόρεσαν να πετύχουν αξιοσημείωτα επιτεύγματα στο πεδίο της μάχης: από την επικράτηση του νεαρού Κόκκινου Στρατού υπό τους Λένιν και Τρότσκι στο Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο μετά τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917, τη δημιουργία νικηφόρων παρτιζάνικων στρατών στον αγώνα ενάντια στο φασισμό κατά τον B΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην Ευρώπη και επίσης στην Κίνα, τη νίκη της Σοβιετικής Ένωσης στην κατά γενική ομολογία πιο γιγαντιαία και αιματηρή πολεμική σύγκρουση της ανθρώπινης ιστορίας –το Ανατολικό Μέτωπο του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου– με σύμβολο την ύψωση της κόκκινης σημαίας πάνω στο Ράιχσταγκ το 1945, ως τις μεταπολεμικές αντι-αποικιακές επαναστάσεις και τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα των δεκαετιών του 1950, ’60 και ’70, μεταξύ άλλων στην Κούβα, τη Νικαράγουα και το Βιετνάμ, την εποχή που οι λαοί ακολουθούσαν την προτροπή του Τσε Γκεβάρα για «ένα, δύο, πολλά Βιετνάμ».

Η ανθολογία αυτή περιλαμβάνει κάποιες από τις κορυφαίες θεωρητικές συνεισφορές του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος στην κατανόηση του φαινομένου του πολέμου και των πτυχών του. Η συλλογή μπορεί να χωριστεί σε τρία μέρη που αντιπροσωπεύουν τις τρεις περιόδους του κινήματος και μαζί της παγκόσμιας ιστορίας. Τα τέσσερα πρώτα κείμενα, από τους κλασικούς της μαρξιστικής σκέψης, τον Μαρξ, τον Ένγκελς και τον Λένιν, χρονολογούνται στην περίοδο πριν τη νικηφόρα σοσιαλιστική επανάσταση του Οκτώβρη του 1917, και αντιμετωπίζουν το ζήτημα με βάση την εμπειρία των ως τότε αστικών στρατών και πολέμων. Τα επόμενα έξι κείμενα χρονολογούνται στο διάστημα από το 1917 ως το 1942, δηλαδή από την Οκτωβριανή Επανάσταση ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εποχή δημιουργίας και σταθεροποίησης των επαναστατικών δομών στη Σοβιετική Ένωση ως πρώτο σοσιαλιστικό κράτος στην ιστορία, θεμελίωσης ενός στρατού νέου τύπου και ενός νέου δόγματος πολέμου, και τελικά οργάνωσης της νικηφόρας αντίστασης στις επιτιθέμενες δυνάμεις του φασιστικού Άξονα. Τέλος, τα τρία καταληκτικά κείμενα χρονολογούνται στη μεταπολεμική εποχή και ανήκουν στην κληρονομιά των αντι-αποικιακών, αντιιμπεριαλιστικών και εθνικοαπελευθερωτικών αντάρτικων κινημάτων.

Απόσπασμα από το «Επίμετρο» του Χρήστου Κεφαλή

Πώς συνδέεται ο καπιταλισμός με τον πόλεμο; Αν θα θέλαμε να απαντήσουμε επιγραμματικά από μια μαρξιστική σκοπιά σε αυτό το ερώτημα –τη σκοπιά των συγγραφέων σε αυτή τη συλλογή– θα έπρεπε να πούμε ότι ο καπιταλισμός έχει στο DNA του την εκμετάλλευση και η εκμετάλλευση γεννά τον πόλεμο. Η λαϊκή παροιμία «Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό» δίνει ένα κλειδί στο πώς τον γεννά: όταν μαζεύονται κάμποσα μεγάλα ψάρια και τα μικρά ψάρια δεν επαρκούν για το γεύμα τους, πρέπει να αποφασιστεί κάπως ποιο μεγάλο ψάρι θα τα καταβροχθίσει – και τα μικρά ψάρια διεξάγουν τη μάχη για λογαριασμό τους.

Ωστόσο, οι θεμελιωτές του μαρξισμού, ο Μαρξ, ο Ένγκελς και ο Λένιν, δεν αρκούνταν ποτέ σε τέτοιες επιγραμματικές απαντήσεις. Οι αναλύσεις τους ενσωμάτωναν πάντα την ιστορική διάσταση των φαινομένων. Και αν το κάνουμε αυτό στο θέμα της σχέσης του καπιταλισμού με τον πόλεμο, προκύπτει μια πολύ πιο σύνθετη εικόνα, που διαφοροποιείται ουσιαστικά στα διάφορα στάδια του καπιταλισμού. Αυτή η εικόνα δόθηκε πληρέστερα από τον Λένιν, που είχε μπροστά του όλα τα στάδια της καπιταλιστικής ανάπτυξης –τον κλασικό καπιταλισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού και τον ιμπεριαλισμό– ενώ οι Μαρξ και Ένγκελς γνώρισαν μόνο το πρώτο στάδιο και την προπαρασκευή του δεύτερου.

Ο καπιταλισμός, αν και εμπλέκει αναγκαία την εκμετάλλευση, ήταν προοδευτικός σε σχέση με το προηγούμενο σύστημα της φεουδαρχίας, που βασιζόταν στη δουλοπαροικία και την απόλυτη μοναρχία. Εκείνη την εποχή, χοντρικά από το 16ο ως τα μέσα του 19ου αιώνα, η ανερχόμενη αστική τάξη δεν είχε ακόμη συγκεντρώσει στα χέρια της τον πλούτο και την εξουσία και διεξήγαγε προοδευτικούς, δημοκρατικούς πολέμους και επαναστάσεις […]. Οι πόλεμοι της γαλλικής επανάστασης, οι πόλεμοι του Γκαριμπάλντι στην Ιταλία, ο πόλεμος της αμερικάνικης ανεξαρτησίας, με πολύ ιδιόμορφο τρόπο ακόμη και η ελληνική επανάσταση του 1821, παρέχουν τυπικά παραδείγματα προοδευτικών αστικών πολέμων […].

Αυτή η εποχή, ωστόσο, δεν κράτησε και δεν μπορούσε να κρατήσει πολύ. Από τις αρχές του 20ού αιώνα έγινε φανερό ότι ο καπιταλισμός είχε περάσει σε μια νέα φάση της ανάπτυξής του με ποιοτικά διαφορετικά γνωρίσματα από τον κλασικό καπιταλισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού και του εμπορίου. Ο εντεινόμενος ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων για τις αποικίες και τις σφαίρες επιρροής, που εκφράστηκε με την κοινή επέμβαση των οκτώ δυνάμεων στην Κίνα για την κατάπνιξη της εξέγερσης των Μπόξερ στα 1900 και τη ματαίωση της ιαπωνικής επέκτασης στην ίδια περιοχή ήταν το πρώτο ηχηρό σημάδι αυτής της αλλαγής. Ακολούθησε ο ρωσοϊαπωνικός πόλεμος του 1904-05 και κάμποσες ακόμη τοπικές αναφλέξεις, που έδωσαν ώθηση στη συγκρότηση των δυο ανταγωνιστικών μπλοκ των μεγάλων δυνάμεων της εποχής: της Αντάντ, που περιλάμβανε την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία, και τις Κεντρικές Δυνάμεις, Γερμανία, Αυστροουγγαρία, κ.ά. Αποκορύφωμα των παραπάνω εξελίξεων ήταν ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, που συμπαρέσυρε στη δίνη του τα περισσότερα ευρωπαϊκά έθνη.