Ζούμε εκτός σύνδεσης;

Οι άνθρωποι συνδιαλέγονται ολοένα και περισσότερο στα ψηφιακά περιβάλλοντα από το σημείο μηδέν της γνωριμίας τους χωρίς να αντιλαμβάνονται πως αυτές οι εφαρμογές δεν αποτελούν απλώς μια πλατφόρμα για προσωπικές σχέσεις, αλλά και μια αναδυόμενη αρένα για πολιτικές φύλου.

Η χρήση εφαρμογών γνωριμιών τείνει να γίνει από καταναγκαστική έως εθιστική σύμφωνα με τους ειδικούς, ενώ ταυτόχρονα ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων στρέφει την πλάτη του στα dating apps έπειτα από μακροχρόνια χρήση τους, εντελώς «απoκαρδιωμένο». Συγκεκριμένα, σύμφωνα με μια έρευνα του Pew Research Center, το 45% των ανθρώπων που χρησιμοποίησαν εφαρμογές γνωριμιών δηλώνουν ότι τους αφήνουν πλέον απογοητευμένους. Γιατί ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι είναι εθισμένοι και ταυτόχρονα απομαγεμένοι από τα ψηφιακά εργαλεία του έρωτα;

Ενα πρόσφατο εκτενές άρθρο του National Geographic χαρτογραφούσε τις αντιδράσεις του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια της χρήσης των dating apps και ταυτόχρονα ανέλυε τη σχέση μεταξύ της ψυχικής υγείας και του έρωτα στα ψηφιακά περιβάλλοντα. Το δημοσίευμα που επικαλούνταν τη Helen Fisher, βιολογική ανθρωπολόγο και ανώτερη ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Kinsey του Πανεπιστημίου της Ιντιάνα, υποστήριζε πως ο εγκέφαλος είναι έτοιμος να εθιστεί, ιδίως όταν πρόκειται για τον έρωτα, καθώς αυτές οι εφαρμογές «πωλούν το μεγαλύτερο βραβείο της ζωής». Αναφερόταν στην ντοπαμίνη που πλημμυρίζει τα κέντρα ευχαρίστησης του εγκεφάλου μας.

Τα «match» και τα «like» πυροδοτούν την εκτόξευση της χημικής ουσίας για την ανταμοιβή και την ευχαρίστηση. Είμαστε σε υπερδιέγερση και δεν θέλουμε να πάψουμε να είμαστε. Συνεπώς συνεχίζουμε να αναζητάμε κυρίως εμπειρίες που προκαλούν την απελευθέρωση ντομαμίνης στον εγκέφαλό μας. Η επαναλαμβανόμενη δράση δεν έχει, ωστόσο, τα επιθυμητά αποτελέσματα. Σταδιακά εθιζόμαστε στην εξεύρεση τρόπων μεγιστοποίησης της ευχαρίστησης. Μόνο που το ίδιο μας το σύστημα μας προδίδει έπειτα από αυτή την υπερβολική παραγωγή, καθώς συνηθίζει και δεν απελευθερώνει πια τις ίδιες δόσεις ντοπαμίνης. Κι εμείς, εθισμένοι και ουσιαστικά μόνοι, μένουμε με ανοιχτές εφαρμογές να σκρολάρουμε μηχανικά και θλιμμένα. Η ντοπαμίνη έχει μειωθεί και το άγχος έχει αυξηθεί.

Ο Elias Aboujaoude, κλινικός καθηγητής Ψυχιατρικής στο Στάνφορντ, τόνιζε από τη μεριά του πως οι εφαρμογές γνωριμιών προκαλούν στους χρήστες μια «αβάσταχτη βιασύνη» συνδεδεμένη με τις λήψεις like ή match. Στο πλαίσιο αυτής της βιασύνης οι χρήστες δημιουργούν χαλαρούς δεσμούς που λύνονται εύκολα, για να μη χάσουν την επόμενη ευκαιρία, αποφεύγοντας συστηματικά την πραγματική σύνδεση για να μη ρισκάρουν το ενδεχόμενο της οδύνης. Η ψηφιακή τεχνολογία συνδέεται με μια ατέρμονη αναζήτηση νέων συντρόφων και αισθήσεων, τάση που συνομιλεί με τον άκρατο καπιταλισμό. Η ψηφιακή διασύνδεση ισοδυναμεί συχνά με επιφανειακή σύνδεση και απλά τόνωση της διάθεσης και του Εγώ, ενώ ταυτόχρονα ενέχει τον κίνδυνο της εμπορευματοποίησης του συναισθήματος. Σε αυτό το πλαίσιο των χαλαρών ρευστών σχέσεων του ψηφιακού σύμπαντος, δεν εμβαθύνουμε εύκολα στις σχέσεις και δεν αποδεχόμαστε την ετερότητα του Αλλου, με αποτέλεσμα ατελείωτους αποχωρισμούς και απομαγεύσεις. Συνέπεια; Ολοένα και περισσότεροι νέοι χρήστες –βάσει της μελέτης του ερευνητικού οργανισμού Generation Lab– δεν επιθυμούν πια να χρησιμοποιούν dating apps. Αυτό δεν σημαίνει πως απομακρύνονται οριστικά από το ψηφιακό σύμπαν αλλά πως κάνουν μια παύση και συχνά πυκνά επιστρέφουν στις εφαρμογές, καθώς δεν γνωρίζουν άλλο τρόπο να συσχετιστούν. Γιατί έχουν μάθει να εκφράζουν διαφορετικές ταυτότητες και να κατασκευάζουν μέσα στο ψηφιακό σύμπαν τον ιδεατό εαυτό τους και να τον προβάλλουν όσο και όπως θέλουν. Η ψηφιακή εξάρτηση και ένα είδος αυτοπροβολής είναι αναπόδραστα.

Τι συνέπειες έχουν όλα αυτά στον ανθρώπινο ψυχισμό; Προκαλείται μια αποευαισθητοποίηση σε σχέση με την ερωτική επικοινωνία, ενώ ταυτόχρονα εντείνεται το υπαρξιακό κενό και πολλαπλασιάζεται η μοναξιά. Το πρόβλημα είναι πιο έντονο για τα άτομα που βίωναν ήδη κοινωνικό άγχος ή κατάθλιψη.

Η καταναγκαστική χρήση των εφαρμογών διογκώνει τις ήδη υπάρχουσες παθολογίες και η ζωή στα dating apps γίνεται συχνά αβάσταχτη. Κι όμως δεν μπορούμε να απαλλαγούμε από αυτή. Γιατί ακόμα κι όταν «κόβουμε» τα dating apps έπειτα από μακροχρόνια χρήση, δεν γνωρίζουμε πια πώς να «συνδεθούμε» με τον Αλλο δίχως αυτά. Και συχνά επιστρέφουμε στις εφαρμογές χωρίς πραγματικά να το επιθυμούμε. Δεν ξέρουμε να ζούμε «εκτός σύνδεσης». Ας το παραδεχτούμε μήπως και αυτή η παραδοχή γίνει καταλύτης για να απεγκλωβιστούμε από τις ασήμαντες ψηφιακές ζωές μας, από τον εθισμό μας στην ταχύτητα, από τον φόβο μας για την πραγματική επαφή που εμπεριέχει δυνητικά οδύνη πέρα από ευχαρίστηση, από αυτό τον συναρπαστικό εικονικό κόσμο δυναμικών εξουσίας που στο τέλος κάθε έξαψης μας αφήνει μόνους γεμάτους θλίψη και άγχος.