«Δεν πίστευε στην έννοια του τέλους, αλλά στην εξέλιξη»

Ενας από τους σπουδαιότερους συγγραφείς που έβγαλε η Αμερική και άρεσε ιδιαίτερα στους Ευρωπαίους αναγνώστες, ο δημιουργός της περίφημης «Τριλογίας της Νέας Υόρκης», που διακρίθηκε για την «εξαιρετικά στιλιζαρισμένη, ιδιοσυγκρασιακά αινιγματική μεταμοντέρνα μυθοπλασία» του, σύμφωνα με την Τζόις Κάρολ Οουτς, ένας χαρισματικός αφηγητής, που έφτιαξε κόσμους πολυδιάστατους, απρόσμενους, μυστηριακούς, ο Πολ Οστερ, έφυγε την Πρωτομαγιά από τη ζωή, έπειτα από επιπλοκές του καρκίνου του πνεύμονα, σε ηλικία 77 ετών. Αυτοβιογραφικός στο πλούσιο έργο του, με έντονο το χρώμα της Νέας Υόρκης, ιδιαίτερα του Μπρούκλιν και ταυτόχρονα οικουμενικός, ο Πολ Οστερ εξερεύνησε τη δύναμη του τυχαίου, σκιαγράφησε χαρακτήρες με ρευστή ταυτότητα, μπήκε στο μεδούλι των ανθρωπίνων σχέσεων που δοκιμάζονται στον χρόνο, όπου τα μεγάλα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης αναδιατυπώνονται αέναα, άλλοτε μέσα από το παράδοξο και άλλοτε με μια πολύ τρυφερή ματιά.

Ο ίδιος τόνιζε πως κανένα από τα πολυμεταφρασμένα βιβλία του δεν είναι παραδοσιακή αυτοβιογραφία, συνομιλώντας με τη Βένα Γεωργακοπούλου για την «Εφ.Συν.», όταν πριν από περίπου 10 χρόνια είχε έρθει στην Αθήνα, με πρόσκληση της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. «Αυτό που κάνω είναι να χρησιμοποιώ τον εαυτό μου για να συλλογίζομαι πάνω στο τι σημαίνει να είναι κανείς ζωντανός. Δεν με ενδιαφέρει η ιστορία της ζωής μου. Βλέπω τον εαυτό μου σαν έναν οποιονδήποτε άνθρωπο. Στο “Ημερολόγιο του Χειμώνα”, για παράδειγμα, γράφω για τους πόνους και τις απολαύσεις που νιώθουμε με το σώμα μας. Ελπίζω κάθε αυτοβιογραφικό μου βιβλίο να ξυπνάει στους αναγνώστες τις δικές τους αναμνήσεις. Είναι δηλαδή συλλογικά βιβλία».

Οικογενειακή τραγωδία

Ο Πολ Οστερ είχε ζήσει πρόσφατα μια οικογενειακή τραγωδία, όταν τον Απρίλιο του 2022, ο γιος του Ντάνιελ, τον οποίο είχε αποκτήσει από τον πρώτο του γάμο με την επίσης διάσημη συγγραφέα Λίντια Ντέιβις, βρέθηκε νεκρός από υπερβολική δόση ναρκωτικών, ενώ είχε κατηγορηθεί για ανθρωποκτονία από εγκληματική αμέλεια της, μόλις 11 μηνών, κόρης του. Βαθιά τον είχε σημαδέψει επίσης ο θάνατος του πατέρα του, τον Ιανουάριο του 1976, γεγονός που έβαλε τον σπόρο για το αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Η επινόηση της μοναξιάς», όπου αποκάλυψε μια ακόμα οικογενειακή τραγωδία: η γιαγιά του πυροβόλησε και σκότωσε τον παππού του, ενώ αθωώθηκε λόγω παραφροσύνης.

Η δεύτερη σύζυγός του ήταν η Σίρι Χούστβεντ, μια ακόμα δυνατή φωνή της σύγχρονης αμερικανικής πεζογραφίας, με την οποία έζησαν μαζί από το 1981 μέχρι το τέλος και έχουν μια κόρη, τη Σόφι. Η Χούστβεντ ήταν αυτή που επέλεξε να δημοσιοποιήσει το πρόβλημα υγείας του με ένα συγκινητικό κείμενο, στο instagram, πριν από περίπου έναν χρόνο, αλλά και να περιγράψει πως νιώθουν όσοι βρίσκονται κοντά στους νοσούντες, χαρακτηρίζοντας τη νέα αυτή πραγματικότητα «Επικράτεια του καρκίνου».

Ο πολυγραφότατος και πολυβραβευμένος στιλίστας των αμερικανικών Γραμμάτων γεννήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου του 1947, στο Νιου Τζέρσι, από γονείς πολωνοεβραϊκής καταγωγής. Απόφοιτος του πανεπιστημίου Κολούμπια, μετά τις σπουδές του, έζησε για ένα διάστημα στη Γαλλία, ενώ έκανε την εμφανισή του στην πεζογραφία το 1982 με το αυτοβιογραφικό «Η επινόηση της μοναξιάς» -συγκινητικός, προσωπικός διάλογος σχετικά με την πατρότητα. Ακολούθησε το έργο που τον καθιέρωσε και θεωρείται σήμερα κλασικό, «Η Τριλογία της Νέας Υόρκης», («Γυάλινη πόλη»,1985, «Φαντάσματα», 1986 και «Το κλειδωμένο δωμάτιο», 1986): το βιβλίο ψηφίστηκε ως ένα από τα 25 σημαντικότερα μυθιστορήματα για τη Νέα Υόρκη. την τελευταία εκατονταετία.

Εκτοτε έγραψε πλήθος μυθιστορημάτων, ανάμεσά τους: «Mr. Vertigo», ένα παραμύθι για την τέχνη αλλά και την ίδια την Αμερική, στη δεκαετία του ’20. «Σάνσετ παρκ», όπου με φόντο την κρίση του 2008 περιγράφει πώς ξανασμίγει με τους ανθρώπους κάποιος που έχει διαλέξει την εξορία και την απομόνωση. «Αόρατος», μια ιστορία αχαλίνωτης σεξουαλικής επιθυμίας και ασίγαστης αναζήτησης της δικαιοσύνης, η οποία εξελίσσεται, τόσο στον χρόνο, από το 1967 στο 2007, όσο και στον χώρο, από τη Νέα Υόρκη στο Παρίσι και σε ένα απομακρυσμένο νησί της Καραϊβικής. «4 3 2 1», ένα μεγαλόπνοο μυθιστόρημα για το δικαίωμα στην ύπαρξη και τις ατελείωτες πιθανότητές της, για την αγάπη και την πληρότητα της ζωής. «Φλεγόμενο αγόρι», για το Αμερικανό συγγραφέα Στίβεν Κρέιν, ο οποίος πέθανε νέος από φυματίωση, ενώ ως πολεμικός ανταποκριτής είχε καλύψει τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. «Ημερολόγιο του χειμώνα», όπου καταγράφει το πέρασμα του χρόνου στο σώμα, τον νου και τη δημιουργικότητα.

Οπλοκατοχή

Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, με τίτλο «Αιματοβαμμένο έθνος», είναι ένα καυστικό δοκίμιο για την ιστορία της πολιτικής και οικογενειακής ζωής των Αμερικανών, μέσα από το πρίσμα της οπλοκατοχής, και αποδεικνύει ότι η πένα του Οστερ παρέμεινε τολμηρή, στοχαστική και διαυγής έως το τέλος. Το τελευταίο του έργο με τίτλο «Baumgartner» είναι ένα μυθιστόρημα για την αγάπη, τη μνήμη και το πένθος και θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, τον Σεπτέμβριο του 2024, σε μετάφραση της Ιωάννας Ηλιάδη. Εδώ, ο ήρωάς του ομολογεί γνωρίζοντας ότι το τέλος πλησιάζει: «Στον καθένα μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή το οτιδήποτε». Αλλά αυτό το γεγονός δεν πτόησε τον Οστερ. «Δεν πίστευε στην έννοια του τέλους, αλλά στην εξέλιξη, στο γεγονός ότι το πένθος είναι μια συνθήκη που απλώς μαρτυρά την παρουσία της αγάπης, η οποία, όπως όταν σ’ ένα φυτό κόβει κανείς τα νεκρά μέλη, συνεχίζει να συντηρείται με καινούργια», επισημαίνει ο εκδοτικός οίκος. «Κι αν αυτό είναι το τέλος», λέει, «αυτή η ανθρώπινη καλοσύνη που με συντροφεύει ως συγγραφέα, βρισκόμενος τώρα στον κύκλο των πιο κοντινών μου φίλων, ήδη το κάνει να αξίζει».

Ο διάσημος Αμερικανός στιλίστας παρατηρούσε και έγραφε με τη δική του ανατρεπτική ματιά. Οπως είχε δηλώσει στους New York Times, «πάντα ήθελα να γράφω για οτιδήποτε μου φαίνεται όμορφο κι αληθινό, αλλά εφευρίσκοντας νέους τρόπους να πω την ιστορία του. Ηθελα να τα φέρνω όλα ανάποδα». Προτιμούσε να γράφει με το χέρι, γιατί «η γραφή έχει κάτι το πολύ σωματικό, οι λέξεις σαν να βγαίνουν από το σώμα σου», όπως έλεγε στην «Εφ.Συν.». Ενώ συμβούλευε τους νέους συγγραφείς: «Πρέπει να έχεις μεγάλη ανάγκη για να γίνεις συγγραφέας, να είσαι και λίγο τρελός».