«Ο θαυμασμός δεν είναι αυτονόητος. Είναι παιδεία»

Τα κοστούμια του Γιάννη Μετζικώφ έχουν μια κληρονομιά διανοητική, πνευματική. Ντύνει τους ρόλους με μια κουλτούρα, ένα μοναδικό αποτύπωμα. Ανακαλύπτει τα στοιχεία του ρόλου κι εκεί πάνω δημιουργεί. Ο,τι ράβει έχει τον χαρακτήρα που δίνει δύναμη στον ηθοποιό. Οπως ένας βράχος μπορεί να μετατραπεί σε γλυπτό ή μερικά ερείπια σε αρχαίο ναό, έτσι κι ο Γιάννης Μετζικώφ μετατρέπει το θεατρικό κοστούμι σε σύμβολο δύναμης.

Το σπίτι του βρίσκεται δίπλα στην Μητρόπολη. Ενα παλιό αρχοντικό με έργα τέχνης μεγάλης αξίας. Ενα σπίτι εμβληματικό που η μεγαλοπρέπειά του ταιριάζει μ’ αυτή του Γ. Μετζικώφ.

● Ζείτε σ’ έναν χώρο μοναδικό κι υπέροχο.

Ο χώρος μάς μπάζει σε μια βαθύτερη έννοια του παρέρχεσθαι. Εχει πολλά πράγματα που τα χρησιμοποίησαν κι άλλοι άνθρωποι, που ομόρφυναν τη ζωή τους. Πρέπει κάθε λεπτό να το θυμόμαστε αυτό. Είναι πολύ συγκινητικό να νιώθεις ότι κανένας δεν μας χρωστάει τίποτα κι ότι η ομορφιά της ζωής είναι ένα δώρο που πρέπει να το απολαμβάνουμε και να είμαστε βαθιά ευγνώμονες.

● Κι εσείς μας χαρίζετε ομορφιά και υψηλή αισθητική με το έργο σας. Πώς θα ορίζατε την αισθητική;

Η ζωή είναι αβάσταχτη και μόνο στη σκέψη ότι είμαστε μελλοθάνατοι. Φαίνεται το ’νιωσε ο Θεός όταν ολοκλήρωσε τη φροντίδα στα πλάσματα που δημιούργησε και σκέφτηκε να στείλει την τέχνη ανάμεσα στους ανθρώπους. Με αυτή την έννοια η αισθητική μπορεί να προσδιοριστεί ως το μόνο πράγμα που μας ενθαρρύνει να συνεχίσουμε τη ζωή μας. Μας δίνει δύναμη, κουράγιο, ισορροπία, κέφι. Ας αναρωτηθούμε τι θα γινόμασταν χωρίς τις τέχνες, όλα αυτά που κάνουν την καθημερινότητά μας υπέροχη.

● Η ζωγραφική ίσως είναι η μορφή τέχνης που «μιλάει» περισσότερο.

Είναι ένας ο κορμός του δέντρου της τέχνης και επιμέρους όλες αυτές οι ιστορίες που λέγονται θέατρο, μουσική, όπερα, ζωγραφική, γλυπτική… Είναι ο τρόπος που επινοήσαμε εμείς οι καλλιτέχνες να αρθρώσουμε μια λέξη, να βάλουμε μια πινελιά, να γράψουμε έναν στίχο πάνω στο εξαίσιο ψέμα.

● Πώς θα περιγράφατε την πνευματική ζωή του τόπου μας, σήμερα;

Εγώ δεν ξέρω τι καλλιτέχνης θα ήμουν αν ξεκινούσα την πορεία μου σήμερα. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι πρέπει να αμυνθούμε στην περιρρέουσα ευτέλεια. Παρακολουθείς μια αρχαία τραγωδία κι εν ονόματι της ελευθερίας του σκηνοθέτη ή του οποιουδήποτε άλλου, βλέπεις ένα έργο αριστούργημα, κατακρεουργημένο.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι ορισμένα πράγματα αξίζουν που υπάρχουν. Καμιά φορά αναρωτιέμαι τι μου προσέθεσε στη ζωή μου η τέχνη. Την απόλυτη ισορροπία. Ζώντας μέσα στην τέχνη, αντιλαμβάνομαι την ομορφιά του κόσμου διαφορετικά.

Το θέατρο, με το οποίο έχω καταπιαστεί κατά κύριο λόγο, με βοήθησε να καταλάβω την ομορφιά σε ένα έργο, ένα παίξιμο, στα εικαστικά, τα κοστούμια, σε μια όμορφη μουσική που έχει φοδράρει το έργο και στα κείμενα, τα υπέροχα ποιήματα του αρχαίου δράματος. Με έκανε πιο μορφωμένο, ώστε να μπορέσω να καταλάβω πόσο δύσκολη είναι η κατάβαση μέσα στην ανθρώπινη σκέψη. Πόσο δύσκολο νοηματικά είναι να ενστερνιστούμε τα διδάγματα των αριστουργημάτων. Οι πιο πολλοί άνθρωποι τα ξεφυλλίζουν και τα αφήνουν στην άκρη. Είναι πραγματικά εγκληματικό.

Καμιά φορά λέω στα παιδιά που διδάσκω: «Μην αδικήσετε τον εαυτό σας. Μην προσπεράσετε την ομορφιά του κόσμου. Να συνειδητοποιήσετε ότι αυτή η ομορφιά έχει γίνει και για σας. Να ακούσετε τον Μπετόβεν στο Μέγαρο Μουσικής, να δείτε την σπουδαία ερμηνεύτρια, την καταπληκτική έκθεση. Μην αδικείτε τον εαυτό σας. Να έχετε σαν στόχο να είστε ενημερωμένοι. Εγώ ελάχιστα πράγματα μπορώ να σας διδάξω. Η αληθινή διδασκαλία στη ζωή σας, ο δάσκαλός σας, είναι το κοφτερό μυαλό σας».

Στην Αρχαία Ελλάδα η διακίνηση των μεγάλων, δημοκρατικών ιδεών και η διδασκαλία των ανθρώπινων αξιών γινόταν μέσα στα θέατρα και αυτό πρέπει να το καταλάβουμε.

Και το πιο σπουδαίο, ο θαυμασμός. Δεν είναι αυτονόητος, είναι παιδεία.

● Ποια είναι η αισθητική μας, σήμερα;

Βρισκόμαστε σε μια φρενίτιδα να μας πείσουν για το τι είναι ωραίο και τι δεν είναι. Κοιτάξτε τι γίνεται γύρω. Αυτό έχει απομακρύνει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού από την αναζήτηση της αληθινής ομορφιάς. Η αληθινή ομορφιά δεν χαρακτηρίζεται από το artificial στοιχείο. Μπορεί να βρίσκεται παντού. Είναι το διεισδυτικό βλέμμα που μπορεί να την αποκαλύψει. Σ’ ένα χαμόγελο, στο υπέροχο αττικό τοπίο που τόσο το έχουμε καθυβρίσει. Είναι μια υβριζόμενη πόλη η Αθήνα. Κι αυτό εμποδίζει πάρα πολλούς να ανακαλύψουν πόσο όμορφη είναι στην πραγματικότητα.

Ο καταναλωτισμός, αυτό το καρκίνωμα της πρωτοτυπίας. Δεν ξέρουν να διαλέξουν οι άνθρωποι. Είναι αδίδαχτοι. Περιφέρονται από βιτρίνα σε βιτρίνα. Δεν μπορούν να δουν την ομορφιά έτσι όπως πραγματικά καταφθάνει. Εχετε αναρωτηθεί ποτέ τι όμορφο πράγμα είναι ένα πρωινό ξύπνημα; Εγώ ζω στην Πλάκα και κάθε πρωί κυριολεκτικά ακούω μία χορωδία απ’ τις καμπάνες που χτυπάνε όλες μαζί. Παρακεί πετάνε τα πουλιά. Ενα χωριό μες στην καρδιά της πόλης. Φτάνει αυτό στη δική μου και νιώθω καλά.

● Χώρος, Χρόνος, Ανθρωπος. Αυτά τα τρία είναι συνδεδεμένα. Ομως, τα σεβόμαστε όπως θα ’πρεπε;

Είμαι δάσκαλος πάρα πολλά χρόνια. Παρατηρώ το βλέμμα των παιδιών, την προσοχή τους, καταλαβαίνω αμέσως τη δύναμη που ασκώ πάνω τους. Πόσο εύκολα μπορώ να τους μείνω ευχάριστα ή δυσάρεστα αλησμόνητος. Αυτό είναι ένα μεγάλο σχολείο που με κάνει να έχω σεβασμό στον άνθρωπο ο οποίος πιστεύει ότι είμαι ανώτερος από αυτόν ενώ στην πραγματικότητα δεν είμαι τίποτα.

Ολος αυτός ο ενθουσιασμός είναι μια παλλόμενη καρδιά. Καμιά φορά, ανοίγουνε το στόμα τους και λένε κάτι το οποίο μπορεί να με καταπλήξει. Και λες «Πώς μπορεί να σκέφτεται έτσι;». Μόνο ο νέος άνθρωπος μπορεί να έχει την ορμή της φύσης, που θα μπορούσες να την πεις ακόμα και θράσος, να σου απευθυνθεί έτσι.

● Εγώ νομίζω ότι τους εμπνέετε.

Το ελπίζω, γιατί έχω κι εγώ δύο παιδιά και συμμερίζομαι την αγωνία τους. Σκέφτομαι ότι όπως τα δικά μου παιδιά, πρέπει να ανοίξουν τώρα κι αυτά τα φτερά τους.

● Ασχολούνται με την τέχνη;

Η μία η κόρη μου τελειώνει φέτος Γλυπτική στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Η άλλη έχει σπουδάσει Σκηνοθεσία. Η τέχνη τις ανάθρεψε. Να σας πω χαριτωμένα ότι έλεγε η μεγάλη μου κόρη: «Θα πάμε στο θέατρο του μπαμπά μου», εννοώντας την Επίδαυρο. Καταλαβαίνετε πώς έχουν ζήσει αυτά τα παιδιά. Ο καλύτερος τρόπος για να προσεγγίσεις την αλήθεια είναι αυτός.

● Τι είναι για εσάς η δημιουργία;

Μου δημιουργεί ένα συναίσθημα αισιοδοξίας. Είναι το παρακάτω μου. Το «ευτυχώς που μπορώ», που αύριο θα ξημερώσει μια ωραία μέρα και θα μπορέσω να κάνω όλα αυτά που είναι φυλακισμένα μέσα στο μυαλό μου.

● Θα ασχολούσασταν ποτέ με την πολιτική;

Δεν έχω και την καλύτερη ιδέα για τους πολιτικούς. Δεν θα με ενδιέφερε να γίνω, ποτέ. Θυμάμαι κάποτε είχαν προτείνει στην Ειρήνη Παππά να γίνει ευρωβουλευτής και με γενναιότητα απάντησε: «Εγώ είμαι καλλιτέχνις και δεν θα υποβιβαστώ». Αυτή και μόνο η κουβέντα από αυτής της γυναίκας το στόμα που είχα τη μεγάλη ευτυχία να ζήσω μαζί της, τα λέει όλα.

Οταν γεννιέσαι με ένα ταλέντο, είσαι ο αγαπημένος του Θεού. Ο Θεός μοίρασε το ταλέντο στους ανθρώπους άδικα. Δεν πάει να είσαι όμορφος, πλούσιος, μπορεί να μην έχεις ταλέντο. Ενας άνθρωπος που τον βλέπεις καμπούρη, μαζεμένο, όπως ήταν ο Γιαννούλης Χαλεπάς, μπορεί ξαφνικά να κατακτήσει τα πάντα στη σκέψη μας με τη δύναμη του ταλέντου.

Συναντάμε το παράδοξο φαινόμενο να έχουν γεμίσει οι καλλιτεχνικές σχολές από μαθητές που τρέχουν για να γίνουν ηθοποιοί. Πώς θα γίνεις ηθοποιός, αγάπη μου; Αμα το σημείο εκκίνησης δεν είναι η ίδια η δύναμή σου; Το ταλέντο είναι μια ευλογία που κανένας δάσκαλος δεν μπορεί να το φυτέψει. Η εκπαίδευση μπορεί να σε βάλει μέσα στο αυλάκι. Να ξέρεις πρακτικά όσο το δυνατόν περισσότερα. Αλλά η δύναμη η εσωτερική πηγάζει απ’ το ότι όντως ο άνθρωπος αυτός έχει ταλέντο.

Η Ειρήνη Παππά, που ήταν αυστηρή σε αυτό το θέμα, έτρεφε μια περίεργη περιφρόνηση για τους ανθρώπους που βάζουν τα χίλια μύρια μέσα προσπαθώντας να αναρριχηθούν προκειμένου να υπάρξουν.

Ξέρετε, το θέμα του καλλιτέχνη ζει μέσα σε κάτι που θα το λέγαμε, αν θέλετε, βροχή που έρχεται με τον χρόνο. Μια απαξιωτική βροχή που τα ξεπλένει και τα αφανίζει όλα. Ανοίξτε ένα παλιό περιοδικό του θεάτρου, θα δείτε ονόματα που δεν υπάρχουν πια. Τότε όμως είχαν πρωταγωνιστήσει. Αυτό τι σημαίνει; Το ταλέντο είναι ένα πολύ δυνατό πράγμα που μπορεί και τρυπάει τον χρόνο και υπάρχει και τώρα και αύριο και μεθαύριο. Την ήθελε ο κόσμος την Ελλη Λαμπέτη. Μπορούσε να υπάρξει και υπήρξε.

Οι καλλιτέχνες, οι εικαστικοί του θεάτρου, δεν φτιάχνουμε τίποτα με τα χέρια μας. Ενας άνθρωπος μας θαυμάζει και τον εμπιστευόμαστε. Ολα αυτά που βλέπετε, τα κεντήματα, όλες αυτές τις εικόνες, τους φωτισμούς, τα σκηνικά, όλο αυτό γίνεται από ανθρώπους που χαρακτηρίζονται από μια υπέρμετρη κατά την κρίση μου σεμνότητα. Είναι οι άνθρωποι της σκιάς που παρακολουθούνε το χειροκρότημα και μας χειροκροτούν κι εκείνοι από τα καμαρίνια, ενώ όλο το έργο είναι βασισμένο επάνω τους.

Είχα κάνει μια έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη που όλη βασίστηκε στη δεξιότητα δυο-τριών ανθρώπων. Δεν μπορεί να περιφρονείς αυτό το πράγμα. Θυμάμαι με πόση αγάπη με αντιμετωπίζανε σε όλη τη διάρκεια της καριέρας μου.