Με ένα εντυπωσιακό αρχειακό υλικό αλλά και τις βιωματικές πολύχρονες εμπειρίες τους, οι ψυχίατροι θεραπευτές του 18 ΑΝΩ ξεκίνησαν μια σειρά εκδηλώσεων ενημέρωσης στο πλαίσιο της πλούσιας δραστηριότητας του σωματείου τους. Η επικείμενη βίαια διάλυση των υπαρχουσών ψυχιατρικών δομών χωρίς τη δημιουργία αποτελεσματικών κέντρων φροντίδας ψυχικής υγείας θα οδηγήσει κι άλλους ανθρώπους στο περιθώριο και στους δρόμους, ξαναγυρνώντας την Ελλάδα στην εποχή των «Αθλίων».
Την περασμένη Δευτέρα μίλησαν η πρώην διευθύντρια του 18 ΑΝΩ Κατερίνα Μάτσα, ο επί δεκαετίες ψυχίατρος του ΨΝΑ (Δαφνί) Χάρης Βαρουχάκης και ο κοινωνιολόγος υπεύθυνος του τομέα έρευνας και εκπαίδευσης του προγράμματος Δημήτρης Υφαντής. Θέμα της εκδήλωσης η ιστορία της τοξικομανίας στην Ελλάδα μέσα από την ιστορία των ψυχιατρείων.
Τα στοιχεία και οι ομιλίες συνέθεσαν τον καμβά ενός αληθινού θρίλερ παραβιάσεων των στοιχειωδών δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών και των εξαρτημένων αλλά ταυτόχρονα απέδειξαν την (επί πολλές δεκαετίες) υπεράνθρωπη και ανυστερόβουλη προσπάθεια ψυχιάτρων και θεραπευτών να ανοίξουν τις σιδερόφρακτες πόρτες των προλήψεων και των αγκυλώσεων, δίνοντας χαραμάδες με φως στους «αόρατους». Η βραδιά ήταν αφιερωμένη στη μνήμη του ψυχίατρου και δυναμικού διευθυντή επί πολλά χρόνια του 18 ΑΝΩ Αχιλλέα Κρυστάλλη.
Η ιστορία του Δαφνιού από μέσα
Ο Χάρης Βαρουχάκης ξεκίνησε τη βιωματική ιστορική αναδρομή στη λειτουργία του ΨΝΑ (Δαφνί), εστιάζοντας στην άρνηση των αρμοδίων μέχρι και σήμερα, παρ’ όλες τις διεθνείς συμβάσεις, να αποτελέσει και η Ελλάδα μια χώρα όπου θα γίνονται σεβαστά τα δικαιώματα των ψυχικά πασχόντων. Αναπολώντας όμως και τις καλές στιγμές των κοινών αγώνων με άλλους άξιους συνεργάτες που γνώρισε στην πορεία της θητείας του στο Δαφνί, τους ευχαρίστησε δημόσια και ειδικά τον Αχιλλέα Κρυστάλλη με τον οποίο όπως είπε «μοιραστήκαμε πολλές φορές τα όνειρά μας». Ζήτησε να μην ξεχαστούν «εκείνοι που αγωνίστηκαν, που ένιωσαν στο πετσί τους την απανθρωπιά του ασύλου και πάλεψαν με τη φρίκη μέσα στα λύματα και τα κόπρανα για την ανατροπή του και που οι επήλυδες στον χώρο της Ψυχικής Υγείας ασύστολα καπηλεύτηκαν.
Διαπλεκόμενοι που εξακολουθούν να διαφεντεύουν εκ του μακρόθεν την εξέλιξη των πραγμάτων εν ονόματι μιας βαρύγδουπης αλλά κενής περιεχομένου ψυχιατρικής μεταρρύθμισης». Για τον κ. Βαρουχάκη οι σταθμοί στην ιστορία του Δαφνιού από το 1965 και μέχρι το 2000 ήταν ταυτόχρονα και οι σημαντικοί σταθμοί στην ιστορία της Ψυχιατρικής στην Ελλάδα.
Σταθμοί στο… Ασυλο
Στο Δαφνί ιδρύθηκε και λειτούργησε η Παιδοψυχιατρική Κλινική, η Κλινική Αλκοολικών-Τοξικομανών (που εξελίχτηκε στο σημερινό 18 ΑΝΩ), η Ψυχογηριατρική Κλινική, η Μονάδα Οικογενειακής Θεραπείας που εγκαταστάθηκε εκτός νοσοκομείου, παρά τις σφοδρές αντιδράσεις των κατοίκων της πολυκατοικίας στην οποία στεγάστηκε.
Οι επιδημιολογικές μελέτες που εκπονήθηκαν από την ομάδα του κ. Βαρουχάκη και αφορούσαν τις εισαγωγές των 40.000 ασθενών από το 1926 μέχρι το 1965 αποτελούν σημαντικά και χρήσιμα στοιχεία για μελέτη όπως και οι απογραφές. «Η τελευταία απογραφή που πρόλαβα να κάνω ήταν το 1994, αλλά δεν μπόρεσα να κάνω μια νέα που θα μας έδινε στοιχεία πολύτιμα επιστημονικού και οργανωτικού ενδιαφέροντος. Σχετική πρότασή μου απορρίφθηκε από τη διοίκηση της κυρίας Αποστόλου αλλά και πρόσφατα και από τον πρόεδρο κ. Κόντη και το Επιστημονικό Συμβούλιο, με το αποστομωτικό επιχείρημα ότι ως συνταξιούχος πλέον δεν είχα ανάγκη επιστημονικών εργασιών! Επίσης, μια άλλη προσπάθειά μου για απογραφή των νοσηλευομένων στη Λέρο συνάντησε τότε τη λυσσαλέα αντίσταση των εκεί εργαζομένων κατοίκων Λέρου που ο Θεός μόνο ξέρει τι φοβήθηκαν πως θα έβγαινε στη φόρα. Στο τέλος έδειραν ανηλεώς και τους ερευνητές που πήγαν να κάνουν την απογραφή. Από όσα πάντως απογραφικά δελτία πρόλαβαν να συγκεντρώσουν οι συνεργάτες μου καταδεικνύεται ποιος ήταν ο ρόλος του ψυχιατρείου της Λέρου ως τελικής (κατά Χίτλερ) λύσης του άγους των ψυχικά πασχόντων».
Στη συνέχεια, ο κ. Βαρουχάκης, αφού αναφέρθηκε με στοργή στους ασθενείς που βοήθησαν την ομάδα του να συλλέξει τα στοιχεία στο Δαφνί, κατέθεσε ορισμένα από αυτά που είναι πολύ ενδιαφέροντα και αποκαλυπτικά.
Ενδεικτικά: Από το 1926 μέχρι το 1971 έγιναν 48.624 είσοδοι ασθενών, ενώ για κάθε δύο άνδρες αντιστοιχεί μία γυναίκα. Στις 11 απογραφές παρατηρήθηκε ραγδαία αύξηση εισαγωγών από χρόνο σε χρόνο, με μόνη εξαίρεση την περίοδο της Κατοχής. Μεγάλη μείωση επίσης παρατηρείται στην απογραφή του 1966, που όμως οφείλεται στη μεταφορά (1964-1966) νοσηλευομένων στη φρίκη της Λέρου, όπου το 40% πέθανε τους πρώτους 6 μήνες. Σταδιακά παρατηρήθηκε γήρανση των νοσηλευομένων. Στις εισαγωγές στο Δαφνί την πρώτη θέση κατείχε η ομάδα των σχιζοφρενών με 34% και τη δεύτερη η ομάδα των τοξικομανών-αλκοολικών με 13,25 %.
Ο αόρατος μέχρι σήμερα νόμος
Ο κ. Βαρουχάκης μίλησε για τις προσπάθειες υπεράσπισης των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων και προσαρμογής στο ευρωπαϊκό κατεστημένο. Το 1983 δημοσιεύτηκε στα «Τετράδια Ψυχιατρικής» ένα σημαντικό κείμενο που μιλούσε για τη νομική προστασία των προσώπων που πάσχουν από ψυχική διαταραχή και εισάγονται ως ακούσιοι ασθενείς. Αυτό υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης που καλούσε τις χώρες να προσαρμόσουν ανάλογα τις νομοθεσίες τους. Το κείμενο δημοσιεύτηκε με τις παρατηρήσεις των Βαρουχάκη – Μάτσα και αποτέλεσε την πρώτη προσπάθεια ανατροπής του χουντικού νόμου. Επειτα από πολλές προσπάθειες ψηφίστηκε τελικά ο νόμος 2071/93 όχι από αυτόβουλη κυβερνητική πρωτοβουλία, αλλά κατόπιν ισχυρών πιέσεων μιας ομάδας «ασυλιακών» ψυχιάτρων που δούλευαν στο Δαφνί και που ένιωθαν στο πετσί τους την απανθρωπιά του Ασύλου, την ώρα που «η συντριπτική πλειοψηφία των ψυχιάτρων απείχε, η επίσημη ψυχιατρική αιδημόνως σιωπούσε και η νομική κοινότητα ουδόλως ή μεμονωμένα αντιδρούσε».
Το 1973 η χούντα θεσμοθέτησε τη νοοτροπία της και την πρακτική της με το Προεδρικό Διάταγμα 104/73. Από το 1974 μόνο στο Δαφνί ξεκίνησαν δυναμικές αντιδράσεις που κατέληξαν το 1976 σε γραπτό υπόμνημα για την αναθεώρηση του χουντικού νόμου. Το 1978 ο κ. Βαρουχάκης μίλησε στη Θεσσαλονίκη για τον ισχύοντα νόμο που οδηγούσε στην πλήρη υποταγή του ψυχικά πάσχοντα σε βουλές άλλων και στη γιγάντωση του αριθμού των εγκλείστων. Ανταποκρίθηκαν ευμενώς στα σχόλιά του οι νομικοί Παρασκευόπουλος, Αλεξιάδης, Μανιτάκης, Κοσμάτος και Φυτράκης που μέχρι και σήμερα υπερασπίζονται τα δικαιώματα των ψυχικά πασχόντων. Το 1980 η Επιστημονική Ενωση (Σαραντόγλου, Σκλήρη, Μάτσα) υπέβαλει στο Δ.Σ. του ΨΝΑ (Δαφνί) σχετικό υπόμνημα, το οποίο έγινε δεκτό αυτούσιο. Η απόφαση αυτή όμως ουδέποτε υλοποιήθηκε. «Το νέο Δ.Σ., υπό τον Κ. Ντέρο, οι γραφειοκράτες και γιατροί του νοσοκομείου πέτυχαν την κατάργηση της απόφασης εκείνης και επανήλθαν όλα στο καθεστώς της πλήρους ασυδοσίας», συνέχισε ο κ. Βαρουχάκης.
Ολες ο προσπάθειες αντίστασης απέτυχαν πλήρως και οδήγησαν ακόμα και σε πειθαρχικές διώξεις. Τελικά, ο ν. 2071 ψηφίστηκε το 1992, αλλά οι περιπέτειές του φτάνουν μέχρι το σήμερα. Εισαγγελείς, δικαστές και ψυχίατροι αντιστάθηκαν σθεναρά στην εφαρμογή του νόμου και στις ερμηνευτικές εγκυκλίους.
Το 1993 την Ελλάδα επισκέφτηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας. Η αναφορά στον νόμο 2071 ήταν το μόνο θετικό σημείο της συντριπτικής, για το επίπεδο παρεχόμενης ψυχιατρικής περίθαλψης στη χώρα μας, έκθεσης. Η κυβέρνηση αρνείται για πολλά χρόνια να επιτρέψει τη δημοσίευση της έκθεσης, ενώ η κυβέρνηση της Τουρκίας δημοσίευσε την αντίστοιχη έκθεση αμέσως. Ο πρόεδρος της Επιστημονικής Επιτροπής του ΨΝΑ κ. Κόντης και ο διευθυντής Ψυχικής Υγείας του υπουργείου κ. Σαπουνάς διαφωνούν με τις διαπιστώσεις και δηλώνουν ότι οι διαδικασίες θα είναι σύμφωνες με τον παλιό (χουντικό) νόμο. Την αντίδραση αυτή συμπληρώνει τότε και ο εισαγγελέας Πρωτοδικών κ. Κανελλόπουλος που ζητάει να ανασταλούν τα άρθρα για την ακούσια νοσηλεία. «Τελικά, ένας ψυχίατρος, ένας διοικητικός υπάλληλος κι ένας εισαγγελέας καταργούν τον νόμο που ψήφισε η Βουλή» σχολιάζει ο κ. Βαρουχάκης.
«Επιτέλους όμως, μετά από αναφορές, υπομνήματα και καταγγελίες, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Ηλίας Σπυρόπουλος (ο μόνος μέχρι σήμερα) παρεμβαίνει υπέρ του νόμου και εκδίδει σχετική εγκύκλιο. Ολοι οι αρμόδιοι συνεχίζουν να αδιαφορούν, ενώ οι εισαγγελικοί λειτουργοί πρακτικά αρνούνται την εφαρμογή του νόμου και τον υπονομεύουν με σαθρά επιχειρήματα. Οι συνάδελφοί μου αρνούνται να δεχτούν ότι οι ίδιοι θα πρέπει να έχουν την ευθύνη για την εισαγωγή παραμονή και έξοδο των ψυχικά ασθενών, αρνούνται να πιέσουν την πολιτεία για τη δημιουργία εξωνοσοκομειακών δομών και τελικά αρνούνται στην ουσία την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων».
Αποτέλεσμα: Είκοσι δύο χρόνια μετά, ο νόμος δεν εφαρμόζεται, ενώ ακόμα κι αν εφαρμοστεί σήμερα, χρειάζεται παρεμβάσεις στην κατεύθυνση υπεράσπισης και διεύρυνσης των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών.
«Κοιτάζοντας» τα ψυχιατρεία
Ο τρίτος ομιλητής, Δημήτρης Υφαντής, συνόψισε την εξάρτηση σαν ένα φαινόμενο που αφορά και το κοινωνικό και πολιτισμικό κομμάτι που αποτελεί και την ουσία του.
«Η ιστορικότητα δεν έχει να κάνει με κάτι θεωρητικό, μιλάμε για το παρελθόν επειδή μας αφορά το παρόν και πρέπει να προβλέψουμε και να σχεδιάσουμε το μέλλον. Ακόμα και στην καθημερινή δουλειά με έναν εξαρτημένο, πρώτα θα πάρουμε ένα ιστορικό για να δούμε τι έχει προηγηθεί τι έχει συμβεί για να μπορέσουμε να ρυθμίσουμε την κατάσταση για το μέλλον αυτού του ανθρώπου που ήρθε να ζητήσει βοήθεια».
Θα πάμε στα τρία ψυχιατρεία που έχει γίνει κάποια έρευνα και υπάρχουν στοιχεία για να βγάλουμε χρήσιμα συμπεράσματα για το σήμερα, είπε ο Δ. Υφαντής.
● Το πρώτο (χρονικά) ψυχιατρείο είναι το «Δρομοκαΐτιο» που ιδρύθηκε το 1887 και δέχτηκε εξαρτημένους μέχρι το 1944. Το αρχειακό υλικό αφορά το βιβλίο εισαγωγών αλλά και τα ιστορικά που διασώθηκαν. Από το 1946 και μετά υπάρχουν οι φάκελοι ασθενών. Το πρώτο ιστορικά περιστατικό εμφανίζεται στις 1.5.1901 με διάγνωση μορφινομανία-κοκαϊνομανία.
● Το δεύτερο ψυχιατρείο είναι το «Αιγινήτειο», Πανεπιστημιακή Κλινική που ιδρύθηκε το 1905. Διασώζονται μόνο τα μητρώα και τίποτα από τα ιατρικά ιστορικά. Στο μητρώο περιλαμβάνεται το πρώτο περιστατικό που έχει καταγραφεί και αφορά μια γυναίκα 47 ετών, την Αδελαΐδα, που γεννήθηκε στη Βιέννη. Η εισαγωγή γίνεται το 1911 με διάγνωση μορφινομανία. Το μοναδικό ιστορικό που έχει διασωθεί έχει ημερομηνία 1929 και είναι ενός νέου 26 χρόνων Πειραιώτη, μικρέμπορου και περιγράφεται μόνο το στερητικό του σύνδρομο. Υπάρχουν και κάποια στοιχεία και ντοκουμέντα από άλλα θεραπευτήρια, άσυλα και ιδιωτικές κλινικές και στοιχεία από γιατρούς φυλακών.
● Το τρίτο είναι το Δαφνί, όπου έχει σωθεί το σύνολο φακέλων και τα μητρώα, αλλά όχι τα υπηρεσιακά έγγραφα. Το 1928 φτιάχτηκαν εκεί οι πρώτες παράγκες από νοσηλευτές και ασθενείς. Τα πρώτα περίπτερα έγιναν το 1934. Το ένα από αυτά φιλοξένησε πριν και μετά τον Πόλεμο τοξικομανείς. Πρώτο περιστατικό ένας νέος, ο Χρήστος, σιδηρουργός, εισάγεται τον Δεκέμβριο του 1926 με διάγνωση «τοξική φρενίτις-ηρωινομανία». Εμεινε μέσα περίπου ενάμιση χρόνο και κάποια στιγμή απέδρασε.
Εχουν ενδιαφέρον τα στοιχεία των εισαγωγών στα τρία ιδρύματα από τις αρχές του αιώνα μέχρι το 1946: Μέχρι το 1928, οι τοξικομανείς είναι συνήθως αλλοδαποί, ναυτικοί, έμποροι, γιατροί, στρατιωτικοί. Ενας στρατιώτης π.χ. συλλαμβάνεται αιχμάλωτος το 1919 στην Ουκρανία τον ακρωτηριάζουν λόγω κρυοπαγημάτων του δίνουν μορφίνη και όταν έρχεται στην Ελλάδα αρχίζει την ηρωίνη. Το 1928 υπάρχει αλματώδης αύξηση στα περιστατικά και δεν είναι άσχετο αυτό με την τότε οικονομική κρίση. Το κραχ στις ΗΠΑ επηρέασε την Ελλάδα τα επόμενα χρόνια, με κορύφωση εισαγωγών τοξικομανών το 1932. Η τοξικομανία τότε είχε πλέον γίνει κοινωνικό φαινόμενο και αφορούσε όλα τα κοινωνικά στρώματα, υποστηρίζει ο κ. Υφαντής. Από το 1932 και μετά μοιάζει να υποχωρεί ο αριθμός περιστατικών αλλά αυτό οφείλεται στην ψήφιση πολύ αυστηρότερων νόμων κι όχι στη μείωση της χρήσης.
Το 1933 ψηφίζεται νόμος που προβλέπει εκτοπίσεις και φυλακίσεις για τους τοξικομανείς. Σε πλήρη εφαρμογή μπαίνει αυτός ο νόμος το 1935-36 επί Μεταξά. Η «φημισμένη» εξορία για τους τοξικομανείς ήταν η Ιος. Από το 1941 καταγράφεται ξανά άνοδος. Εχουμε επί Κατοχής μια άλλη γενιά τοξικομανών κι αυτό προκύπτει από τις ηλικίες που είναι μεταξύ 15 και 17. Πολλοί από αυτούς λένε ότι ξεκίνησαν την ηρωίνη για να μην αισθάνονται την πείνα. Η αύξηση σταματάει απότομα το 1942. Μεσολάβησε το ότι η αστυνομία Αθηνών και Πειραιά μαζί με τη χωροφυλακή στις 4 Αυγούστου του 1942 ξεκίνησε μια επιχείρηση σκούπα που κράτησε για δύο μήνες. Στην εφημερίδα «Πρωία» στις 5 Αυγούστου 1942 η στήλη «Τέχνη και Ζωή» γράφει ότι δόθηκε εντολή να μαζευτούνε από τους δρόμους οι ναρκομανείς (τη γλαφυρή στήλη έγραφε ο Κώστας Βάρναλης). Η εφημερίδα την ίδια ημέρα, στις 5.8, έχει κεντρικό θέμα την επίσκεψη Μουσολίνι και τις δηλώσεις Τσολάκογλου: «Η επίσκεψη Ντούτσε είναι το σημαντικότερο γεγονός των τελευταίων ετών. Ο δημιουργός της φασιστικής Ιταλίας ανεκτίμητος φίλος της Ελλάδος. Είμαι ευγνώμων!»
Το 2012, σχεδόν την ίδια ημερομηνία, 4.8, άρχισε η επιχείρηση «Ξένιος Ζευς», γεγονός εντελώς συμπτωματικό!
Ο κ. Υφαντής συνεχίζει: «Στο “Δρομοκαΐτιο” υπάρχει έγγραφο (1896) του αστυνομικού διευθυντή Μπαϊρακτάρη που παρακαλεί το διευθυντή να δεχθεί εκεί τους επαίτες τοξικομανείς των Αθηνών, επειδή η Ελλάδα φιλοξενούσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896. Ενα μήνα μετά, τον ευχαριστεί με επιστολή για τη φιλοξενία των “αλητών”. Οσοι δουλεύουμε στην απεξάρτηση θυμόμαστε το τι έγινε το 2004, όταν τα μέλη μας δεν τολμούσαν να έρθουν στα κέντρα για τα ραντεβού τους, για να μη συλληφθούν».
Στη συνεχεία ο ερευνητής παρουσίασε στοιχεία για τον αριθμό γυναικών τοξικομανών που κυρίως προέρχονταν από υψηλότερες κοινωνικές τάξεις και πήγαιναν κατά κανόνα στο «Αιγινήτειο» λόγω οικονομικής άνεσης, οπότε είχαν και δυνατότητες απεξάρτησης. Στο δημόσιο ψυχιατρείο, δηλαδή στο Δαφνί, υπάρχουν 4% γυναίκες, στο «Δρομοκαΐτιο» 6,2% και στο «Αιγινήτειο» 20,5%. Στο Δαφνί υπήρχαν κυρίως άποροι όπως προκύπτει από τους φακέλους. Το «Δρομοκαΐτιο» είχε και ιδιωτικό χαρακτήρα με τρεις τάξεις κλινών, ανάλογα με το πόσα χρήματα έδινε κανείς και ελάχιστες θέσεις για απόρους. «Από τον τρόπο που είναι γραμμένα τα πιστοποιητικά από τους γιατρούς προκύπτει ακόμα και το αν υπάρχει ενδιαφέρον για τον πάσχοντα. Στο Δαφνί, παρόλο που είναι οι πιο φουκαράδες, υπάρχουν όλες οι εξετάσεις (σύφιλη και φυματίωση) και ιστορικό της θεραπείας. Στο Δρομοκαΐτιο υπάρχουν πλήρη ιστορικά για τους ταξικά ανώτερους και σχεδόν λέξη για τους άλλους».
Στο Δαφνί το 90% χρήσης αφορούσε ηρωίνη, στο «Δρομοκαΐτιο» 72% και στο «Αιγινήτειο» 46%. Αυτό μας λέει ότι τα πιο εύπορα στρώματα μπορούσαν να προμηθεύονται μορφίνη και κοκαΐνη.
Οι αλκοολικοί μέχρι το 1946 είναι αισθητά λιγότεροι από τους τοξικομανείς, ενώ ακριβώς το ανάποδο συμβαίνει αργότερα. Στην Ελλάδα αποδεικνύεται καθαρά ότι η τοξικομανία δεν σχετίζεται με τις απαγορεύσεις και τους νόμους αλλά με τις κοινωνικές συνθήκες. Οταν για παράδειγμα οι πόλεις της Ελλάδας πλημμυρίζουν από αγροτικούς πληθυσμούς μετά τον πόλεμο, το φαινόμενο του αλκοολισμού αυξάνεται πολύ, διότι οι πληθυσμοί αυτοί δεν γνωρίζουν τις νεωτεριστικές ουσίες. Αυτό δίνει και ανάλογες απαντήσεις σε όσους θεωρούν θέσφατο την απαγόρευση. Δεν υπάρχει μόνο ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης αλλά και εκείνος της ζήτησης και της προσφοράς. Δεν υπήρχε ζήτηση τότε, παρ’ όλες τις απαγορεύσεις.
Υπάρχουν και εισαγωγές χρηστών χασίς ελάχιστες (περίπου 80) και πάντα με κάποιο ποινικό αδίκημα. Ολοι όμως εισήχθησαν παρά τη θέλησή τους και έμειναν πολλά χρόνια μέσα. Οι θεραπείες γινόντουσαν συνήθως με ηρεμιστικά χάπια και ενέσιμη μορφίνη. Διασώζονται έγγραφα από το υπουργείο Υγείας προς το Δαφνί που ζητούν να μάθουν πόση ποσότητα μορφίνης πρέπει να χορηγείται για τη θεραπεία. Αυτό αποδεικνύει, σύμφωνα με τον κ. Υφαντή, ότι ήδη από τότε υπήρχε η μέθοδος της χορήγησης υποκατάστατου. Υπάρχουν ακόμα και διαφημίσεις ιδιωτικών γιατρών για «γρήγορη και ανώδυνη απεξάρτηση» σε εφημερίδες της εποχής.
Ο ομιλητής αναφέρθηκε στην ύπαρξη «υπεύθυνης δήλωσης τοξικομανούς ότι δεν θα ξανακάνει χρήση και γνωρίζει ότι, αν το ξανακάνει, η αστυνομία θα τον ξαναπάει στο “Δρομοκαΐτιο”» που αποδεικνύει τον ομφάλιο λώρο μεταξύ αστυνομίας και ιδρυμάτων. Το Δαφνί μέχρι το 1928 εξάλλου ανήκε στο Υπουργείο Δημόσιας Τάξης. Στην «Ιατρική Εφημερίδα» του 1932 το κύριο άρθρο για τα ναρκωτικά γράφει ο αστυνομικός διευθυντής. Αυτό ήταν τακτική όλων των ιατρικών εντύπων της εποχής.
«Φυσικά τότε όλα ήταν πρωτόλεια και άγνωστα ακόμα και για τους ειδικούς, όμως υπήρχαν κι εκείνοι που έβλεπαν διαφορετικά τα πράγματα», είπε κλείνοντας ο κ. Υφαντής και αναφέρθηκε στα κείμενα του Κ. Κωσταντινίδη, ενός εξαιρετικού ψυχιάτρου, υποδιευθυντή στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, που το 1935 έγραφε ότι το είδος της κοινωνικής ζωής ωθεί τα άτομα σε ουσίες, ενώ για τη θεραπευτική διαδικασία έγραφε ότι πρέπει να συνοδεύεται από κατάλληλη ψυχοθεραπεία που θα αντιμετωπίζει τις ψυχικές εσωτερικές συγκρούσεις. Μια άλλη αντίληψη για τα πράγματα, όταν τότε μιλούσαν για ασθενείς και ανισόρροπους.