Δεν ξέρουμε πόσο «ολοκληρωμένος» μπορεί να παρουσιαστεί ο Λόρκα, ειδικά καθώς πρόκειται για ένα έργο τέχνης που συνδέεται αμετάκλητα με έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής και θανάτου δικού του, ωστόσο αυτό που ξέρουμε με σιγουριά είναι πως η συγκεκριμένη παράσταση με απλά λόγια είναι ό,τι καλύτερο έχουμε δει στο θέατρο (ειδικά σε Λόρκα) και με πιο σύνθετα, πως πρόκειται για μια πραγματικά πρωτοποριακή παράσταση, με στοιχεία σουρεαλισμού, εικαστικά, ρεαλισμού και αρχαίας τραγωδίας. Μια παράσταση που αν ήμασταν μια χώρα που σέβεται τον πολιτισμό και τους ανθρώπους του, θα ήταν μια πολύωρη, πολυμορφική εικαστική παρουσίαση με θεατρικά στοιχεία, η οποία θα ταξίδευε σε όλο τον κόσμο. Πάντα με τη σκηνοθετική ματιά της Μαρίας Πρωτόπαππα και με τους ίδιους ηθοποιούς: Ο Χρήστος Στέργιογλου ερμηνεύει την Μπερνάρντα. Μαζί του επί σκηνής, εξαιρετικοί ηθοποιοί: Ευγενία Αποστόλου, Αννα Καλαϊτζίδου, Δημήτρης Μαργαρίτης, Ελένη Σπετσιώτη, Κατερίνα Φωτιάδη, Χριστίνα Χειλά-Φαμέλη.
«Εψαξα βαθιά τους συμβολισμούς στο έργο. Διάβασα πολύ, δουλέψαμε πολύ και με την Ελένη Σπετσιώτη. Ολη η παράσταση δεν έχει τίποτα δικό μου – είναι όλο Λόρκα. Ελάχιστα ήταν τα μέσα που είχαμε στη διάθεσή μας και λίγος ο χρόνος για τις πρόβες αλλά δουλέψαμε πολύ με τους ηθοποιούς μαζί λέξη λέξη: Ποιες είναι οι αναφορές; Από πού προέρχονται ετυμολογικά οι λέξεις του Λόρκα; Γιατί έβαλε το οτιδήποτε όπως το έβαλε στο έργο; Ψάχνω το γιατί. Το θεωρώ υποχρέωσή μας να ψάχνουμε τα γιατί. Μπορώ να σου μιλάω για ώρες για τέτοια στοιχεία: έχει βάλει στοιχεία από τη Γαλλική Επανάσταση ο Λόρκα στο έργο (εξ ου και η Ελένη βγαίνει γυμνόστηθη με τη γροθιά σηκωμένη στην παράσταση), έχει βάλει στοιχεία από υπερρεαλιστές ποιητές, αναφορές από τον Ροβεσπιέρο έως την ίδια την Ισπανία και εικαστικά έργα. Φυσικά και τις αξίες που πρεσβεύει. Είναι ένα βαθιά ποιητικό έργο, γιατί έχει “ποιηθεί” κομμάτι κομμάτι, που φέρει μέσα του ολόκληρα σύμπαντα εικαστικά και αξιακά», μας λέει η Μαρία. Πράγματι, το έργο είναι βαθιά εικαστικό και διόλου λυρικό: «Ο Λόρκα δεν είναι λυρικός. Ψάχνοντας πολύ βρήκα πως ο ίδιος γράφει σαν “κύμα”, σε ομόκεντρους κύκλους: ξεκινάει από ατομικές ιστορίες, τις συνεχίζει στην ομάδα/οικογένεια/κοινότητα και τελικά ανοίγουν στη χώρα, την όποια χώρα».
Τελικά γίνεται το ατομικό συλλογικό και πώς; Ειδικά όταν μιλάμε για ακραίες συνθήκες, όπως είναι ένας εμφύλιος (μέσα ή έξω από εμάς), που κατά κοινή ομολογία είναι ο σκληρότερος πόλεμος (μεταφορικά και κυριολεκτικά). Σήμερα; Βιώνουμε τέτοιες ακραίες συνθήκες; Αυτά ρωτήσαμε και μάλιστα μία μέρα μετά την επέτειο του εγκλήματος στα Τέμπη (σ.σ.: τότε έγινε η συνέντευξη), με τα συλλαλητήρια για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, με την καταδίκη της κυβέρνησης από την Ε.Ε. όσον αφορά το κράτος δικαίου: «Θα απαντήσω μέσα από το έργο». λέει η Μαρία. «Ξεκίνησα να προσεγγίζω το έργο από τη γυναικεία ματιά και πολύ χαίρομαι που τελικά δεν μου βγήκε έτσι. Γιατί ανακάλυψα πως αυτοί οι ομόκεντροι κύκλοι του Λόρκα δεν αφορούσαν μόνο τη χώρα του, την Ισπανία. Γι’ αυτό αγαπήθηκε τόσο και στην Ελλάδα.
Μιλάμε για το κίνημα των αναρχικών, για τη διχόνοια που έχει στο στόμα της αυτή η γυναίκα-χώρα, η οποία ήταν τόσο έντονη τότε στην Ισπανία που δεν μπόρεσε να ανατρέψει τις εξελίξεις. Ηταν τόσο βαθιά η διάσπαση της Αριστεράς τότε που ο ίδιος ο αρχηγός των Δημοκρατικών τούς χαιρέτησε στο Κοινοβούλιο, πήρε το τρένο κι έφυγε! Το διανοείσαι; Δεν είχαν καν διάθεση να τα βρουν μεταξύ τους. Και μετά ήρθε η δικτατορία το 1939 με τον Φράνκο. Λίγα χρόνια μετά ήρθε σαν κύμα και στην Ελλάδα ο Εμφύλιος και μετά η δικτατορία.
Αν βάλεις μέσα σε αυτά και τον καπιταλισμό και μάλιστα τον νεοφιλελεύθερο που βιώνουμε, πιστεύουμε πως θα μπορούσαμε να ζήσουμε κάπως αλλιώς; Μην ξεχνάμε πως ο Λόρκα γράφει σε μια εποχή που από την αγροτική παραγωγή περνάμε στη βιομηχανική εποχή, δημιουργώντας νέες πληγές. Οι οποίες έως τώρα, και στην Ελλάδα, είναι χαίνουσες και το βλέπουμε και πρακτικά: οι αγρότες είναι στους δρόμους».
Ο Χρήστος Στέργιογλου έως τώρα ακούει… «Θα μας μιλήσεις;», τον ρωτάμε. «Ή θα γράψουμε “Ο Χρήστος άκουγε”;». «Ξέρεις πόσο σημαντικό πράγμα είναι ν’ ακούς; Ειδικά στο θέατρο; Και μετά να απαντάς; Δεν έχουμε μάθει ν’ ακούμε και μακάρι να είμαι καλός ακροατής», μας απαντά ο ίδιος. «Οσο για το πώς το προσωπικό γίνεται συλλογικό… όλοι οι άνθρωποι σε όλες τις εποχές τις ίδιες ανάγκες έχουμε. Το θέμα είναι πως κάποιοι που αναλαμβάνουν να μας καθοδηγήσουν/κυβερνήσουν, παίρνουν τα πράγματα στα χέρια τους και μας κάνουν ό,τι θέλουν. Και αυτό διαιωνίζεται: είτε μιλάμε για βασιλιά είτε για κυβερνήτη, αφεντικό, πρωθυπουργό. Ακόμη ο δυνατός εκμεταλλεύεται τον αδύνατο, νιώθει πως έχει αυτό το δικαίωμα. Και μάλιστα ούτε καν ο δυνατός, αλλά αυτός που φέρει ακόμη κι ελάχιστα προνόμια περισσότερα από τον άλλο: ακόμη και ο κλητήρας στο ΙΚΑ μπορεί να νιώσει κυρίαρχος πάνω στον πολίτη που του ζητάει μια πληροφορία. Αυτή η εκμετάλλευση οδηγεί σε εγκλήματα. Για να γίνει συλλογική αυτή η διαπίστωση, ένα μόνο απαιτείται κατ’ εμέ: να μιλάμε. Εμείς το κάνουμε μέσω του θεάτρου και αυτής της παράστασης. Αν ανοίξουμε το στόμα μας, αν δεν σιωπήσουμε, τότε αυτό θα οδηγήσει σε αλλαγή και σε επανάσταση. Αλλιώς δεν γίνεται. Η σιωπή τρέφει το τέρας. Αν σιωπήσεις, αν δεν του αντισταθείς και αν υποκλιθείς, το τέρας μεγαλώνει. Αν μιλήσεις, αντισταθείς και δεν είσαι μόνος σου σε αυτό, το τέρας νικιέται… Οπότε μην ακούω πως πρέπει να σιωπήσουν οι συγγενείς των νεκρών των Τεμπών από μητροπολίτες και πολιτικούς. Εδώ μιλάμε για το δίκαιο. Η Εκκλησία και αυτό το κράτος αυτό θέλουν: να μη μιλήσει κανείς. Αλλά είναι ζήτημα δικαίου. Ανθρωποι πέθαναν με ευθύνη άλλων, εν καιρώ ειρήνης! Δεν αντέχεται αυτή η αδικία. Δεν το χωράει το μυαλό σου! Ε, αυτή η ανυπέρβλητη αδικία συσπείρωσε τον κόσμο και τον οδήγησε σε αντίδραση και ήχο: ακούστηκαν!».
«Η Μπερνάρντα είναι η μορφή της μισαλλοδοξίας και την κυριαρχίας», λέει η Μαρία. «Αλλά ο Λόρκα έχει κάνει κάτι απίστευτο: μιλάμε για μια ηρωίδα πολυμορφική. Ο Λόρκα ήταν αστός, που κατανοούσε όμως τους φτωχούς. Τους ένιωθε. Εξαιτίας των γονιών του. Και δημιούργησε την Μπερνάρντα: μια γυναίκα που δεν προσαρμόζεται, που αρνείται να δει το νέο που έρχεται. Εχει αναλάβει ένα καθήκον από τον πατέρα και τον παππού της να διατηρήσει παλαιολιθικές “αξίες”, να κρατήσει τον οίκο τους σαν ναό. Αυτός ο οίκος ήταν η ίδια η χώρα. Και η Μπερνάρντα με κάθε κόστος προσπαθεί να συντηρήσει αυτό που παρέλαβε, θεωρώντας το νέο, το εξωτερικό περιβάλλον, τις αριστερές ιδέες κ.λπ. ένα εχθρικό περιβάλλον προς την ίδια και τον οίκο της και συντηρητικοποιείται ακόμη περισσότερο – θέλει να συντηρήσει την τάξη της ως καθεστηκυία τάξη και να την προστατεύσει μπροστά στον νέο ουμανισμό που έρχεται. Το όνομά της προέρχεται από το Μπέρνχαρντ, που σημαίνει “αρκούδα”, ένα πολύ προστατευτικό θηλαστικό ως προς τα μικρά του».
«Ενα βασικό λάθος της Μπερνάρντα είναι πως πάει κόντρα στη φύση: δεν επιτρέπει τη σεξουαλικότητα, καταπιέζει, δεν επιτρέπει την ελευθερία. Οταν πας κόντρα στις φυσικές ανάγκες, η φύση θα σε εκδικηθεί. Και επέρχεται ο θάνατος. Αλλά ούτε τότε το βλέπει – δεν παραδέχεται το λάθος της. Κλείνει τα μάτια! Και αυτό έχει αναφορά στον Οιδίποδα, κάτι που και πάλι βρήκε η Μαρία… Οπότε, αμέσως αμέσως καταλαβαίνουμε πως η μη παραδοχή της φύσης σε κάνει να μην έχεις τουλάχιστον μία από τις πέντε αισθήσεις. Σε καθιστά ανάπηρο. Σε αναπηροποιεί και σε βάθος χρόνου από άνθρωπος γίνεσαι πράγμα. Δεν θέλουμε “ανάπηρους” ανθρώπους στη Βουλή και το λέω με την αρνητική έννοια, ούτε πολίτες-πράγματα. Δεν είμαστε υπήκοοι. Δεν γίνεται να δεχτούμε αυτό το “για το καλό σας, που μόνο εμείς ξέρουμε και γι’ αυτό σας στερούμε την ελευθερία σας” που μας λένε. Αυτοί είναι και τυφλοί και δεν ακούνε. Το μόνο που θέλουν είναι να κατοχυρώσουν την εξουσία τους και από κει και πέρα δεν τους ενδιαφέρει τίποτα. Εμείς; Τι κάνουμε; Θα μείνουμε όπως η Μπερνάρντα; Ακλόνητοι στις θέσεις μας γιατί κι εμείς δεν θέλουμε να δούμε και ν’ ακούσουμε;», συμπληρώνει ο Χρήστος.
Υπάρχει έμφυλη διάσταση στην πατριαρχία; «Οι γυναίκες έχουμε και έχουν και οι άντρες την εντύπωση πως εμπεριέχουμε την αντοχή και την ανοχή στον πόνο, επειδή γεννάμε. Λες και αν είσαι γυναίκα, πρέπει να δεχθείς εκ προοιμίου ότι θα πονάς και να το ανεχτείς αυτό. Ετσι μας μεγαλώνουν, αυτό είναι το κυρίαρχο κοινωνικό πρόταγμα και για να ανατραπεί αυτό γίνονται οι αγώνες που γίνονται, αλλά και εμείς οι ίδιες πρέπει να αποτινάξουμε την εσωτερικευμένη πατριαρχία μας, κάτι που δεν κάνει η Μπερνάρντα στο έργο», απαντά η Μαρία. Ισως γι’ αυτό και να επέλεξε τον Χρήστο Στέργιογλου, έναν άντρα να ερμηνεύσει μια γυναίκα, που ουσιαστικά είναι και τα δύο. Αλλά και τον Δημήτρη Μαργαρίτη στον ρόλο μιας από τις κόρες της Αλμπα. «Από την άλλη μεριά, προσωπικά θεωρώ το γυναικείο σώμα ευλογημένο και προνομιούχο. Οχι γι’ αυτά που υφίσταται, αλλά γι’ αυτά που κάνει!», μας λέει ο Χρήστος. «Τρελαίνομαι όταν βλέπω μαθήτριές μου να δουλεύουν μαζί και ξαφνικά να συντονίζεται η περίοδός τους – είναι συγκλονιστικό αυτό. Η φύση της γυναίκας είναι συγκλονιστική. Δεν μπορούμε εύκολα να την καταλάβουμε οι άντρες. Ο άντρας ούτε τα έχει αυτά τα προνόμια ούτε μπορεί να τα αισθανθεί. Μπορεί όμως να τα καταλάβει. Είναι εγκληματικό να μην είναι ελεύθερη η γυναίκα σε σχέση με τη φύση της και να ντρέπεται γι’ αυτή», συνεχίζει ο Χρήστος. «Είναι ευλογία το γυναικείο σώμα. Εχει το προνόμιο να εκφράζει τον πόνο της, τα συναισθήματά της δυνατά. Ακόμη και στον οργασμό. Ο άντρας έχει μάθει να τα καταπιέζει… Κατασκευές παντού που πρέπει να γκρεμίσουμε, κατάλαβες;… Αν η Μπερνάρντα είχε γιους, θα ήταν διαφορετικά. Ωστόσο, όταν μιλάμε για αφύσικες, βίαιες, κακοποιητικές και καταπιεστικές εξωγενώς διαδικασίες, τότε όχι. Δεν υπάρχει φύλο. Ολοι χάνουν».
«Ετσι είναι», συμφωνεί η Μαρία. «Γιατί και ο κακοποιητής έχει υπάρξει κακοποιημένος. Οπότε ή θα κακοποιήσει ή θα αυτοκαταστραφεί ή και τα δύο. Είναι θύτης αλλά και θύμα. Και φυσικά υπάρχει και το κανονικό θύμα – όλοι χάνουν. Και είναι εξαιρετικά άδικο να γίνεται αυτό επειδή έχουμε σταματήσει να μιλάμε ή αποδεχόμαστε τη σιωπή των άλλων ή και τη δική μας, σε σχέση με ανώτερες αξίες και να δρούμε με βάση αυτές».
«Ευτυχώς κάπως λίγο αρχίζουν να αλλάζουν τα πράγματα. Βλέπεις άντρες να είναι με το μωρό τους, να το ταΐζουν, να το φροντίζουν. Πως και οι γυναίκες με εξουσία δεν φέρονται όλες σαν άντρες. Γιατί θα πρέπει να έχει αντρικά χαρακτηριστικά (από το ντύσιμο έως τη συμπεριφορά) και να μιμηθεί τον άντρα για να εδραιώσει τη θέση της;… Για να το ολοκληρώσουμε: δυστυχώς ο καπιταλισμός κερδίζει. Με τη σιωπή, κερδίζει. Και να ξεκινήσουν να μιλάνε σωστά όσοι λένε ότι είναι αριστεροί και να σταματήσουν τις βλακείες, γιατί αλλιώς καήκαμε. Φταίνε αυτοί που έχουν και αυτοί που δεν έχουν και θέλουν να έχουν την ψευδαίσθηση πως έχουν, άρα υπάρχουν. Τι βλακείες είναι αυτές! Να είμαστε ενεργοί σε όλες μας τις αισθήσεις. Να μιλάμε. Να νιώθουμε!», καταλήγει ο Χρήστος, για να πει η Μαρία: «Ο διάλογος είναι ένας δρόμος. Οχι ο μονόλογος. Να ακούς και να απαντάς. Με επιχείρημα, συναίσθημα, σκέψη, ολότητα, με σκοπό να φροντίσουμε ο ένας τον άλλο! Οχι άλλα “φο μπιζού”. Μόνο αλήθεια ηχηρή, όσο σκληρή κι αν είναι».
♦ «Το σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα»
Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν – Υπόγειο (Πεσμαζόγλου 5, τηλ. 2103228706, 2103222760). Κάθε Τετ. 20.00, Πέμπ.-Σάββ. 21.00, Κυρ. 19.00.
Παίζουν: Ευγενία Αποστόλου, Αννα Καλαϊτζίδου, Δημήτρης Μαργαρίτης, Ελένη Σπετσιώτη, Χρήστος Στέργιογλου, Κατερίνα Φωτιάδη, Χριστίνα Χειλά-Φαμέλη
Προπώληση: στα ταμεία του θεάτρου και στο More.com
