Στην πολιτική δημόσια σφαίρα αλλά και στους πανεπιστημιακούς κύκλους, με αφορμή το υπό κατάρτιση νομοσχέδιο για τα «ιδιωτικά πανεπιστήμια», διεξάγεται ένας εμπεριστατωμένος και αναλυτικός διάλογος, ο οποίος καλύπτει όλες τις όψεις του σχετικού προβλήματος. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιο είναι το πρόβλημα και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί.
Μέχρι σήμερα εδώ και δύο αιώνες (από το έτος 1837 – τότε ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο Αθηνών) ο τύπος πανεπιστημίου που ισχύει στην κοινωνία μας είναι αυτός με την επωνυμία: δημόσιο πανεπιστήμιο. Δεν έχω εδώ τις δυνατότητες να εξηγήσω, στο πλαίσιο μιας ενδελεχούς παρουσίασης, τι σημαίνει και πώς λειτουργεί το δημόσιο πανεπιστήμιο. Τονίζω μόνον επιγραμματικά ότι το ελληνικό δημόσιο πανεπιστήμιο συνιστά την πολιτική εφαρμογή της ιδέας του πανεπιστημίου που διατύπωσε και επεξεργάστηκε ως πολιτικό πρόγραμμα ο Wilhelm von Humboldt. Κατά τον εμπνευστή αυτού του προγράμματος: το πανεπιστήμιο είναι η κοινωνική εκείνη σφαίρα μέσω της οποίας η ίδια η κοινωνία σκέπτεται τον εαυτό της. Σε πρόσφατο άρθρο μου με τον τίτλο: «Σε τι χρησιμεύει το Πανεπιστήμιο;» (δημοσιεύτηκε στην «Εφ.Συν.», 10 Ιαν. 2024) επαναδιατυπώνοντας τις απόψεις του Humboldt έγραφα ότι το πανεπιστήμιο είναι ο νους της κοινωνίας. Μπορεί να οργανώνεται ως δημόσια υπηρεσία, αλλά δεν είναι δημόσια υπηρεσία. Στη δομή και τη λειτουργία του υπερισχύει το διανοητικό στοιχείο και όχι το γραφειοκρατικό. Οι εργασίες του πανεπιστημίου διεξάγονται στο αμφιθέατρο, στην αίθουσα σεμιναρίων και στα κέντρα έρευνας. Οσα γίνονται στο πανεπιστήμιο αποτιμώνται με κριτήριο την απόδοση των ερευνητικών εργασιών του και όχι με άξονα τη γραφειοκρατική επίδοσή του ως δημόσιας υπηρεσίας.
Συμπληρώθηκαν σχεδόν δύο αιώνες από τότε (αρχές του 19ου αιώνα) που απέκτησε η ελληνική κοινωνία τον τύπο του πανεπιστημίου που ονομάζεται: δημόσιο πανεπιστήμιο. Αλλά ταυτόχρονα συμπληρώνεται μισός αιώνας (μετά το έτος 1974) από τότε που η ελληνική κοινωνία ανανέωσε την εμπιστοσύνη της στην ιδέα και την πολιτική πρακτική του δημόσιου πανεπιστημίου. Αναφέρομαι σε δύο «πράγματα»: στο άρθρο 16 του ελληνικού Συντάγματος και στις μεταρρυθμίσεις που έγιναν κατά τη δεκαετία του 1980 για ένα σύγχρονο δημόσιο πανεπιστήμιο. Στο πλαίσιο μιας λογικής πολιτικού αναστοχασμού θα περίμενε κανείς να επεξεργαστούμε ως σύγχρονη πολιτική κοινωνία ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του δημόσιου πανεπιστημίου και όχι να θέσουμε ζητήματα υπονόμευσής του. Δεν αμφιβάλλει κανείς ότι στην πολιτική δημόσια σφαίρα οι επιδόσεις του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου κατά τα πρόσφατα πενήντα χρόνια αποτελούν μία «άγνωστη χώρα». Εκείνο που η κοινή γνώμη ως αποδέκτης ενημερωτικών εκπομπών διαχειρίζεται είναι ότι το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι το «άντρο της ανομίας».
Πράγματι, εδώ και πενήντα χρόνια το δημόσιο πανεπιστήμιο συκοφαντείται και γίνεται αντικείμενο επιθέσεων με πρόσχημα το «εξεγερτικό πνεύμα» που κυριαρχεί στα πεδία του. Αλλά κανείς δεν καταλαβαίνει πως όσες ιδέες επεξεργαζόμαστε ως ομιλητές και ως συνομιλητές στα πανεπιστημιακά ερευνητικά κέντρα, στα ενδο-πανεπιστημιακά campus «μεταφράζονται» σε εξέγερση, σε αντίσταση, σε επανάσταση. Μετά ακολουθεί η δημοσιογραφική παράνοια «θα πρέπει τώρα να ιδρυθούν τα ιδιωτικά πανεπιστήμια». Και από κοντά η κυβερνητική πολιτική, η οποία οδήγησε εδώ και μήνες την ελληνική πολιτική δημόσια σφαίρα σε αδιέξοδα. Και η προσταγή της: να ιδρυθούν ιδιωτικά πανεπιστήμια εδώ και τώρα, θα οδηγήσει την κοινωνία μας σε νέα αδιέξοδα.
Διατυπώνω μία τελευταία σημείωση: άρχισα να ζω ως φυσικό ον στην οικογένειά μου, αλλά ζω τη ζωή μου ως πνευματικό ον στα πανεπιστήμια. Και αυτά τα πανεπιστήμια στη ζωή μου είναι τρία: το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης και το Πανεπιστήμιο της Θράκης. Η κατάταξη των τριών αυτών πανεπιστημίων στην πνευματική αυτοβιογραφία μου είναι διαδοχική. Το τελικό ερώτημά μου είναι το εξής: γιατί οι συντάκτες του νομοσχεδίου για τα «ιδιωτικά πανεπιστήμια» γίνονται υπηρεσιακοί υπηρέτες μιας καταρρέουσας νεοφιλελεύθερης κυβερνητικής εξουσίας;
* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
.jpg)
