Μολονότι το ποτάμι του χρόνου φαίνεται να ρέει αδιάκοπα από το παρελθόν προς το μέλλον, ο ίδιος ο Χρόνος είναι «άπαυστος», «ατέλεστος» και «ανώλεθρος», όπως με τρόπο αξιοθαύμαστο υποστηρίζει ο Πλάτωνας στον «Τίμαιο». Οπως αναφέρει ο Πλάτωνας σε αυτό το μεγαλοφυές έργο του, ο δημιουργός του Σύμπαντος, δηλαδή ο Κοσμικός Νους –που ταυτίζεται με τη Φύση– «σκέφτηκε να δημιουργήσει κάποια κινητή εικόνα της αιωνιότητας. Καθώς λοιπόν έβαζε τάξη στον ουρανό, έφτιαξε και τη ρυθμικά κινούμενη εικόνα της ακίνητης στην ενότητα της αιωνιότητας – το δημιούργημα που έχουμε ονομάσει χρόνο… Ο χρόνος, λοιπόν, γεννήθηκε μαζί με τον ουρανό· και αφού γεννήθηκαν μαζί, θα διαλυθούν μαζί, αν βέβαια χρειαστεί ποτέ να διαλυθούν» («Τίμαιος» 37d και 38b, μτφρ. Β. Κάλφας, εκδ. Πόλις).
Κατόπιν, ο νεοπλατωνιστής Πλωτίνος θα κάνει ακόμη ένα βήμα ισχυριζόμενος ότι αν η αιωνιότητα είναι το αρχέτυπο ή το πρότυπο του χρόνου, τότε η μαθηματική ιδέα του «απείρου» πρέπει να αποτελεί το πρότυπο της αιωνιότητας (βλ. «Εννεάς Τρίτη»). Σύμφωνα λοιπόν με την πλατωνική κοσμογονία, ο χρόνος ως η «κινούμενη εικόνα της αιωνιότητας» δεν είναι παρά η ατέρμονη σειρά διαδοχικών στιγμών, μια άπειρη διαδοχή από «νυν».
Πρόκειται βέβαια για μια πολύ ανοίκεια αλλά ιδιαίτερα καθησυχαστική κατάσταση, όπου όλες οι «στιγμές» που συναποτελούν τον χρόνο καταλήγουν τελικά εκεί από όπου ξεκίνησαν: στον ασάλευτο και ψυχρό ωκεανό που αποκαλείται «Αιών», επειδή μέσα σε αυτόν συνυπάρχουν –ταυτοχρόνως και αενάως– όλες οι στιγμές του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Παραδόξως, τον 21ο αιώνα, οι πιο πρόσφατες εξελίξεις και οι περιγραφές της μικροφυσικής πραγματικότητας από τη σύγχρονη θεωρία της κβαντικής βαρύτητας φαίνεται να επιβεβαιώνουν την αρχαιότατη και πολύ καθησυχαστική εικόνα μιας, κατά βάθος, άχρονης, δηλαδή αιώνιας φυσικής πραγματικότητας, που πρώτος περιέγραψε ο Πλάτωνας!
Η μικροφυσική τάξη του χρόνου
Στην εποχή της μονοκρατορίας της τεχοεπιστημονικής σκέψης, τις απαντήσεις στα βασανιστικά ερωτήματα σχετικά με τη φύση του χώρου και του χρόνου οφείλει κανείς να τις αναζητά αποκλειστικά στις φυσικές επιστήμες και, ειδικότερα, στην κβαντική μικροφυσική, αφού σε αυτήν ανάγονται προγραμματικά και από αυτήν, σε τελευταία ανάλυση, εξηγούνται όλα τα φυσικά φαινόμενα. Από τι ακριβώς είναι φτιαγμένη η πραγματικότητα; Ο χώρος και ο χρόνος υπάρχουν πραγματικά στη Φύση; Και πώς μπορούμε να περιγράψουμε και να κατανοήσουμε τη βαθύτερη δομή της;
Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα στα οποία επιχειρούν να απαντήσουν τα δύο καλογραμμένα και άριστα μεταφρασμένα βιβλία του καθηγητή Θεωρητικής Φυσικής Κάρλο Ροβέλι (Carlo Rovelli). Τόσο το «Η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που φαίνεται» όσο και το πιο πρόσφατο «Η τάξη του χρόνου», είναι δύο πολυβραβευμένα βιβλία που επιχειρούν να διερευνήσουν συστηματικά και να παρουσιάσουν με τρόπο εύληπτο για τους μη ειδικούς αναγνώστες το πώς εξελίχτηκαν οι αντιλήψεις µας για τη βαθύτερη φυσική πραγματικότητα, από την εποχή των προσωκρατικών φιλοσόφων µέχρι τη σύγχρονη εποχή της κβαντικής βαρύτητας βρόχων.
Δύο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους βιβλία που γράφτηκαν με στόχο να παρουσιάσουν το πώς διαμορφώθηκαν και να διαφωτίσουν το γιατί άλλαξαν ριζικά οι επιστημονικές μας απόψεις σχετικά με τη χωρική και τη χρονική πραγματικότητα. Πάντως, ήδη στο πρώτο βιβλίο, ο συγγραφέας καταλήγει στο απρόσμενο συμπέρασμα ότι, σήμερα, «πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε διαφορετικά τον κόσμο, όχι ως κάτι που αλλάζει στον χρόνο. Τα πράγματα αλλάζουν μόνο το ένα σε σχέση με το άλλο. Σε θεμελιώδες επίπεδο, δεν υπάρχει χρόνος». Μια εντυπωσιακή και πολύ προκλητική άποψη, την οποία θα παρουσιάσει και θα αναπτύξει συστηματικά στο επόμενο βιβλίο του για τον χρόνο.
Στο «Η τάξη του χρόνου» (και τα δύο βιβλία εκδόσεις Πατάκη), ο Ροβέλι περιγράφει αναλυτικά τη σταδιακή επιστημονική αποδόμηση τόσο της κλασικής φυσικής έννοιας του χρόνου όσο και της ανθρώπινης αντίληψης και διαχείρισης του χρόνου. Παρ’ όλα αυτά, όπως παραδέχεται ο συγγραφέας, ο χρόνος ήταν και παραμένει ένα μυστήριο που δεν σταματά να µας σαστίζει. Φιλόσοφοι, καλλιτέχνες και ποιητές εξερευνούν από πολύ παλιά το νόημά του, ενώ οι επιστήμονες έχουν ανακαλύψει ότι η δομή του διαφέρει σημαντικά από τις απλές διαισθητικές µας ιδέες για αυτόν.
Πράγματι, από τον Μπόλτζµαν ώς την κβαντική θεωρία, από τον Αϊνστάιν ώς την κβαντική βαρύτητα βρόχων, ο τρόπος µε τον οποίο η επιστήμη περιγράφει και κατανοεί τον χρόνο έχει υποστεί ριζικές αλλαγές: ο χρόνος ρέει µε διαφορετικό ρυθμό για τους παρατηρητές που βρίσκονται σε διαφορετικές θέσεις, και για κάποιες κλίμακες παρατήρησης το παρελθόν διαφέρει πολύ λιγότερο από το μέλλον από όσο πιστεύουμε, ενώ και η ίδια η έννοια του παρόντος χάνεται, όταν διευρύνουμε την οπτική μας γωνία μας στο απέραντο Σύμπαν.
Πάντως, με τρόπο αφοπλιστικό και επιστημονικά τίμιο, ο συγγραφέας παραδέχεται ότι μέχρι σήμερα, για την κβαντική μικροφυσική συνολικά και, ειδικότερα, για τη θεωρία της κβαντικής βαρύτητας βρόχων, τον πιο πρόσφατο τομέα έρευνας στη διαμόρφωση του οποίου ο Ροβέλι έχει συμβάλει σημαντικά, ο χρόνος δεν έχει απολύτως κανένα νόημα, και άρα δεν υπάρχει. Οπως γράφει ο ίδιος: «Ισως τελικά το μυστήριο του χρόνου να αφορά περισσότερο εμάς απ’ ό,τι τον Κόσμο».
Αν αυτό ισχύει, τότε η επίμονη ψευδαίσθηση της χρονικότητας όλων των μακροσκοπικών φαινομένων δεν οφείλεται στη θεμελιώδη φυσική δομή της πραγματικότητας, αλλά αποκλειστικά στα εγγενή όρια των αισθητηριακών μας οργάνων και, ενδεχομένως, στα (ανυπέρβλητα;) όρια των νοητικών λειτουργιών του ανθρώπινου εγκεφάλου, της μόνης πραγματικής μηχανής του χρόνου που γνωρίζουμε!
Η εξάλειψη του χρόνου ως ένα ουτοπικό πρόγραμμα
Για να αποδεχτεί κανείς ότι η παρουσία του χρόνου στη Φύση είναι μία καθαρά μακροσκοπική ψευδαίσθησή μας, που επιδέχεται μόνο μια εγκεφαλική-νοητική ερμηνεία, θα πρέπει να αποδεχτεί ότι η εναλλακτική μαθηματική και κβαντική περιγραφή του μικρόκοσμου, που προτείνει ο Κάρλο Ροβέλι, δεν είναι προϊόν του εγκεφάλου του. Καθώς και ότι, με έναν τρόπο μαγικό ή, μάλλον, υπερφυσικό, η εκάστοτε κβαντική περιγραφή της «πραγματικότητας» μπορεί να υπερβαίνει τα εγγενή νοητικά όρια και τα ιστορικά-επιστημονικά εμπόδια των κβαντικών φυσικών.
Δύο κάθε άλλο παρά εύλογες και γνωσιολογικά ελέγξιμες παραδοχές, που οδήγησαν κάποιους διαπρεπείς φυσικούς στο να απορρίψουν αυτή τη νέα προσπάθεια εξάλειψης του χρόνου από τη Φυσική, ή, έστω, από την κβαντική μικροφυσική.
Για παράδειγμα, ένας από τους πιο διάσημους Ιταλούς μικροφυσικούς, ο Γκουίντο Τονέλι, καταδικάζει τις ατεκμηρίωτες εμπειρικά εικασίες περί της εξάλειψης του χρόνου είτε από τη μικροσκοπική είτε από τη μακροσκοπική φυσική πραγματικότητα. Και για να υπερασπιστεί την εγγενή και δημιουργική λειτουργία του χρόνου στη Φύση, αποφάσισε να γράψει το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του «Χρόνος: από τον μύθο του Κρόνου στο Cern», που κυκλοφορεί από της εκδ. Διόπτρα.
Εχοντας παρουσιάσει, την προηγούμενη εβδομάδα, τον συγγραφέα και τις ιδέες αυτού του βιβλίου, θα αρκεστούμε στο να αναδείξουμε το γιατί ένιωσε την ανάγκη να υπερασπιστεί τον αποφασιστικό ρόλο του χρόνου σε όλα ανεξαιρέτως τα φυσικά φαινόμενα. Πράγματι, ο Τονέλι στο τελευταίο κεφάλαιο αυτού του βιβλίου μιλά για διάφορους θεωρητικούς φυσικούς, που, κατά καιρούς, έχουν προτείνει διάφορες ευφάνταστες και επιστημονικοφανείς εικασίες για την εξάλειψη του χρόνου από τη φυσική πραγματικότητα· μάλιστα, αυτούς τους φυσικούς τους αποκαλεί υποτιμητικά «δολοφόνους του χρόνου»!
Μεταξύ των πρόσφατων εικασιών για τη φυσική εξάλειψη του χρόνου, αναφέρει π.χ. τις κοινές προσπάθειες των Τζον Γουίλερ και Μπράις Ντε Βιτ να περιγράψουν μαθηματικά ένα άχρονο και παγωμένο Σύμπαν, ή τις πρώιμες θεωρίες των χορδών του Λι Σμόλιν. Μια αμιγώς θεωρητική περιγραφή της μικροφυσικής πραγματικότητας, που θεωρούσε εντελώς περιττή κάθε αναφορά στον χρόνο, ειδικά όταν μιλάμε για τον υποατομικό μικρόκοσμο. Μια σειρά από κομψές εικασίες που όχι μόνο δεν επιβεβαιώθηκαν ποτέ, αλλά εγκαταλείφθηκαν και από τον ίδιο τον Λι Σμόλιν, που τις είχε υποστηρίξει με πολύ πάθος.
Ανάμεσα στους «δολοφόνους του χρόνου», ο Τονέλι συμπεριλαμβάνει και αναφέρεται ξεχωριστά σε όσους υποστηρίζουν τις θεωρίες περί κβαντικής βαρύτητας βρόχων, όπως ο συμπατριώτης του Κάρλο Ροβέλι. Οπότε, για τον αναγνώστη που επιθυμεί να διερευνήσει την αξιοπιστία των σχετικών θεωριών προτείνουμε τη συγκριτική ανάγνωση των βιβλίων του Κ. Ροβέλι και του Γ. Τονέλι για τον χρόνο.
Οσο για τους αναγνώστες που αναζητούν μια έγκυρη και γοητευτική ανασκόπηση των όσων γνωρίζουμε, μέχρι σήμερα, για την εξέλιξη του Σύμπαντος και τον δημιουργικό ρόλο του χρόνου στην εξέλιξή του, προτείνουμε το βιβλίο «Γένεση», του Γκουίντο Τονέλι. Ενα συγκλονιστικό ταξίδι πίσω στον χρόνο μέχρι τη σκοτεινή απαρχή των Πάντων, πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια.
