Ο «μαύρος κύκνος» της Σχολής της Φρανκφούρτης

Την Πέμπτη, 1 Φεβρουαρίου, σε ηλικία 90 ετών πέθανε ο Oskar Negt (1934-2024) απομονωμένος στο Ανόβερο. Τον είχα συναντήσει στο σπίτι του και στην παιδαγωγική σχολή που διηύθυνε δύο φορές. Η πρώτη όμως φορά που βρέθηκα μπροστά του, κατά τη δεκαετία του 1980, όταν άρχισα να σπουδάζω στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης, με περίμενε με μια ανοιχτή αγκαλιά ένας γλυκύτατος άνθρωπος. Καταγόταν από την ανατολική Πρωσία: εκεί, σε ένα χωριό, γεννήθηκε από αγρότες γονείς σε μία πολυμελή οικογένεια. Το έτος: 1934 ο φασισμός είχε επικρατήσει και ο Negt, ως παιδί, το 1945 βρέθηκε κρατούμενος σε ένα στρατόπεδο συγκεντρώσεως στη Δανία, μακριά από τους γονείς του. Μακριά από τον δημοκρατικό κόσμο.

Πολύ αργότερα, ο Oskar Negt κατά τη δεκαετία του 1960 συμμετέχει ισότιμα ως στοχαστής, ως φιλόσοφος στον κύκλο της «Σχολής της Φραγκφούρτης». Εγραψε τη διδακτορική διατριβή του με τον Theodor W. Adorno (1903-1969) και μετέπειτα διετέλεσε βοηθός δίπλα στον μεγάλο φιλόσοφο της εποχής μας, τον Jürgen Habermas.

O Oskar Negt, ενώ διαβιώνει εκείνες τις μεταπολεμικές δεκαετίες το πλαίσιο του πανεπιστημίου, αντιλαμβάνεται ότι ο εαυτός του έχει ανάγκη να ονειρεύεται και να αγωνίζεται για μία «άλλη Γερμανία» από αυτή που «κατασκεύασαν» οι οικονομικώς ισχυρές κοινωνικές τάξεις. Ενστερνίζεται πλήρως την ιδέα του Max Horkheiner (1895-1973), σύμφωνα με την οποία καπιταλισμός και ναζισμός συνδέονται με έναν εσωτερικό ομφάλιο λώρο, που καθιστά αυτά τα δύο «πράγματα» αδέλφια ή τουλάχιστον πολιτικούς συγγενείς.

Τα χρόνια περνάνε και ο Oskar Negt «γέννημα θρέμμα» της Σχολής της Φραγκφούρτης αρχίζει σταδιακά να απομακρύνεται. Διαπιστώνει ότι η κριτική θεωρία και η πολιτική πράξη δεν μπορούν στις συνθήκες του καπιταλισμού να διαμεσολαβηθούν κατά θετικό τρόπο. Οπότε επεξεργάζεται άλλου τύπου ερμηνευτικά σχήματα. Αυτές οι ιδέες καταγράφονται στο opus magnum του με τον τίτλο «Ιστορία και ίδιο νόημα» («Geschichte und Eigensinn»), το οποίο, μαζί με το βιβλίο του συντρόφου του Peter Weiss με τον τίτλο «Αισθητική της αντίστασης» («Ästhetik des Widerstands»), ταράζουν τα νερά σε μια λίμνη που ονομάζεται μεταπολεμική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (BRD).

Ας εξετάσουμε τώρα πώς και γιατί ο Oskar Negt έχει χαρακτηρισθεί ως ο «μαύρος κύκνος» στους πνευματικούς κύκλους της Σχολής της Φραγκφούρτης. Οι λόγοι γι’ αυτή την περιθωριοποίησή του είναι δύο και μπορούν να ονομασθούν ως εξής: ο πρώτος έχει να κάνει με το βιβλίο των Max Horkeiner και Theodor W. Adorno το οποίο έχει τον τίτλο «Dialektik der Aufklärung» («Διαλεκτική του Διαφωτισμού» – 1947). Τι συνέβη μ’ αυτό το βιβλίο κατά την άποψη του Negt; Οι ιδέες του δεν έγιναν ποτέ μα ποτέ πολιτική πράξη. Οπότε βιώνει ως πανεπιστημιακός δάσκαλος και ερευνητής τη μεγάλη θεωρητικο-πρακτική απογοήτευσή του. Αυτό σημαίνει για τον ίδιο (δηλαδή για το «ίδιο νόημά» του) ότι δεν μπορούμε να βρούμε θετικούς τρόπους διαμεσολάβησης ανάμεσα στην έννοια και την εμπειρία. Ο άλλος λόγος απομάκρυνσής του από την ακαδημαϊκή κοινότητα της Σχολής της Φραγκφούρτης έχει να κάνει μ’ αυτό που ο ίδιος (στο ίδιο νόημά του επισημαίνω) ονομάζει ακαδημαϊσμό της κριτικής θεωρίας. Αυτή η εξέλιξη, κατά τον Negt, ήταν αναμενόμενη και από τα ίδια τα ιστορικά πράγματα αποτέλεσε και τη συνθήκη της παρακμής της κριτικής θεωρίας.

Ο Oskar Negt πέθανε, αλλά αφήνει πίσω του μια παρακαταθήκη και για τη Γερμανία, αλλά και για την Ευρώπη. Ή μήπως αφήνει και για μας εδώ στην Ελλάδα δύο – τρία κεφάλαια που μπορούμε να αξιοποιήσουμε από τον φιλοσοφικό στοχασμό του; Θα σκιαγραφήσω τη στοχαστική προσφορά του Negt σε αδρές γραμμές: οι προσωπικές εμπειρίες της ζωής του από την Πρωσία του 1934 μέχρι σήμερα (το έτος 2024) δεν μπορούν να ενταχθούν σε καθολικές νόρμες και κανόνες εγκοσμιότητας. Οι εσώτερες συνθήκες ζωής που μας διαμορφώνουν ως άτομα και ως μέλη ενός συλλογικού υποκειμένου δεν εντάσσονται σε καμία νόρμα ατομικού ή συλλογικού αυτοπροσδιορισμού.

Ο Oskar Negt ήταν γλυκύτατος άνθρωπος. Αυτό θέλω να τονίσω, επειδή και την τελευταία φορά που τον συνάντησα στο Ανόβερο (στο παιδαγωγικό σχολείο του) μου έλεγε «Ελα εδώ να γίνεις παιδάκι»! Τον θαυμάζω για το ανθρώπινο σθένος του: πώς έζησε μία απάνθρωπη ζωή στον καπιταλισμό και τον ευγνωμονώ για τα μέγιστα μαθήματα ζωής που με έμαθε.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης