Το περσινό καλοκαίρι περισσότερο παρά ποτέ ζήσαμε σε πλανητικό επίπεδο αυτό που –πολύ όμορφα και κατ’ ευφημισμό– κάποτε ονομάστηκε «κλιματική αλλαγή». Τελευταία, το φαινόμενο βαφτίστηκε «κλιματική κρίση» – άλλη μια πετυχημένη μετονομασία της λεηλασίας του πλανήτη και της ζωής μας. Το φεστιβάλ που ανοίγει τις πόρτες του στις 19 Ιανουαρίου στο Ρέθυμνο, πέρα από τα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας διαπιστευτήρια που έχει δώσει εδώ και μια 5ετία, τολμάει να χρησιμοποιήσει τις λέξεις ως έχουν. «Κλιματικοί πόλεμοι» είναι ο τίτλος του φετινού ΜedPhoto και μια σειρά από σπουδαίους καλλιτέχνες ρίχνουν φως σε κάθε γωνιά αυτού του πλανήτη που δεν μπορεί να αναπνεύσει. Συζητάμε με την Πάσκουα Βοργιά, η οποία, μαζί με τον Δημήτρη Κεχρή, έχει επιμεληθεί την έκθεση «CLIMATE WARS Critical Archives VI: We Can’t Breathe».
● Μιλάμε καθημερινά για κλιματική αλλαγή ή κρίση· εσείς στην 5η κατά σειρά διοργάνωση του MedPhoto Festival μιλάτε για «κλιματικούς πολέμους». Ποιο είναι το σκεπτικό πίσω από τον ερεθιστικό αυτό τίτλο;
Η φράση «κλιματική αλλαγή» αλλά και η λέξη «κρίση», είτε μιλάμε για κλιματική είτε για οικονομική κρίση, είναι σαν να περιγράφουν ένα φαινόμενο. Δηλαδή αόριστα και γενικά αναφερόμαστε σε μια κρίσιμη κατάσταση, σαν να λέμε πως κάτι δεν πάει καλά με το κλίμα, αλλά χωρίς να ορίζουμε το τι και το πώς. Στην πραγματικότητα, αυτό που δεν ακούγεται συχνά είναι ότι το πρόβλημα της καταστροφής του περιβάλλοντος και της αποσταθεροποίησης του κλίματος είναι συνάρτηση των οικονομικών και πολιτικών δομών που κυριαρχούν στον πλανήτη.
Σε ένα πρώτο επίπεδο, λοιπόν, μπορεί να βιώνουμε όλοι μας τα ακραία καιρικά φαινόμενα, τη μόλυνση ή την αλλοίωση των οικοσυστημάτων, όμως όλα αυτά είναι αποτέλεσμα του τρόπου που η επικρατούσα τάξη ανθρώπων και πραγμάτων ορίζουν το επιχειρηματικό γίγνεσθαι: οι μεγάλες βιομηχανίες, οι εταιρείες πετρελαίου, οι αεροπορικές εταιρείες, το bigtech ή η βιομηχανία μόδας, μεταξύ άλλων, αποστραγγίζουν τους πόρους που διαθέτει ο πλανήτης, είτε φυσικούς είτε ανθρώπινους, με σκοπό τη μεγιστοποίηση του κέρδους τους με κάθε τίμημα.
Αυτή η συγκρουσιακή κοινωνική και πολιτική διάσταση του προβλήματος είναι που θέλουμε να αναδειχτεί και γι’ αυτό μιλάμε για κλιματικούς πολέμους και όχι για ένα φυσικό φαινόμενο ή για πράσινη ανάπτυξη, που στην πραγματικότητα είναι αντιδραστικά αφηγήματα που διατηρούν ανέγγιχτα τα συμφέροντα του στάτους κβο, ενώ ανακλυκλώνουν τα προβλήματα της οικολογικής καταστροφής, της στυγνής εκμετάλλευσης και των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων.
● Το MedPhoto φέτος φιλοξενεί φωτογραφικές σειρές και ντοκιμαντέρ, αλλά και ερευνητικές εργασίες. Δεν είναι δηλαδή απλώς μια καλλιτεχνική αλλά και μια επιστημονική και πολιτική διοργάνωση. Με ποια προτάγματα;
Ουδέποτε η τέχνη ήταν μόνο μια αισθητική υπόθεση· πάντα περιλαμβάνει και ίσως ακόμα περισσότερο στις μέρες μας αξιοποιεί αναλυτικές μεθόδους και θέτει στόχους κοινωνικούς, πολιτικούς ή/και ερευνητικούς. Τα όρια πολλές φορές μεταξύ καταγραφής και εικασίας για το μέλλον, σχολαστικής συλλογής δεδομένων και εικαστικής δημιουργίας, αναπαράστασης και πολιτικής παρέμβασης στον δημόσιο λόγο δεν είναι διακριτά. Ακόμα περισσότερο στο πεδίο της φωτογραφίας και της τεχνικής εικόνας γενικότερα, όπου πρώτη ύλη είναι «αυτούσια» η πραγματικότητα, θα λέγαμε, η διαδικασία της μετουσίωσης αυτού του «πραγματικού» σε καλλιτεχνικό έργο περνάει από διαφορετικά στάδια ανάλυσης και σύνθεσης, αποδόμησης και αναδόμησης, αφήγησης και συμβολοποίησης, αναλόγως βέβαια και με τον τρόπο εργασίας του κάθε καλλιτέχνη, φωτογράφου, ντοκιμαντερίστα, ερευνητή κ.λπ. Τα έργα που θα δούμε στην έκθεση αυτή είναι πολύ συχνά υβρίδια – έργα, μελέτες και εργασίες που μέσα από μια πληθώρα στοιχείων και αναστοχασμών χρησιμοποιούν ως κυρίαρχο μέσο την τεχνική εικόνα για να μεταφέρουν το μήνυμά τους.
● «Δεν μπορούμε να ανασάνουμε» είναι ο υπότιτλος της διοργάνωσης. Πώς αποτυπώνεται αυτή η ασφυξία στα έργα που θα δούμε;
Η ασφυξία, που προκύπτει από τη φράση του τίτλου We Can’t Breathe, παραπέμπει άμεσα στο I Can’t Breathe του Eric Garner, καθώς η οικολογική και η κοινωνική βία εκπορεύονται από την ίδια πηγή: τον σκληρό, πατριαρχικό και ρατσιστικό πυρήνα της αποικιοκρατικής δυτικοευρωπαϊκής αντίληψης. Οσο για τα ζώα, τα δάση, τους ωκεανούς της Γης, βιώνουν και αυτά τις ολέθριες συνέπειες της απληστίας και της αδιαφορίας του καπιταλιστικού ανθρώπου.
Στα έργα της έκθεσης «ακούμε» τις φωνές ανθρώπων που εργαλειοποιούνται από βιομηχανικούς κολοσσούς και που βρίσκονται σε κατάσταση κοινωνικής και οικολογικής ασφυξίας: Κάτοικοι των χωρών του παγκόσμιου Νότου που διαβιούν σε περιοχές που πλήττονται από ακραία καιρικά φαινόμενα και μετατρέπονται σε κλιματικούς πρόσφυγες. Κοινότητες αυτοχθόνων που εκτοπίζονται με τη βία ενόσω τα δάση στα οποία επί αιώνες ζουν αποψιλώνονται και η γη τους αποστραγγίζεται από πολυεθνικές εταιρείες και κυβερνήσεις. Κάτοικοι παραγκουπόλεων σε αναπτυσσόμενες χώρες που κατακλύζονται από σωρούς τοξικών ηλεκτρονικών αποβλήτων ή καταναλώνουν γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα. Γυναίκες από χαμηλά κοινωνικά στρώματα που πέφτουν θύματα σεξουαλικής εκμετάλλευσης, ειδικά λόγω περιστάσεων επισφάλειας που προκύπτουν ως αποτέλεσμα περιβαλλοντικών καταστροφών. Εργαζόμενους/ες που δουλεύουν σε συνθήκες ακραίων θερμοκρασιών ή έρχονται σε επαφή με βλαβερούς ρύπους. Αλλά και πολίτες μιας παρακμάζουσας Δύσης που αδυνατούν να αντιδράσουν μπροστά στη στυγνή εκμετάλλευση από μια επιβεβλημένη μειοψηφία που προτεραιοποιεί τα δικά της υλικά οφέλη, με κάθε τίμημα, ενώ αδιαφορεί παντελώς για τις ζωές των Αλλων. Και, τέλος, όλα αυτά τα οικοσυστήματα, τα ζώα, οι ωκεανοί, τα δάση, το υπέδαφος και τα βουνά που καταστρέφονται μέρα με τη μέρα, σπιθαμή προς σπιθαμή, σε μια ξέφρενη πορεία απληστίας και θανατοπολιτικής χωρίς επιστροφή.
● Ο κυρίαρχος λόγος για την κλιματική κρίση στην οποία περιδινίζεται ο πλανήτης μας θέλει όλους εξίσου ένοχους για όσα συμβαίνουν αν χρησιμοποιούμε πλαστικά καλαμάκια ή δεν ανακυκλώνουμε τα σκουπίδια μας, την ώρα που το κεφάλαιο εγκληματεί καθημερινά κι ατιμώρητα. Αντιθέτως, εσείς μιλάτε για κλιματική δικαιοσύνη κι αρθρώνετε έναν λόγο απενοχοποιητικό, χειραφετητικό, που καλεί σε δράση.
Κλιματική δικαιοσύνη σημαίνει ότι δεν γίνεται να μοιραζόμαστε εξίσου όλοι την ίδια ευθύνη, πλούσιοι και φτωχοί, Βορράς και Νότος, Ευρώπη/Αμερική και Αφρική κ.λπ. κ.λπ. Αυτό που δεν λέμε συχνά είναι ότι η αποστράγγιση των φυσικών πόρων, είτε είναι ορυκτά είτε δάση είτε ζώα στη βιομηχανία κρέατος, βασίζεται στο δόγμα του δυτικού (νεο)φιλελεύθερου ανθρώπου, όπου απώτερος στόχος είναι να επικρατήσει ο ισχυρότερος, ενώ ό,τι μπορεί να γίνει εμπόρευμα πρέπει να μπει στη μηχανή της παραγωγής. Με αυτήν την έννοια, όπως και το παγκόσμιο χρέος δεν μπορεί να επιβαρύνει εξίσου τις φτωχότερες χώρες που εξαρτώνται και γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης από τις ισχυρότερες, έτσι δεν είναι ο κάθε ένας ή μία από μας στον ίδιο βαθμό υπαίτιος/α για την καταστροφή του πλανήτη. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι όροι «οικοκτονία» και «κλιματική δικαιοσύνη» είναι πολύ σημαντικό να ακούγονται ξανά και ξανά, για να μη συγκαλύπτεται διαρκώς η πηγή του προβλήματος και να είναι ξεκάθαρο ότι όσοι υφίστανται στον μεγαλύτερο βαθμό τις συνέπειες της κλιματικής καταστροφής είναι και οι λιγότερο υπεύθυνοι για την πρόκλησή της.
Ταυτόχρονα, υπάρχει η γνώση και απτά παραδείγματα εναλλακτικών τρόπων οργάνωσης και σχετίζεσθαι του ανθρώπου με το περιβάλλον του, που προέρχονται από κοινότητες αυτοχθόνων, ακτιβιστών, θεωρητικών και που προτείνουν ανατρεπτικά και αληθινά βιώσιμα αφηγήματα συμβίωσης και συνύπαρξης μέσα στον κόσμο, μέσα από προτάγματα, ιδέες και πρακτικές αποανάπτυξης, οικοφεμινισμού ή και μετανθρωπισμού. Ιδέες και πρακτικές που αναγνωρίζουν ότι δεν υπάρχει ζωή και ευμάρεια χωρίς την εξασφάλιση βιώσιμων και ισότιμων όρων διαβίωσης και συνύπαρξης για όλα τα πλάσματα του πλανήτη, χωρίς εξαιρέσεις.
♦ Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση είναι οι Ursula Biemann, Ευάγγελος Δασκαλάκης, Sophie Gerrard, Πέτρος Γιαννακούρης, Μαρίνα Γιώτη, Κώστας Καψιάνης, Νίκος Μάρκου, Cristina De Middel & Bruno Morais, Γιώργος Μουτάφης, Oliver Ressler, Zied Ben Romdhane, Jonas Staal, Ian Teh, Πηνελόπη Θωμαΐδη και Μιχαηλάγγελος Βλάσσης Ζιάκας. Επίσης, παρουσιάζονται βιβλία των Makeda Best, Matt Dunne, Mitch Epstein, Stuart Franklin και Fazal Sheikh.
Info: Εγκαίνια: 19 Ιανουαρίου 2024, 7.30 μ.μ.. Τόπος: Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης, Μεσολογγίου 32, Ρέθυμνο. Διάρκεια έκθεσης: 19 Ιανουαρίου-29 Μαρτίου 2024. https://medphoto.gr/ https://www.facebook.com/medphotofest [email protected]
