«Τα έργα μου είναι ένα είδος αυτοβιογραφίας»

Ανήσυχη, δημιουργική και ιδεολόγος, η Κλεοπάτρα Δίγκα με ό,τι καταπιάνεται – ζωγραφική, σκηνογραφία, συγγραφή, εικαστική διδασκαλία. Το πολυδιάστατο έργο της έχει κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα, είτε στρέφεται στα ενδότερα του εαυτού είτε ανοίγεται προς το φυσικό περιβάλλον. «Με ενδιαφέρει να βλέπω τα πράγματα στην ψίχα τους, στον πυρήνα τους», μας λέει η σπουδαία καλλιτέχνις με αφορμή την έκθεσή της «Στοχαστικά τοπία» –στη δραστήρια και φιλόξενη Πινακοθήκη Βογιατζόγλου, στη Νέα Ιωνία–, σαν μικρή αναδρομική (μετά την αναδρομική που οργάνωσε το ΜΙΕΤ, το 2014) με σημαντικά έργα της καλλιτεχνικής της διαδρομής αλλά και με νέες δημιουργίες, που όπως νιώθει η ίδια τής δείχνουν την πορεία.

Αγωνία υπαρξιακή, αγωνία για την κοινωνία αλλά και για το περιβάλλον – διάχυτα στις ενότητες των έργων της. Τα πρώτα κεντρίσματα στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, με επιρροή από την ποπ αρτ, όπου σχολίαζε την υποταγή στη διαφήμιση, η εποχή των Νέων Ρεαλιστών με έργα διαμαρτυρίας και αντίστασης κατά της χούντας. Τα ενδοσκοπικά, συγκλονιστικά «Αυτοπορτρέτα» που αρέσαν ιδιαίτερα και στον δάσκαλό της Γιάννη Μόραλη, η «Ανθρώπινη κατάσταση» που απογυμνώνει το ανθρώπινο σώμα με όλες τις ατέλειές του. Η «Παγωνιά στο τέλος» με τις παράξενες πισίνες δίπλα στη θάλασσα, τα «Στοχαστικά τοπία», η τελευταία της ενότητα, που ξεκίνησε την περίοδο της καραντίνας στη Λευκάδα και βρίσκεται σε εξέλιξη. Δεν είναι τοπία που προκαλούν τον θαυμασμό στη φύση. Τα χαραγμένα πάνω στην άμμο μονοπάτια ανάμεσα στους θάμνους, τα θαλασσόκρινα και τα ξερά χόρτα, η πινακίδα «for sale», το σχεδιάγραμμα ενός «hotel» δείχνουν την ανθρώπινη απειλή. Κι από την άλλη, μια σύνθεση έμπλεη χρωμάτων και λουλουδιών, που η Κλεοπάτρα Δίγκα έκανε απλώνοντας χρώμα με τα χέρια πάνω στο τελάρο, δείχνει μια ζωγραφική πιο απτική.

Οπως επισημαίνει ο συγγραφέας και στενός φίλος της, Χρήστος Γ. Λάζος, στον κατάλογο της έκθεσης: «Πολλά έργα δείχνουν τοπία σε μια κατάσταση εύθραυστης ισορροπίας, ανάμεσα σε δύο εναλλακτικά ενδεχόμενα που συγχρόνως είναι και δύο αντίθετες ψυχικές καταστάσεις: είναι τοπία στο μεταίχμιο, ανάμεσα στην ερήμωση και στην αναβίωση της φύσης, που γεννούν αντιφατικά συναισθήματα μελαγχολίας και πένθους για την ερήμωση, αισιοδοξίας και ελπίδας για τη δύναμη της φύσης».

● Στον κατάλογο της έκθεσης η φίλη σας εικαστικός Αιμιλία Παπαφιλίππου γράφει επίσης για τα θαλασσοκρινάκια που μαζί με τους ανθρώπους κινδυνεύουν από το ισοπεδωτικό μοντέλο «ανάπτυξης»…

Τα «Στοχαστικά τοπία» ξεκίνησαν στην περίοδο της καραντίνας, που έμοιαζε καμένος τόπος η Ελλάδα. Ημουν στη Λευκάδα από όπου κατάγεται ο πρώην σύζυγός μου και αυτός ο τόπος, που βίωνα από πολύ νέα, τώρα απειλείται από μια ιδιωτική εταιρεία η οποία θέλει να πάρει όλη την παραλία, στο Κάστρο, τη μόνη που πας με τα πόδια, και να χτίσει – έχει γράψει σχετικά και η «Εφ.Συν.». Φανταστείτε οικοδομικά υλικά, πάνω στα θαλασσοκρινάκια, που είναι προστατευόμενο είδος. Είμαστε μια ομάδα που δίνουμε μάχη να σώσουμε αυτήν την παραλία· μοιάζει να έχουμε κερδίσει, αλλά ακόμα δεν ξέρουμε τι θα γίνει στο τέλος…

● Γιατί για ένα αρκετά μεγάλο διάστημα 12 χρόνων δεν πιάσατε το πινέλο; Μέχρι τη δεκαετία του ’90, οπότε στον καθρέφτη του τελάρου αντικρίσατε τον εαυτό σας.

Ασχολήθηκα με τη σκηνογραφία στο θέατρο και στο σινεμά αυτό το διάστημα, πέρασα έναν… τσακωμό με τη ζωγραφική μέχρι που έκανα το πρώτο έργο με τον εαυτό μου. Η έκφραση του προσώπου μου, όπως κατάλαβα μετά, θυμίζει το «Bonjour Monsieur Courbet» του Κουρμπέ, όπου ο καλλιτέχνης με τα σύνεργά του πάει στην εξοχή για να ζωγραφίσει. Τα «Αυτοπορτρέτα» είναι η σειρά της αυτογνωσίας. Είναι μια επιστροφή στον εαυτό μου. Μια καταβύθιση, χωρίς καμιά κορόνα εξωραϊσμού. Αυτά τα έργα ήταν η σωτηρία μου η προσωπική και η ζωγραφική. Και ξέρετε, στους άλλους είμαι επιεικής, ενώ με τον εαυτό μου είμαι πολύ αυστηρή.

● Πώς θα περιγράφατε τη σχέση σας με τη ζωγραφική;

Τα έργα μου είναι ένα είδος αυτοβιογραφίας: η ζωή μου και ό,τι υπάρχει μέσα στο μυαλό μου περνούν σε αυτά. Ετσι δουλεύω. Δεν λέω «θα πάω στο εργαστήριο και αυτό θα κάνω σήμερα». Τα έργα αργούν κατά κάποιο τρόπο να ωριμάσουν μέσα μου, αλλά από τη στιγμή που ωριμάσουν γίνονται πολύ γρήγορα. Αργεί αυτή η ωρίμανση γιατί θέλω να έχω μια σχέση ειλικρίνειας με τη δουλειά μου. Αν δεν έχω κάτι να πω, προτιμώ να μη ζωγραφίσω καθόλου. Πρέπει να είμαι σε κατάσταση να ζωγραφίσω, να θέλω, να γουστάρω, δεν θα μπορούσα να κάνω έργα μόνο για να τα πουλάω.

● Σας αγχώνει αυτό;

Οχι, δεν με αγχώνει, επειδή ξέρω ότι κάπου θα με βγάλει. Τώρα, μόλις τελειώσει η έκθεση, ξέρω ότι θα στρωθώ να κάνω άλλα 30 έργα σε σχέση με τα «Στοχαστικά τοπία», υπάρχει ζωντανό το θέμα μέσα μου, έχει ωριμάσει και ξεπηδάει χωρίς καμία βία ή αναθεώρηση. Με απασχολεί η σύνδεση του εαυτού, που είναι το «εγώ», με τη φύση που είναι το «εμείς». Με απασχολεί η διείσδυση του ιδιωτικού στο δημόσιο σε όλες τις εκφάνσεις και πώς αντιμετωπίζει η κυβέρνηση τις ιδιωτικοποιήσεις. Κι αυτό, αν του δώσεις κάποια προέκταση, είναι η διείσδυση του «εγώ» μέσα στο «εμείς».

Δυστυχώς, έχει απλωθεί σε όλες τις εκφράσεις του ανθρώπου, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά εδώ γίνεται με τρόπο βάρβαρο. Μπορεί, βεβαίως, το «εμείς» κάποια στιγμή να πρόδωσε κάποιες ιδέες και να μη βγήκανε, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάψει να υπάρχει. Μπορούμε να το δούμε από άλλη πλευρά, αυτό σημαίνει συλλογική δράση, αλληλεγγύη, αλληλοϋποστήριξη.

● Ζήσατε εποχή λογοκρισίας επί δικτατορίας με τους Νέους Ρεαλιστές και την περίφημη έκθεση στο Ινστιτούτο Γκέτε. Φανταζόσασταν στις μέρες μας ότι θα λογοκρινόταν ένα εικαστικό έργο, η «Σημαία» της Γεωργίας Λαλέ;

Με τους Νέους Ρεαλιστές είχαμε γίνει ομάδα το καλοκαίρι του 1971, βγάλαμε το μανιφέστο μας που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Μπαχαριάν και το 1972 καταφύγαμε στο Γκέτε για την έκθεσή μας, γιατί τα ξένα ιδρύματα τότε μας στηρίζανε. Κι άρχισε να συρρέει ο κόσμος, και οι χουντικοί θορυβήθηκαν και έστελναν τους μυστικούς. Μας τα έλεγαν ο Βαλαβανίδης και ο Κατζουράκης, γιατί εγώ με τον Μπότσογλου ήμασταν στο Παρίσι και ο Ψυχοπαίδης στη Γερμανία. Αλλά τότε ήταν χούντα! Δεν μπορώ να πιστέψω αυτό που ζούμε σήμερα! Και ξέρετε τι μου έκανε εντύπωση; Οτι η διευθύντρια του ΕΜΣΤ βγήκε και έκανε δηλώσεις στην «Καθημερινή» για τη «Σημαία», με καθυστέρηση, μετά τη Μενδώνη. Επιβεβαίωσε ότι είναι εποπτευόμενη. Σημασία έχει να λες τον λόγο σου την κατάλληλη στιγμή. Δηλαδή, ο διευθυντής πρέπει να είναι μια προσωπικότητα, ο κάθε διευθυντής που σέβεται τον εαυτό του πρέπει να ζει με την παραίτηση πάνω στο τραπέζι.

● Σχολιάσατε στο fb αρνητικά και τον νέο κύκλο εκθέσεων του ΕΜΣΤ «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;», μόνο με γυναίκες δημιουργούς.

Πάντα με την αγάπη μου για τις δημιουργούς συναδέλφους που εκθέτουν, τέτοιες κινήσεις είναι, κατά τη γνώμη μου, γκετοποίηση της γυναικείας δημιουργίας. Οπως αναφέρω: «Είναι θέμα ιδεολογίας η θέση του ανθρώπου στην κοινωνία, άρα της γυναίκας, του άνδρα και όλων αδιακρίτως – όπως και οι μεταξύ τους σχέσεις. Οταν οι ιδεολογίες έχουν αποσυρθεί, διατυπώνονται τέτοιου είδους νεολογισμοί, που αντί να δυναμώνουν αυτό που υπερασπίζονται, αντίθετα το αποδυναμώνουν με τον διαχωρισμό».

● Ως γυναίκα εικαστικός βιώσατε αποκλεισμό;

Σε μια μεταβατική περίοδο ήθελα να διδάξω στην Καλών Τεχνών της Αθήνας, πιο πολύ για να συμπληρώσω ένσημα, όχι για πανεπιστημιακή καριέρα, αλλά οι άρρενες της σχολής δεν αναγνώρισαν το έργο μου. Φαίνεται πως δεν έκανα για τις ισορροπίες που κρατούσαν αυτοί τόσα χρόνια. Μου έλεγαν θα έρθεις στη σχολή και θα αρχίσεις να λες…

● Σήμερα, αυτή η έκθεση είναι επιστέγασμα της πορείας σας;

Κι όμως, αυτό το έργο είναι το μισό που έχω κάνει. Το συνολικό μου έργο είναι κοινωνικό, πολιτιστικό και πάντα έλεγα πως είμαι αριστερή ανένταχτη. Εγινα δεκτή από άλλους χώρους γιατί έβλεπαν τη σημασία της δουλειάς μου. Συνεργάστηκα με τον Σταύρο Μπένο στα Δημοτικά Εικαστικά Εργαστήρια της Καλαμάτας από το 1985 και μετά τους σεισμούς, σε συνεργασία με την Εθνική Πινακοθήκη και την προσφορά Ελλήνων καλλιτεχνών, έγινε η Δημοτική Πινακοθήκη Καλαμάτας. Ο ίδιος με φώναξε ως υπουργός Πολιτισμού για το Δίκτυο Εικαστικών Εργαστηρίων σε 13 πόλεις. Ημουν στην εθνική επιτροπή που αποφάσισε την αγορά του ΦΙΞ για τη δημιουργία του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και της συλλογής Κωστάκη. Μετά, βεβαίως, ο Βενιζέλος αποφάσισε να γίνει το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη και να του δώσει τη συλλογή… Στο αξιακό μου σύστημα είναι η συλλογικότητα. Αγώνες και ψυχή. Και το έργο μου μέσα στην κοινωνία. Ενα όνειρο ζωής.

♦ «Στοχαστικά τοπία»

Πινακοθήκη Γιώργου Ν.Βογιατζόγλου. Ελ. Βενιζέλου 63, Νέα Ιωνία, τηλ. 210-2710472
Διάρκεια έκθεσης μέχρι 17/2.
Ωρες λειτουργίας: Πέμπτη – Παρασκευή 11.00-19.00, Σάββατο 11.00-15.00.
Είσοδος ελεύθερη