Δόγες, νέα τραπεζικά υποδείγματα, συναλλαγές χρημάτων (τα funds)

Οι Giovani προέρχονταν από τις ισχυρότερες ολιγαρχικές κυβερνήσεις της Βενετίας και περιλάμβαναν πολλούς δόγες, στους οποίους περιλαμβάνονται ο Leonardo Donato, που προστάτευε τον Scarpi στην κρίση με τις επικρίσεις, και ο Nicolo Contarini, που αποτελούσε τον πλησιέστερο σύμμαχο του Scarpi από την αριστοκρατία της Βενετίας. Κατά τη δεκαετία του 1590, ο Scarpi ήταν ο αναγνωρισμένος πνευματικός ηγέτης του κόμματος των Giovani και οι απόψεις του θα προσδιόριζαν τις πολιτικές στρατηγικές της Βενετίας ακόμη και για πολλά χρόνια μετά τον θάνατό του.

Παρά το ότι ο Scarpi και οι σύμμαχοί του θα έκαναν τη Βενετία να συμμαχήσει στρατιωτικά αλλά και στρατηγικά με τον προτεσταντικό Βορρά, η δράση των Giovani δεν είχε να κάνει με τη θρησκεία, αλλά ο σκοπός τους ήταν να διασωθεί το σύστημα της αυτοκρατορίας που εκπροσωπούσε η Βενετία εδώ και τέσσερις αιώνες. Οι Βενετσιάνοι συνεργάτες του Scarpi συγκεντρώνονταν σε μερικές αίθουσες συζητήσεων (σαλόνια, ridotti), αλλά ήταν το σαλόνι του Andrea Morosini (οι Morosini είχαν συνεισφέρει πολλούς δόγες στη Βενετία εδώ και αιώνες) που αποτελούσε τον πολύ στενό κύκλο του Scarpi. Σε άλλα σαλόνια συζητούσαν διάφορα άλλα θέματα, όπως μαθηματικά και φυσιολογία.

Το 1587 ανοίγει η πρώτη «δημόσια» τράπεζα στη Βενετία, η περίφημη Τράπεζα της Πλατείας του Ριάλτο (Banco della Plazza di Rialto), που μερικές φορές αποκαλείται Τράπεζα της Βενετίας. Στη συνέχεια, ιδρύεται το 1619 μια δεύτερη τράπεζα, η Banco Giro, που απορρόφησε την προηγούμενη.

Αυτή η τραπεζική «επανάσταση» αποτελούσε την απάντηση των Giovani στην απειλή που δημιουργούσε η έννοια της κοινοπολιτείας, που ξανάρθε στην επιφάνεια κατά την Αναγέννηση.. Σε αυτό το καινούργιο βενετσιάνικο σύστημα παρέμειναν σε ισχύ όλες οι τοκογλυφικές πρακτικές των Λομβαρδών τραπεζιτών που ίσχυαν από το 1400, αλλά αντί οι ιδιωτικές τράπεζες να δανείζουν χρήματα στο κράτος, αφέθηκε η οικονομική ολιγαρχία να καταλαμβάνει το ίδιο το κράτος, ώστε να ξεριζωθεί η εθνική κυριότητα, απαλείφοντας την έννοια του Κοινού Αγαθού, για να καταστήσει το ίδιο το κράτος απλά έναν βραχίονα της οικονομικής ολιγαρχίας.

Αυτό είναι ακριβώς το αγγλο-ολλανδικό οικονομικό σύστημα. Η Τράπεζα της Βενετίας και η Casa di San Giorgio της Γένοβας αποτελούσαν τα αρχικά βήματα σε ένα νέο τραπεζικό υπόδειγμα και οι κατοπινοί τους μιμητές στο Αμστερνταμ και στο Λονδίνο θα προχωρούσαν ακόμη περισσότερο προς την κατεύθυνση της δημιουργίας μιας νέας οικονομικής αυτοκρατορίας.

Η Τράπεζα της Βενετίας ενέπνευσε την ίδρυση της Τράπεζας του Αμστερνταμ το 1609, και αυτές οι δύο ήταν το μοντέλο γα την ίδρυση της Τράπεζας της Αγγλίας το 1694. Με αυτή την έννοια, η επανάσταση των Giovani αποτελούσε την απαρχή του αγγλο-ολλανδικού συστήματος.

Ωστόσο, οι τραπεζικές αλλαγές δεν ήταν επιφανειακές αλλά δομικές. Κατ’ αρχάς, στην Banco della Plazza di Rialto και στην Banco Giro δόθηκε από τη βενετσιάνικη κυβέρνηση το μονοπώλιο της έκδοσης χαρτονομισμάτων και συναλλαγματικών, που κυκλοφορούσαν νόμιμα ως νομικό ισοδύναμο του χρήματος. Αλλά η Τράπεζα της Βενετίας και η San Giorgio της Γένοβας λειτουργούσαν και ως τράπεζες καταθέσεων, παρέχοντας δάνεια και διεξάγοντας συναλλαγές χρημάτων, και αυτά ήταν το κλειδί της μεταβολής της σχέσης τους με το κράτος. Αυτό ήταν το μοντέλο που αποτέλεσε και την περαιτέρω εξέλιξή τους. Με βάση αυτούς τους νέους, τεράστιους οικονομικούς πόρους, κατά αυτή τη νέα περίοδο, η Βενετία μετατοπίστηκε από μια εμπορική οικονομία προς την κατεύθυνση μιας σπεκουλαδόρικης και ραντιέρικης οικονομίας.

Κατά το 1620, η Βενετία είχε μετασχηματιστεί στο κυριότερο ευρωπαϊκό κέντρο συμψηφισμών των συναλλαγματικών. Για τα ολιγαρχικά funds (τα fondi, στα ιταλικά) οι βενετσιάνικες, ισπανικές, ολλανδικές ή βρετανικές αυτοκρατορίες δεν είχαν σημασία. Τα κράτη αποτελούν εμπόδια για τις ολιγαρχίες. Το βασικό για τα funds είναι το Σύστημα της Αυτοκρατορίας. Με τη δημιουργία της Banco della Plazza di Rialto και τους κατοπινούς μιμητές της στο Αμστερνταμ και στο Λονδίνο, η ολιγαρχία είχε εφεύρει όχι τις εθνικές τράπεζες, αλλά αυτό που σήμερα λέμε ιδιωτική κεντρική τραπεζική. Οι κρατικοί θεσμοί έγιναν υποχείρια ή καλύτερα ενσωματώθηκαν στο ιδιωτικό τραπεζικό σύστημα. Αυτή ήταν και η κεντρική ιδέα του κορπορατισμού του μουσολινικού καθεστώτος. Η κοινοπολιτεία έπρεπε να φύγει από τη μέση, για να δημιουργηθεί ένας κόσμος που να ελέγχεται από τα funds.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών